Tarnogórskie ewangelikalia

Nowy Testament w tłumaczeniu Marcina Lutra (Berlin 1902) – pamiątka konfirmacji Ewalda Cierpki z 1903 roku. Ze zbiorów Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Tarnowskich Górach
Nowy Testament w tłumaczeniu Marcina Lutra (Berlin 1902) – pamiątka konfirmacji Ewalda Cierpki z 1903 roku. Ze zbiorów Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Tarnowskich Górach
Próbę typologizacji artefaktów związanych z kulturą ewangelicką w zbiorach polskich podjęła ostatnio Anna Seemann-Majorek, kustosz Muzeum „Domek Matki Ewy” w Bytomiu-Miechowicach. Wszelkie tego rodzaju obiekty, w tym zbiory piśmiennicze, przedmioty, budynki lub przestrzenie, nazwała umownie ewangelikaliami

Zaproponowała podział na placówki muzealne, inne miejsca i przestrzenie, samodzielne dzieła sztuki, wirtualne kolekcje, archiwa oraz pamiątki po represjach. Niniejszy artykuł należy traktować jako próbę wpisania w ten podział najważniejszych pamiątek związanych z dziejami i kulturą protestantyzmu w Tarnowskich Górach oraz najbliższej okolicy.

Stosunkowo niewiele obiektów bezpośrednio związanych z lokalnym ewangelicyzmem można znaleźć w zbiorach muzealnych. W Muzeum w Tarnowskich Górach jedną z najciekawszych takich pamiątek jest świadectwo konfirmacyjne Edith Lukaschik wystawione w 1908 roku. Ponadto tarnogórskie muzeum posiada m.in. liczne wizerunki kościoła ewangelickiego oraz budynków parafialnych w postaci fotografii, pocztówek, rysunków oraz obrazów (m.in. akwarele Adolfa Munda). Szczegółowe kwerendy w innych górnośląskich muzeach mogą ujawnić kolejne ewangelikalia związane z miastem lub ze związanymi z nim postaciami. Dla przykładu, ciekawe zbiory na temat jednego z najwybitniejszych tarnogórskich pastorów, ks. Samuela Ludwika Zasadiusa (vel Sassadiusa), posiada Muzeum Protestantyzmu oraz Biblioteka i Archiwum im. B.R. Tschammera w Cieszynie. Warto również w tym miejscu uzupełnić, że w 1913 roku Oberschlesisches Landesmuseum Museum w Bytomiu zakupiło XVII-wieczne przedstawienie burmistrza Tarnowskich Gór adorującego krucyfiks (olej na desce), będące prawdopodobnie protestanckim epitafium. Niestety, obraz zaginął i próżno szukać go w zbiorach dzisiejszego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.

Jeśli chodzi o inne miejsca i przestrzenie, które można uznać za materialne dziedzictwo protestantyzmu w Tarnowskich Górach, będą to przede wszystkim: tarnogórski kościół ewangelicki (Rynek 12), miejsce dawnego cmentarza (skwer przy ul. Piłsudskiego), budynki dawnych szkół (ul. Gliwicka 2, ul. Bondkowskiego 2) i domu parafialnego (ul. Sienkiewicza 8). Odnoszą się one do dziejów tarnogórskiej parafii ewangelickiej po 1742 roku i można do nich dodać również pozostałości szkoły i domu modlitwy w Tarnowskich Górach-Strzybnicy (róg ul. Płonki i Kościelnej), miejsce po tamtejszym cmentarzu (skwer przy ul. Strzybnickiej) oraz najważniejsze miejsca poza dzisiejszymi granicami miasta: kościół w Świerklańcu, pozostałości cmentarza w Nowym Chechle, pałac w Tworogu (jako budynek, w którym mieściła się sala modlitwy), a także kościół i cmentarz w Laryszowie. Uwzględniając natomiast okres reformacji i kontrreformacji, do listy tej należy jeszcze dołączyć obecne kościoły św. św. Apostołów Piotra i Pawła oraz św. Anny (dawniej ewangelickie), a także inne świątynie, okresowo będące użytkowane przez protestantów (np. kościół św. Marcina w Tarnowskich Górach-Starych Tarnowicach).

Jako samodzielne dzieła sztuki, choć związane z wymienionymi wcześniej budynkami, warto wyszczególnić zachowane XVI i XVII-wieczne płyty nagrobne: Ulricha Pogrela von der Igel (zm. ok. 1556), Stanisława Szymkowicza (zm. 1597), Magdaleny Gruzełko (Janiczek, zm. 1614) oraz Georga Schomanna (zm. 1614), stanowiące zespół protestanckich zabytków sztuki sepulkralnej w tarnogórskim kościele św. św. Apostołów Piotra i Pawła (i w jego otoczeniu: ostatnia z wymienionych płyt wmurowana jest w fasadę kamienicy przy ul. Gliwickiej 27). Podobny zabytek, płyta nagrobna Georga Friedricha Wirbskiego von Wirsbi (1672), znajduje się w kościele ewangelickim (lokalizacja wtórna). Wyjątkowym przykładem samodzielnych dzieł sztuki są cztery portrety kolejnych tarnogórskich pastorów (J.W. Pohle, C.W. Naglo, C.C. Webera, F. Bojanowskiego), zarządzających parafią od końca XVIII do początku XX wieku. Obrazy stanowią własność Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Tarnowskich Górach. W jej zbiorach znajdują się również m.in. misy chrzcielne, naczynia liturgiczne, lichtarze, krucyfiksy, a także ramy zaginionych obrazów. Do grupy samodzielnych dzieł sztuki należy również zaklasyfikować opisane niedawno domniemane pozostałości nagrobków z cmentarza ewangelickiego (zob. „Montes Tarnovicensis”, nr 87), stare wskazówki zegara wieży kościoła ewangelickiego (zbiory prywatne) i wiele innych, drobniejszych artefaktów (jak np. pocztówki czy fotografie).

Intencyjnie tworzone zasoby wirtualne są słabo reprezentowane. Zaledwie kilka nagrań i wpisów dotyczących parafii w Tarnowskich Górach i Laryszowie odnaleźć można w „Wirtualnym Muzeum Ewangelicyzmu Bytomia i Okolic”.

Jeszcze mniej dostarcza „Nasza Historia – Wirtualna biblioteka dziedzictwa ewangelickiego”, utworzona przez Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP z okazji jubileuszu 500 lat Reformacji. Należy mieć nadzieję, że istniejące bazy wiedzy będą doskonalone i uzupełniane. Zalety, jakie kryją się za projektami cyfrowymi (zabezpieczenie zbiorów, otwarty dostęp, stosunkowo niski koszt realizacji i utrzymania, możliwość edycji), powinny zachęcić również do podejmowania kolejnych takich inicjatyw.

Zdecydowanie więcej można napisać o różnego rodzaju archiwach i zdeponowanych w nich archiwaliach, a także o zbiorach bibliotecznych. Jako pierwsze wypada przedstawić zachowany materiał archiwalny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Tarnowskich Górach. To m.in. część ksiąg metrykalnych, protokoły posiedzeń rady parafialnej, dokumentacja projektowa, liczne akta z okresu powojennego. Zachowany księgozbiór Parafii stanowią głównie Biblie i śpiewniki. Jednym z najstarszych druków jest zapis nutowy oratorium Jacoba Schubacka „Die Jünger zu Emaus”, wydany w Hamburgu w 1778 roku. Liczne dokumenty związane z parafią odnaleźć można w archiwach państwowych w Katowicach, Opolu i Wrocławiu. Druki, będące świadectwem działalności pisarskiej tarnogórskich pastorów (S.L. Zasadius, J.W. Pohle, F. Bojanowski), przechowują m.in. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu i Biblioteka Śląska w Katowicach. Materiały ikonograficzne i przykłady literatury ewangelickiej to zbiory, które można odszukać w archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Odnotowania wymagają również archiwa prywatne – głównie tarnogórskich kolekcjonerów pocztówek.

Pewną trudność sprawia wskazanie pamiątek po represjach okresu kontrreformacji i innych okresów prześladowań. W przeciwieństwie do Śląska Cieszyńskiego, gdzie przetrwała pamięć o miejscach potajemnych nabożeństw z okresu kontrreformacji (tzw. leśne kościoły), w okolicy Tarnowskich Gór – gdzie skądinąd wiadomo o leśnych nabożeństwach – czas zatarł tę tradycję. Miejscem najdobitniej przypominającym o trudnych relacjach w historii najnowszej jest teren dawnego cmentarza, zlikwidowanego w 1967 roku. Znajdujący się tam pomnik to ważne miejsce pamięci.

Przedstawiony powyżej roboczy spis tarnogórskich ewangelikaliów potwierdza, że mamy do czynienia z bogatym i zróżnicowanym zasobem. Pozostaje on ciągle mało wykorzystany i dla wielu, nawet tych wykazujących zainteresowanie przeszłością Tarnowskich Gór, nieznany. Być może tegoroczny jubileusz 500 lat Reformacji i towarzyszące mu inicjatywy otworzą nowy rozdział w traktowaniu ewangelickiego dziedzictwa. Zwiastunem tego można uznać fakt, że niektóre z wymienionych wyżej ewangelikaliów oglądać można na wystawach, które przygotowały pobliskie muzea. „Radą i czynem. Luteranie w Bytomiu w XIX i XX wieku” to ekspozycja w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, którą można zwiedzać do końca stycznia przyszłego roku, natomiast do końca kwietnia czynna będzie wystawa „Wszystko osiąga się przez nadzieję. Kulturowe dziedzictwo Reformacji na Śląsku” w Muzeum Śląskim w Katowicach.

Marek Panuś

 

Okładka Montes nr 89

Okładka Montes nr 89