Z dziejów komunikacji międzygminnej

Stanowisko czwarte na bytomskim dworcu, z którego odjeżdżają autobusy 94, 608 i 820 do Tarnowskich Gór i Radzionkowa.  Fot. Tomasz Rzeczycki
Stanowisko czwarte na bytomskim dworcu, z którego odjeżdżają autobusy 94, 608 i 820 do Tarnowskich Gór i Radzionkowa. Fot. Tomasz Rzeczycki

Spojrzenie na dworce autobusowe

Jubileusz czterdziestolecia powstania tarnogórskiego dworca autobusowego stanowi okazję, by przywołać wydarzenia z historii innych dworców komunikacji pasażerskiej na Górnym Śląsku

Są ona znakomitym ułatwieniem dla podróżnych. Tam, gdzie je wybudowano, pasażerowie nie muszą biegać z ulicy na ulicę w celu przesiadki z jednego autobusu na drugi, lecz stanowiska odjazdowe poszczególnych linii zgrupowane są w jednym miejscu. Jeszcze lepiej, jeśli dworzec autobusowy znajduje się tuż przy dworcu kolejowym.

Autobusy jeżdżące na zlecenie Międzygminnego Związku Komunikacji Pasażerskiej w Tarnowskich Górach docierają do kilku dworców autobusowych. Losy dworców w tychże miastach były zróżnicowane, a niejednokrotnie na czas przebudowy pasażerowie musieli przyzwyczaić się do tymczasowego usytuowania przystanków w innych miejscach.

Stary dworzec w Tarnowskich Górach funkcjonował do 2011 roku. Ze zbiorów MZKP
Stary dworzec w Tarnowskich Górach funkcjonował do 2011 roku. Ze zbiorów MZKP

Tarnowskie Góry przez długie dziesięciolecia nie posiadały dworca autobusowego. Tuż po drugiej wojnie światowej główny przystanek funkcjonował najpierw na Rynku, a potem na niewielkim Placu Żwirki i Wigury. Ten drugi nazywano potocznie dworcem. Mankamentem było jego znaczne oddalenie od dworca kolejowego. W tamtą stronę zdecydowano się przenieść przystanki początkowe autobusów WPK. Po trwającej niecały rok budowie 5 stycznia 1977 roku uruchomiony został w Tarnowskich Górach dworzec autobusowy, właśnie w pobliżu dworca kolejowego, pomiędzy ulicami Pokoju i Częstochowską. Czteroperonowy dworzec służył ponad 34 lata, a zamknięty został 19 grudnia 2011 roku. W jego miejscu zbudowano zupełnie inny, wyjątkowy dworzec – Przystanek Europa, oddany do użytku w ostatnim dniu kwietnia 2013 roku.

Zupełnie odwrotną strategię niż w mieście gwarków, przyjęto w Gliwicach. Tam po wojnie skromny dworzec autobusowy urządzono na Placu Piastów, tuż przy linii tramwajowej i w odległości kilkuset metrów od dworca kolejowego. Jednak 10 maja 1964 roku dworzec ten został zlikwidowany, a stanowiska odjazdowe rozproszone po okolicznych ulicach. Przykładowo, odtąd autobusy linii 80 z Gliwic do Tarnowskich Gór musiały odjeżdżać z ul. Bohaterów Getta Warszawskiego, a z ul. Dubois - autobusy linii 15 do Bytomia. W późniejszym czasie na Plac Piastów wróciły stanowiska przystankowe części linii, w tym 80 i 112 do Tarnowskich Gór, jednak nigdy potem plac ten nie zyskał rangi centralnego dworca autobusowego w Gliwicach.

W Zabrzu dworzec autobusowy utworzono w centrum miasta po północnej stronie torów kolejowych na Placu Goethego, nieco na zachód od głównego dworca kolejowego. Od jesieni 1948 roku do Zabrza można było dojechać z Tarnowskich Gór autobusem PKS, później także autobusami WPK Katowice. W latach 1962-1972 podróż z miasta gwarków do centrum Zabrza zapewniała linia 81, w latach 1972-2003 linia 158, ponadto od 1972 roku linia 83.

Wiosną 1992 roku utworzony został Międzygminny Związek Komunikacji Pasażerskiej z siedzibą początkowo w Świerklańcu. Po utworzeniu MZKP zabrzański dworzec był pierwszym, jaki został poddany przebudowie, co oznaczało konieczność przeniesienia stanowisk przystankowych w sześć innych miejsc w okolicy. Stało się tak od 13 czerwca 1992 roku. Od tego dnia autobusy linii 158 Zabrze - Bytom Stroszek - Tarnowskie Góry zaczęły odjeżdżać z przystanku na Placu 24 stycznia, przemianowanego później na Plac Wolności. Przystanek autobusowy usytuowano tam na wysokości przystanku tramwaju linii 5 z Zabrza do Bytomia. Z tego samego miejsca odjeżdżały też autobusy linii 81. Co ciekawe, z przystanku tego autobusy 158 odjeżdżały w stronę ul. Dworcowej, przejeżdżając obok budynku dworca kolejowego, a więc w przeciwną stronę, niż wtedy jeździł tramwaj linii 5.

Natomiast druga z linii łączących Zabrze z Tarnowskimi Górami, to znaczy 83, miała teraz przejściowo swój przystanek u wylotu ul. Wyzwolenia na Plac 24 stycznia, czyli pod kinem Marzenie. Z tego samego przystanku odbywały się też odjazdy autobusów 14 do Bytomia oraz 617. Autobusy te wjeżdżały z ul. Goethego przez ul. Wyzwolenia na Plac 24 stycznia i dalej poruszały się ul. Powstańców.

Przez pierwsze trzy dni obowiązywania zmienionej organizacji ruchu nad prawidłowością obsługi przystanków czuwali kontrolerzy, przysłani przez Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej w Gliwicach. To właśnie gliwicki PKM wykonywał wtedy niezbędne prace terenowe.

Tymczasowa organizacja tras autobusów trwała trzy miesiące, do czasu zakończenia remontu zabrzańskiego dworca autobusowego. Od 12 września 1992 roku z powrotem włączono go do ruchu. Na dworcu wyznaczono 11 stanowisk przystankowych, dodatkowo dwunaste dla linii C, 6 oraz 617 umieszczono po drugiej stronie ul. Goethego. Stanowisko odjazdowe linii łączących Zabrze z Tarnowskimi Górami umieszczono w południowej części dworca, przy peronie położonym najbliżej linii kolejowej.

Warto też wspomnieć, że w Zabrzu utworzony też został drugi, nieco skromniejszy dworzec autobusowy w dzielnicy Rokitnica, w północnej części miasta z przy granicy z Bytomiem. Od 2003 roku stał się on końcowym przystankiem linii autobusowej 158 z Tarnowskich Gór.

Dopiero ćwierć wieku po drugiej wojnie światowej utworzono dworzec autobusowy w Bytomiu. Zaczął on funkcjonować w sierpniu 1969 roku po północnej stronie bytomskiego dworca kolejowego, nieco na zachód od niego. Miejsce to sąsiadowało z Placem Michała Wolskiego. Do momentu utworzenia tam dworca, autobusy w centrum Bytomia miały swoje końcowe lub przelotowe przystanki przy ulicach Batorego, Wyczółkowskiego, Rostka i Jagiellońskiej, a więc rozproszone od siebie nawet o kilkaset metrów. W momencie utworzenia bytomskiego dworca, zajeżdżały na niego m.in. autobusy linii 19 do Tarnowskich Gór, 20 do Pyskowic, 82 do Tychów, czy 85 do Pyrzowic. Na bytomskim dworcu utworzono cztery perony, a na jednym z nich, tym najbliżej torów kolejowych, wyznaczono jedno stanowisko dla autobusów PKS. Obiekt przez pierwsze lata nie zapewniał pasażerom nawet ochrony przed deszczem. Dopiero w 1981 roku Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna „Przyszłość” zajęła się wykonaniem wiat peronowych. W chwili powstania MZKP z bytomskiego dworca korzystały autobusy kilku linii MZKP łączących to miasto z Tarnowskimi Górami. Oprócz 19 były to także 94 i 173.

Istnienie dwóch osobnych dworców w śródmieściu było przez lata cechą charakterystyczną Katowic. Jeden dworzec służył autobusom, a drugi PKS-om. Pierwszy powojenny dworzec PKS w Katowicach oddano do użytku 12 września 1947 roku przy ul. Zamkowej, czyli późniejszej Alei Korfantego, w pobliżu Rynku. Urządzono budynek dworca, a w nim hol, trzy kasy biletowe, poczekalnię z restauracją, przechowalnię bagażu i biura. Zamontowano też megafony i tablice z rozkładem jazdy na zewnątrz. W późniejszych latach dworzec PKS przeniesiono kilkaset metrów na zachód, w stronę ul. Sokolskiej.

Natomiast dworzec autobusowy WPK w Katowicach urządzono na Placu Szewczyka, przylegającym od strony północnej do dworca kolejowego. Nie zbudowano tam nigdy wiat peronowych. Jednak tylko część linii autobusowych łączących Katowice z innymi miejscowościami korzystała z tego dworca. Autobusom odjeżdżającym do Tarnowskich Gór czy Piekar Śląskich wyznaczono przystanki końcowe w innych miejscach śródmieścia Katowic. Również autobusy MZKP linii 119 nie korzystały z katowickiego dworca autobusowego. Dworzec ten został ostatecznie zamknięty 4 grudnia 2010 roku. Było to związane z wyburzeniem budynku katowickiego dworca kolejowego oraz postawieniem obiektu handlowego na terenie dotychczasowego dworca autobusowego.

W większości miast GOP-u dworce autobusowe tworzono tuż przy dworcach kolejowych. Odmiennie postąpiono w Piekarach Śląskich, gdzie główny dworzec kolejowy znajdował się na peryferiach miasta, z dala od zabudowy, przy granicy z Bytomiem. Piekarski dworzec autobusowy został więc utworzony w północnej części miasta, na Osiedlu Wieczorka. Po utworzeniu MZKP Piekary Śląskie przez kilkanaście lat były członkiem związku, a MZKP po skomunalizowaniu obiektu stało się właścicielem dworca autobusowego. Po likwidacji WPK Katowice dworzec przeszedł skromny remont we wrześniu i październiku 1993 roku, kiedy to odnowiono nawierzchnię i pomalowano wiaty. Zleceniodawcą tych prac było Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej w Świerklańcu. Gruntowniejszy remont postanowiono przeprowadzić w 2005 roku, kiedy to podpisano umowę na wykonanie projektu przebudowy. Tym razem inwestorem było MZKP, a prace remontowe odbyły się w 2006 roku.

Ostatniego dnia czerwca 2008 roku wygasło członkostwo Piekar Śląskich w Międzygminnym Związku Komunikacji Pasażerskiej w Tarnowskich Górach. Tego też dnia MZKP zakończyło użytkowanie dworca na Osiedlu Wieczorka. Wcześniej wypowiedziano umowę na dostawę energii elektrycznej i zwolniono pracowników dworca. Zdjęto też 30 słupków przystankowych i od 1 lipca 2008 roku dworzec autobusowy MZKP w Piekarach Śląskich przestał istnieć, a wjazd na jego teren został zagrodzony. Autobusy z konieczności musiały więc zatrzymywać się wokół dworca. Taka sytuacja trwała jednak tylko dwa dni. Od 3 lipca 2008 roku w następstwie umowy użyczenia, MZKP udostępniło dawny dworzec miastu Piekary Śląskie, które teraz było członkiem KZK GOP. Z powrotem zaczęły się na nim zatrzymywać autobusy.

Kilka lat później przeprowadzona została przebudowa piekarskiego dworca, na czas której wyłączono go z użytkowania. Po jej zakończeniu od 23 grudnia 2016 roku ponownie dworzec udostępniono podróżnym i kierowcom. Utworzono cztery stanowiska odjazdowe i piąte stanowisko tylko do wysiadania. Odjazdy linii 5, 192 oraz 780 w stronę Tarnowskich Gór wyznaczono ze stanowiska czwartego, a w kierunku m.in. Bobrowniki i Mierzęcice - z trzeciego. Stanowisko pierwsze przeznaczono dla autobusów w stronę Bytomia, a drugie - w kierunku Katowic i Dąbrówki Wielkiej.

Tomasz Rzeczycki

 

Okładka Montes nr 84

Okładka Montes nr 84