Urzędy i stanowiska nadzoru górniczego w Tarnowskich Górach

b_200_300_16777215_0___images_stories_montes_84_15_Urzedy.jpg

Ordunek Gorny

W 1528 r. książę opolski Jan II Dobry i margrabia brandenburski Georg Hohenzollern wydali „Ordunek Gorny”. Ten zbiór 72 artykułów, normujący m.in. ustrój urzędów kopalnianych, oparty był na regulacjach stosowanych już wcześniej w Olkuszu i Frankonii. Stanowił on, że urzędnikami administracji księcia w sprawach górniczych byli: „gorny hetman, żupnik, czterej przysięgli, dziesiętnicy, olbornicy”. Wraz z wprowadzeniem Ordunku powstał pierwszy Urząd Górniczy w Tarnowskich Górach i 3 grudnia 1529 r. otrzymał od księcia opolskiego pieczęć oraz herb.

Ordynacja

W 1577 roku cesarz Rudolf II wydał ordynację górniczą dla całego Śląska, wprowadzającą nadzór cesarski nad górnictwem. Wykonywał go nadgórmistrz (Oberbergmeister) – urząd utworzony przy Kamerze Śląskiej, urzędzie państwowym odpowiedzialnym m.in. za ściąganie podatków i sprawującym władzę sądowniczą. Ordynacja na 200 lat ujednoliciła przepisy prawne w całej prowincji, ale nie obowiązywała w niektórych księstwach i w wolnym państwie stanowym rodu Henckel von Donnersmarck. Pod koniec XVII w. w Kamerze Śląskiej zaczęli działać nowi urzędnicy: radca górniczy (Bergrath) i inspektor górniczy (Berginspector). Na przełomie XVII i XVIII w. urząd nadgórmistrza zastąpiono urzędem generalnego starosty górniczego (Oberberghauptmann).

Pruskie prawo górnicze

W 1755 r. tajny radca fiskalny Philipp Ludwig Freiherr von Hagen został upoważniony przez króla pruskiego Fryderyka II do zbadania przemysłu węglowego, przebudowy administracji i zreformowania górnictwa na terenie zagłębia Ruhry. Współdziałał z nim Bergmeister Friedrich Heintzmann (1716 -1764 ). Rezultatem było zrewidowane prawo górnicze dla tamtejszego zagłębia wydane w 1766 r. Rok później zostało uzupełnione o Przywileje Generalne dla górników. Oba przepisy miały zapewnić rozwój wydobycia, ale też nadzór państwowych instytucji górniczych nad kopalniami, godzinami pracy i wynagrodzeniami górników, a także ich ubezpieczenie na wypadek choroby przez utworzenie kasy chorych (Knappschaft).

Śląsk przyłączony do Prus w 1742 r., doczekał się powołania komisji do zbadania stanu górnictwa w 1768 r. W następnym roku ogłoszono Zrewidowane Prawo Górnicze dla Księstwa Śląskiego i Hrabstwa Kłodzkiego. Na jego mocy, zwanej zasadą dyrekcyjną, państwo udzielało pozwoleń na poszukiwania i eksploatację kopalin, pobierało od tego podatki i sprawowało kontrolę techniczną. Wprowadzono powszechną gwarecką organizację kopalń. Gwarectwo (Gewerkschaft) było spółką osób (gwarków) finansujących i organizujących działalność górniczą. Gdy kopalnia ponosiła straty, gwarkowie zobowiązani byli do uiszczania dopłaty w terminie wyznaczonym przez urząd, pod groźbą utraty udziałów w kopalni.

Jej kierownikiem administracyjnym był angażowany przez urząd górniczy szychtmistrz, którym mógł zostać sztygar z biegłą znajomością pisania i liczenia. On zatrudniał robotników, nadzorował ich pracę, organizował potrzebne materiały.

Techniczne kierownictwo kopalni należało do wyznaczonego przez urząd sztygara lub nadsztygara, którym mógł być doświadczony górnik. Szychtmistrze i sztygarzy podlegali zaprzysiężeniu i zatwierdzeniu przez urząd górniczy. Gwarkowie, mimo, że byli współwłaścicielami kopalń, nie mogli wprowadzać żadnych zmian w kopalniach bez zezwolenia urzędu górniczego, a w wypadku stwierdzenia nadużyć lub błędów ze strony szychtmistrza lub sztygara, mogli o tym urząd tylko powiadomić. Przepisy zezwalały na objęcie opieką przez jednego szychtmistrza i jednego sztygara kilku mniejszych kopalń, zlokalizowanych blisko siebie.

Wszystkie kopalnie podporządkowano Wyższym Urzędom Górniczym stworzonym w kilku rejonach Prus. Na czele każdego z nich stał Berghauptman (starosta górniczy) wraz z Oberbergrathe (Wyższa Rada Górnicza), w której skład wchodzili Bergrathen (radcy górniczy), Bergasessoren (asesorzy górniczy).

Wyższy Urząd Górniczy (Oberbergamt) dla Śląska we Wrocławiu powstał w 1769 r. W 1778 r. utworzono podległe mu Deputacje Górnicze w Gierczynie, Wałbrzychu i Złotym Stoku, a w 1779 r. w Tarnowskich Górach. W 1793 r. przemianowano je na Urzędy Górnicze (Bergamts). Tarnogórskiemu podlegały powiaty: Bytom, Gliwice, Koźle, Kluczbork, Lubliniec, Opole, Pszczyna, Racibórz, Rybnik, Strzelce Opolskie, Toszek, Tarnowskie Góry.

Siedzibą urzędu do czasu likwidacji w 1861 r. był nieistniejący już budynek nr 4 przy Rynku. Posługiwano się w urzędzie kilkoma wzorami pieczęci, których odbitki pozostały na dokumentach i mapach.

Personel urzędu tworzyli: Bergamtsassesor (asesor urzędu górniczego), Bergrichter (sędzia górniczy), Bergmeister (mistrz górniczy/górmistrz), Berg und Hütteninspector (inspektor górniczo-hutniczy), Obergeschworener (główny przysięgły górniczy), Berggeschworener (przysięgły górniczy), Rendant (skarbnik/księgowy), Bergfactor (zaopatrzeniowiec i handlowiec), Maschinenmeister (mistrz maszynowy), Obersteiger (nadsztygar), Controleur (kontroler), Oberschichtmeister (mistrz zmianowy), Kanzelist (kancelista), Boten (posłaniec). Nieco później utworzono stanowisko dyrektora urzędu (Bergamt Director).

Stanowiska administracyjne wymagały znajomości prawa, finansów, zarządzania, mineralogii, ale niekoniecznie na każdym z nich potrzebna była ściśle specjalistyczna i praktyczna wiedza górnicza. Tą musiały się wykazać osoby na funkcjach: Bergmeister (górmistrz/mistrz górniczy), Maschinenmeister (mistrz maszynowy), Markscheider (mierniczy), Oberinfahrer (objazdowy), Schichtmeister (mistrz zmianowy), Fahrsteiger (sztygar zjazdowy), Obersteiger (nadsztygar), Steiger (sztygar), bo to oni bezpośrednio kierowali pracownikami kopalń.

Dla pełniących te funkcje droga do dalszego awansu w górniczej hierarchii stanowisk była oczywiście otwarta. Ich stopnie kariery zaczynały się zwykle od Akademii Górniczej w Berlinie lub szkół górniczych we Freibergu, Clausthal, Steben, Eisleben, bo tarnogórska powstała dopiero w 1803 r. i jej absolwenci (Bergeleve) wpisali się na karty śląskiego górnictwa dopiero po 1839 r. kiedy jej reorganizację przeprowadził Rudolf v. Carnall.

O awansach decydowały głównie chęć do nauki, zdolności i ambicja. Znali się na górnictwie, fizyce, chemii, mineralogii, mechanice, miernictwie, ale nie tylko na tym. Na liście 27 tutejszych subskrybentów tomu wierszy i autobiografii poety G. Hillera z 1806 r., zapisało się 9 urzędników górniczych.

Podlegali oni niemal wojskowemu reżimowi, więc rozkazami wyższych władz przenoszono ich do innych urzędów na terenie państwa pruskiego. Przykładem drogi kariery w górnictwie jest np. wnuk wyżej wspomnianego Friedricha, czyli Johann Heinrich Heintzmann, który przebył ją od górniczej uczelni do stanowiska tajnego radcy górniczego (Geheimbergrath) i był jednym z tych, którzy przygotowywali nowe prawo górnicze. Podobnie było z bardziej od niego znanym w Tarnowskich Górach i na Śląsku Rudolfem v. Carnall.

Z okresu, gdy urzędy działały w oparciu o zasadę dyrekcyjną, pochodzi wymóg sporządzania planów ruchu, które były dla każdej kopalni ustalane i zatwierdzane podczas inspekcji generalnych oraz wykreślanie map kopalnianych.

Odpowiedzialnym za sporządzanie pomiarów, map i planów był mierniczy (Markscheider). Wielu kopalnianych urzędników posiadało potrzebne umiejętności, choć nie pełnili tej funkcji w urzędzie.

W Tarnowskich Górach był takim np. Assesor Dunneman i Bergmeister Johann Eisleben, który badał możliwości wykorzystania sztolni Krakowskiej, projektował i nadzorował budowę Głębokiej Sztolni Fryderyk do 1827 r.

Twórcami wielu tutejszych map byli mierniczy: Fischer, Harnisch, Benert, Rensch i Giehne. Gdyby nie oni, niewiele byśmy dziś mogli powiedzieć o lokalizacjach szybów, choć ich nazwy znane są z Księgi Szybów Kopalni Fryderyk. Kto miał okazję nanieść te mapy na dzisiejsze, tworzone z pomocą najnowocześniejszych środków technicznych, musi być zdumiony ich dokładnością, a niektóre z nich powstały ponad 200 lat temu.

Są na nich szyby z nazwami pochodzącymi m.in. od nazwisk mierniczych oraz urzędników Królewskiego Górnośląskiego Urzędu Górniczego w Tarnowskich Górach (Königliche Oberschlesische Bergamt zu Tarnowitz).

Najbardziej znani z okresu lat 1779-1840 to: Abt, Bogatz, Boscamp, Boutterweck, Holtzhausen, Issac, Mielęcki, Minningrode, Thürnagel. Znane są obszerniejsze życiorysy i wizerunki tylko kilku.

Mieczysław Filak
Źródło ilustracji: internet, wikipedia.

 

Okładka Montes nr 84

Okładka Montes nr 84