Ostatni przedwojenny burmistrz

Zaprzysiężenia ostatniego burmistrza Tarnowskich Gór w okresie międzywojennym – Jana Grzbieli. Za stołem (od lewej): przewodniczący Rady Miejskiej – Władysław Rowiński (trzeci), starosta – Paweł Mierzwa (czwarty) i burmistrz – Jan Grzbiela (piąty). W głębi (po lewej) dowódca 3. Pułku Ułanów Śląskich – płk. Czesław Chmielewski, fot. Eryk Gruszka, styczeń 1939 r., ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach
Zaprzysiężenia ostatniego burmistrza Tarnowskich Gór w okresie międzywojennym – Jana Grzbieli. Za stołem (od lewej): przewodniczący Rady Miejskiej – Władysław Rowiński (trzeci), starosta – Paweł Mierzwa (czwarty) i burmistrz – Jan Grzbiela (piąty). W głębi (po lewej) dowódca 3. Pułku Ułanów Śląskich – płk. Czesław Chmielewski, fot. Eryk Gruszka, styczeń 1939 r., ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach

Powojenna kariera ostatniego międzywojennego burmistrza miasta gwarków przypominała nieco krętą drogę polityczną, jaką przebył górnośląski wojewoda Jerzy Ziętek

Do tarnogórskiej Rady Miejskiej 10 lutego 1939 roku dotarło z Hajduk Wielkich pismo Jana Grzbieli, naczelnika tej gminy. Wcale nie dotyczyło oficjalnych międzygminnych spraw urzędowych lecz było osobistą ofertą objęcia najważniejszego stanowiska w mieście gwarków. „Wskutek odejścia p. mgr. Antesa ze stanowiska burmistrza Tarnowskich Gór zgłaszam niniejszym swoją kandydaturę na burmistrza tamtejszego miasta” – napisał Jan Grzbiela. Do oferty dołączył świadectwo pracy i własnoręcznie napisany życiorys. Kim był kandydat na tarnogórskiego burmistrza, który gotowy był je objąć w sytuacji politycznego napięcia pomiędzy Polską a Niemcami, zaledwie na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej?

Od górnośląskiego ćwika do naczelnika

Jan Grzbiela urodził się 24 stycznia 1902 roku w Wójtowej Wsi w powiecie gliwickim. Szkołę powszechną ukończył w rodzinnej wsi.

Od najmłodszych lat zaangażował się w działalność patriotyczną, gdy w 1917 roku wstąpił do harcerstwa i Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Gliwicach. W okresie powstań śląskich i plebiscytu działał w bytomskim harcerstwie. Jako zasłużony dla Rzeczypospolitej działacz niepodległościowy zatrudniony został 15 czerwca 1922 roku w Wydziale Robót Publicznych Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Zadbał o podwyższenie swoich kwalifikacji i w 1927 roku został absolwentem gimnazjum matematyczno–przyrodniczego w Chorzowie. Wówczas, 18 sierpnia 1928 roku, zawarł w krakowskim kościele pod wezwaniem Matki Boskiej z Lourdes ślub z 24–letnią Heleną Chwastek. Przez kilka miesięcy w 1929 roku pracował w Starostwie Katowickim, po czym wrócił na posadę w Wydziale Prezydialnym w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach. „W maju 1933 r. zostałem powołany na stanowisko komisarycznego naczelnika gminy Piotrowice, składającej się z 12000 mieszkańców” – napisał w życiorysie. Opinia o jego komisarycznych rządach była jak najlepsza. „Zdołał oszczędną i przewidującą gospodarką budżetową poprawić położenie finansowe Gminy... taktowny, umiejętnie postępował z ludźmi, ożywił życie organizacyjne Piotrowic” – chwalił starosta pszczyński dr Jarosz. Po wyborach samorządowych Jan Grzbiela powrócił do pracy w Dyrekcji Starostw i Związków Komunalnych w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim. Rok po uzyskaniu w 1934 r. dyplomu ukończenia studiów prawniczych na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie został naczelnikiem gminy Hajduki Wielkie z 30 tysiącami mieszkańców.

„W dyspozycji budżet administracyjny w wysokości 1.200.000 zł rocznie” – rekomendował Jan Grzbiela własne umiejętności w życiorysie przesłanym do Tarnowskich Gór. Kiedy kandydował na burmistrza miasta gwarków, został ojcem trzeciego już syna Czesława, ośmioletni Zbigniew i pięcioletni Jacek urodzili się w Katowicach.

Burmistrz bez konkursu

Powołana po dymisji burmistrza Fryderyka Antesa przez tarnogórskich radnych Komisja Personalna zareagowała bez zbędnej zwłoki, postanawiając już 11 lutego 1939 roku powierzyć stanowisko ojca miasta, bez ogłaszania konkursu, Janowi Grzbieli. Trzy dni później 24 rajców zagłosowało na sesji za propozycją Komisji Personalnej. Uchwalili także miesięczną pensję burmistrza wraz z 400 zł dodatku reprezentacyjnego. Jan Grzbiela zyskał prawo do bezpłatnego mieszkania, opału i oświetlenia oraz mógł korzystać z ogrodu. Zaproszony na sesję Rady Miejskiej fotograf Eryk Gruszka na zakończenie obrad zrobił rajcom i odchodzącemu burmistrzowi zdjęcie na schodach Ratusza. Fotografię oprawioną w ramki otrzymał na pożegnanie Fryderyk Antes. O wyborze nowej głowy miasta poinformował nadrzędne władze państwowe wiceburmistrz Ludwik Kozłowski. Minister spraw wewnętrznych 21 marca 1939 roku zatwierdził decyzję tarnogórskich rajców. Nowy burmistrz miał piastować stanowisko przez „ustawowy okres 12 lat”. Tydzień później Michał Grażyński, wojewoda śląski postanowił, że na urząd wprowadzi nowo obranego burmistrza tarnogórski starosta Paweł Mierzwa.

Posiedzenie Rady Miejskiej 4 kwietnia 1939 roku rozpoczęło się o godzinie 10,35. Obecnych było 21 rajców, 7 członków Magistratu, duchowni trzech wyznań i starosta Paweł Mierzwa, który odebrał przysięgę od Jana Grzbieli. Burmistrz ślubował „Panu Bogu Wszechmogącemu” wierność Ojczyźnie, solidną pracę, przestrzeganie prawa, ugruntowanie wolności i potęgi Rzeczypospolitej oraz równe traktowanie wszystkich obywateli. Zakończył słowami „Tak mi dopomóż Bóg!” Na zakończenie uroczystości radni wznieśli okrzyk na cześć Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej. Specjalnych pełnomocnictw w sprawach sądowych, zawierania umów oraz finansowych rajcowie udzielili Janowi Grzbieli 11 kwietnia 1939 roku. Zastrzegli przy tym, że „wartość przedmiotu ustala się na dwadzieścia tysięcy złotych”. Notarialnie pełnomocnictwa nowego burmistrza potwierdził 1 maja 1939 roku notariusz Mikołaj Stefanicki. Sprawdzianem wszelkich obietnic stała się agresja hitlerowska we wrześniu 1939 roku, gdy burmistrz dowodził krótką obroną Tarnowskich Gór.

Z konspiracji do urzędów

Podczas okupacji Jan Grzbiela ukrywał się w Krakowie i konspirował w Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. W latach 1942–1945 mianowany został przez rząd londyński wojewodą opolskim. Był także pełnomocnikiem Szarych Szeregów na Śląsk.

Doskonale odnalazł się w nowej rzeczywistości po zakończeniu wojny. W 1945 roku wstąpił do Stronnictwa Demokratycznego, partii satelickiej komunistów, co pozwoliło mu zrobić karierę w administracji państwowej. Od 1959 roku był nawet szefem SD na Górnym Śląsku.

Tuż po wojnie przez sześć lat był wiceprezydentem Bielska a w 1956 roku wiceprzewodniczącym Prezydium Rady Narodowej w tym mieście. Po 1950 roku pracował w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Opolu. Następnie od 1957 roku przez 12 lat był zastępcą przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. W 1969 roku wybrany został posłem V kadencji Sejmu PRL. Po zakończeniu kariery poselskiej w 1972 r. został wicewojewodą bielskim, by zakończyć karierę zawodową na stanowisku wiceprzewodniczącego WRN w Bielsku–Białej. Zmarł 1 grudnia 1989 r. w Bielsku–Białej.

Ryszard Bednarczyk

 

Okładka Montes nr 79

Okładka Montes nr 79