Konkurs na tarnogórski Ratusz

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_34_rys4---guth11.gif

110 lat  Ratusza

„Projekt tarnogórskiego ratusza powstał w wyniku konkursu, rozpisanego przez Berliński Związek Architektów w roku 1895 wśród swych członków na zlecenie miasta Tarnowskie Góry. Spośród 17 prac, przyjęto projekt wyróżniony drugą nagrodą bez większych zmian i zlecono autorowi projektu, profesorowi H. Guth z Charlottenburga dalsze rozpracowanie szczegółów projektu.”

Tak rozpoczyna się artykuł Nowy ratusz w Tarnowskich Górach (w oryginale: Das neue Rathhaus in Tarnowitz) w Zeitschrift für Bauwesen z roku 1901. Informacja ta była powtórzona w wielu opracowaniach dotyczących historii Tarnowskich Gór i samego tarnogórskiego ratusza. O pozostałych projektach zapomniano, choć wtajemniczeni wiedzieli, że część konkursowych projektów zachowało się w archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Niestety, projekty opatrzone były tylko hasłem lub mottem, nie były podpisane, więc ich autorów nie można było ustalić. Dopiero niedawno dzięki digitalizacji zbiorów Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie oraz digitalizacji, praktycznie w Polsce niedostępnych czasopism niemieckich z końca XIX wieku, i udostępnieniu ich w sieci Internet było możliwe przypomnienie nazwisk architektów i szczegółów konkursu z 1895 roku. Dzięki zbiorom Berlińskiego Muzeum Architektury można się również dowiedzieć więcej o twórczości Hermanna Gutha – w muzeum znalazło się bowiem 250 rysunków i dokumentów związanych z tym architektem.

Ratusz w Jaworze, projekt dekoracji fasady, Hermann Guth, 1895. Architektonische Rundschau, Skizzenblätter aus allen gebieten der Baukunst, Stuttgart 1901
Ratusz w Jaworze, projekt dekoracji fasady, Hermann Guth, 1895. Architektonische Rundschau, Skizzenblätter aus allen gebieten der Baukunst, Stuttgart 1901
Projekt konkursowy - Ratusz dla Tarnowskich Gór. Herman Guth, II nagroda. Rysunek fasady (wariant 2), piórko, X 1895 r. Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie, syg. AMTUB B 1226.
Projekt konkursowy - Ratusz dla Tarnowskich Gór. Herman Guth, II nagroda. Rysunek fasady (wariant 2), piórko, X 1895 r. Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie, syg. AMTUB B 1226.

Początki

Od 1608 roku tarnogórski ratusz mieścił się przy Rynku 14. W 1859 roku stan budynku musiał  być nie najlepszy, gdyż powstały plany budowy nowego ratusza w miejscu policyjnej wartowni na rogu Rynku i „Strasse nach der Blaschine” - czyli dzisiejszej ulicy Strzeleckiej. W archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej zachowały się cztery rysunki z tego okresu. Dwa przedstawiające projekt ratusza oraz stajni podpisał mistrz budowlany Constantin von Koschützki (ur. w 1828 r. - zmarły przed 1887, syn Ludwika, pana na Kryzkowie) z datą 12 lutego 1859 roku. Dwa pozostałe przedstawiające elewacje, przekroje i rzuty mają pod miejscem i datą wykonania - „Tarnowitz d. 1-ten Februar 1859” - jedynie podpis „maurermeister”. W tym czasie obok Koschützkiego jedynym mistrzem budowlanym w Tarnowskich Górach był Mrowietz (ur 1809 r) i jest on prawdopodobnym autorem drugiego projektu. Zapewne z powodu braku środków, żaden z tych projektów nie został zrealizowany.

Projekt konkursowy - Ratusz dla Tarnowskich Gór. Herman Guth, II nagroda. Widok perspektywiczny (wariant 1), druk w Architekten-Verain zu Berlin, 1896, na podstawie rysunku z X 1895 r. Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie, syg. AMTUB 47416.
Projekt konkursowy - Ratusz dla Tarnowskich Gór. Herman Guth, II nagroda. Widok perspektywiczny (wariant 1), druk w Architekten-Verain zu Berlin, 1896, na podstawie rysunku z X 1895 r. Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie, syg. AMTUB 47416.

Do planów budowy nowego ratusza wrócono po ponad 30 latach ale już w innym miejscu. W 1894 roku kosztem 180 tys. marek ukończono, pod nadzorem budowlanym Eichelberga, Eugena Rohra i Fritza Schulza budynek sądu rejonowego przy ulicy Opolskiej. Budynek na narożu rynku przy wlocie ulicy Górniczej, będący dotąd siedzibą sądu, a wcześniej Urzędu Górniczego Wolnego Miasta Tarnowskie Góry, nie był już potrzebny. Sprzedano go więc tegoż roku, wraz z parcelą magistratowi za 57 tys. marek. Władze miejskie postanowiły budynek zburzyć, a na jego miejscu wznieść nowy ratusz. W archiwum SMZT zachowały się plany projektu nowego ratusza, powiatowego inspektora budowlanego (Kreisbauinspektor) Schulza z datą 15 października 1984 roku. Dosyć proste formy tego projektu musiały jednak nie zadowolić ówczesnego burmistrza Simona Kotitschke i zwrócono się do Berlińskiego Związku Architektów o rozpisanie konkursu na projekt nowego ratusza.

 

 

Konkurs

Konkursy Berlińskiego Związku Architektów rozpisywane były co miesiąc, mogli w nich brać udział wyłącznie członkowie Związku, a czas na dostarczenie projektu był bardzo krótki (miesiąc – dwa miesiące). Zleceniodawca fundował nagrody, za co otrzymywał nagrodzone projekty, a często także możliwość kupna za ustaloną w warunkach konkursu kwotę szczegółowych planów. Zleceniodawca nie uczestniczył w komisji konkursowej, więc zdarzało się, tak jak w przypadku tarnogórskiego ratusza, że do realizacji wybierał inny projekt niż wskazany przez berlińską komisje.

Ratusz w Jaworze, rzut II pietra, Hermann Guth, 1895.
Ratusz w Jaworze, rzut II pietra, Hermann Guth, 1895.

Ratusz w Tarnowskich Górach, rzut II piętra, Hermann Guth, I 1896.
Ratusz w Tarnowskich Górach, rzut II piętra, Hermann Guth, I 1896.

Konkurs na ratusz w Tarnowskich Górach został ogłoszony w Deutsche Bauzeitung  7 sierpnia 1895 roki i Zentralblatt der Bauverwaltung  dnia następnego. W ogłoszeniach można było przeczytać, że ratusz powinien mieć dwa sklepy na parterze, mieszkanie dla burmistrza na piętrze i salę Rady Miejskiej o powierzchni 120 m2 na drugim piętrze. Koszt budowy nie powinien przekroczyć 130 tys. marek. Należało dostarczyć rysunek perspektywiczny z widokiem ratusza z rynku, plany w skali 1:150 i rysunki fasady w skali 1:100. Nagrodą za pierwsze 3 miejsca było odpowiednio; 1000, 600 i 400 marek. Termin nadesłania projektów ustalono na 7 października 1895 roku. Startujący w konkursie mieli do dyspozycji plan tarnogórskiego rynku z przyległościami.

 

Anonimowy projekt ratusza dla Tarnowskich Gór, 1 II 1859. Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, syg. 328.
Anonimowy projekt ratusza dla Tarnowskich Gór, 1 II 1859. Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, syg. 328.

Na zebraniu Związku Architektów Berlina w dniu 21 października, Friedrich Körte (prawdopodobnie przewodniczący komisji) poinformował o rozstrzygnięciu konkursu (notatki w Zentralblatt der Bauverwaltung z 23 października i Deutsche Bauzeitung z 30 października). Z nadesłanych 17 projektów, 11 zostało odrzuconych, gdyż nie spełniało warunków konkursu. Sumę nagród - 2000 marek – podzielono w następujący sposób: 1. nagroda (800 marek) - Karl Wilde rządowy mistrz budowlany z Berlina za projekt opatrzony hasłem „sketch only”, 2. nagroda  (600 marek) - Hermann Guth architekt z Charlottenburga za projekt z hasłem „Vielleicht ?”; 3. nagrody (po 300 marek) - Hans Rösener krajowy inspektor budowlany z Berlina za projekt z rysunkiem podkowy i Ismar Herrmann rządowy mistrz budowlany z Berlina za projekt z mottem „Noch einer”. Wyróżniono także projekt Georga Zeidlera, rządowego kierownika budowlanego z Glatzu za projekt z mottem „Eile”.

A jednak Guth!

Jak wiemy, władze miejskie do realizacji nie wybrały jednak zwycięskiego projekt Karla Wilde, lecz projekt Hermanna Gutha. Szukając informacji o innych konkursach, w których uczestniczył Hermann Guth, zauważyłem, że działo się tak bardzo często. Na przykład w konkursie na niewielki ratusz w Poppelsdorf (obecnie dzielnica Bonn) gdzie w 1894 roku projekt Hermanna Gutha zdobył drugą nagrodę, a pierwszą  przyznano wspólnemu projektowi Hermanna Solfa i Franza Wichardsa, do realizacji wybrano projekt Heinricha Reinhardta  i Georga Süssengutha, który otrzymał tylko wyróżnienie. W konkursie na starostwo w Bytomiu (czyli dzisiejszy budynek Muzeum Górnośląskiego) z roku 1896 także wygrał Solf i Wichards, Guth otrzymał wyróżnienie, a do realizacji wybrano projekt Waltera Kerna, który otrzymał drugą nagrodę.

Ratusz w Tarnowskich Górach, rzut II pietra, projekt, wariant 1, Hermann Guth, X 1895. Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, syg. 310.
Ratusz w Tarnowskich Górach, rzut II pietra, projekt, wariant 1, Hermann Guth, X 1895. Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, syg. 310.

Skąd rozbieżność między wyborami: berlińskiej komisji a tarnogórskich władz?
Możemy się jedynie domyślać. Uzasadnienia berlińczyków nie znamy, natomiast w cytowanym wcześniej Nowym ratuszu w Tarnowskich Górach mamy uzasadnienie władz miasta: „Szczególne uznanie uzyskało dostojne wejście, którego przedsionek umożliwiał dostęp do dwóch sklepów.“ I dalej „Strona zwrócona do ulicy Górniczej potraktowana została skromniej. Na zamykającej osi otrzymała jednak ścianę szczytową z dobrze zakomponowanym wykuszem przebiegającym przez dwa piętra; która znacznie przewyższa otaczające budynki i zamyka wlot ulicy prostopadłej do Górniczej”. Projekt Wildego nie miał ani tak okazałego wejścia z arkadami, a znacznie skromniejsza dominanta na stronie od ulicy Górniczej przypadała na środku – nie byłoby jej więc widać z ulicy Jurczyka. Dodajmy także że u Wildego nie było rzeźby na fasadzie ani bogatych zdobień na narożnej wieżyczce. Pod pewnymi względami projekt Gutha był więc ciekawszy i bogatszy.

Ratusz w Tarnowskich Górach, rzut II pietra, projekt, wariant 2, Hermann Guth, X 1895.
Ratusz w Tarnowskich Górach, rzut II pietra, projekt, wariant 2, Hermann Guth, X 1895.

 

Ciekawostki

Projekt Gutha dla Tarnowskich Gór nie jest całkiem oryginalny, gdyż nieco wcześniej autor pracował nad ratuszem dla miasta Jawor.
W marcu 1895 spłonął ratusz w Jaworze, a już w czerwcu  rozpisano konkurs na nowy budynek. Ten ratusz miał mieć podobną wielkość i tyle samo kosztować – 130 tys marek. Architekci musieli jednak wkomponować w projekt zabytkową wieżę z XIV wieku. Sam konkurs przeprowadzony był na innych zasadach niż dla Tarnowskich Gór. Konkurs był otwarty - spowodowało to, że napłynęło aż 111 projektów o zróżnicowanym poziomie. W komisji konkursowej zasiadali obok budowniczego rządowego z Berlina, konserwatora prowincji śląskiej z Wrocławia i miejskiego budowniczego również - burmistrz i przewodniczący rady miejskiej Jawora – dlatego zwycięski projekt był automatycznie kierowany do realizacji. Hermann Guth wziął udział w tym konkursie, a komisja na przełomie września i października wybrała jego projekt jako najlepszy.

Projekt ratusza dla Tarnowskich Gór, Schulz, 15 X 1894.
Projekt ratusza dla Tarnowskich Gór, Schulz, 15 X 1894.

- Projektowane prawie równocześnie Ratusze są do siebie bardzo podobne. W konkursie dla Tarnowskich Gór Guth przedstawił dwa warianty projektu. Szczególnie wariant II, na planie zbliżonym do litery „L” d - jest podobny do projektu w Jaworze. Przypomnijmy, że pierwszy wariant był na planie zbliżonym do kwadratu, a kubatura budynku obliczona była na 10046 m3. Drugi skromniejszy wariant założony był na planie zbliżonym do litery „L”, miał kubaturę szacowaną na 8012 m3. Oba warianty różniły się również detalami fasady. Pierwszy miał wejście z okazałą trójarkadową loggią, a zachodni ryzalit był dwuosiowy z rzeźbą na pierwszym piętrze pomiędzy oknami. W drugim wariancie główne wejście ozdobione było portalem z kolumienkami, w narożniku budynku było drugie mniejsze wejście, a zachodni ryzalit był trójosiowy (bez rzeźby). I najciekawsze - oba tarnogórskie warianty, ten większy, okazalszy, z rzeźbą na fasadzie, i ten mniejszy miały kosztować 130 tysięcy marek! Oczywiście koszty przekroczono. W Tarnowskich Górach wyniosły one 166 tys. marek (bez  rzeźby podarowanej przez powiat, 5 tys. marek na meble oraz 13 tys. marek na nadzór budowlany i dla architekta), a w Jaworze – 170 tys marek.

 

Ratusz w Tarnowskich Górach, balustrada w klatce schodowej, Gustav Trelenberg.
Ratusz w Tarnowskich Górach, balustrada w klatce schodowej, Gustav Trelenberg.

Wróćmy jeszcze do budowy. W styczniu 1896 roku Hermann Guth przedstawił ostateczny projekt. Oparty był on na wariancie pierwszym z konkursu z niewielkimi zmianami – zasugerowanymi zapewne przez zleceniodawcę – tarnogórski Magistrat. I tak: wyprostowano ścianę południową (od strony dawnego więzienia) dzięki czemu kubatura budynku wzrosła do 10880 m3 bez zużycia dodatkowych materiałów budowlanych oraz dodano małe okno doświetlające salę sesyjną. W maju powstały według niego szczegółowe plany w skali 1:50 znajdujące się obecnie w Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach. Już podczas budowy plany skorygowano - gdyż na zdjęciu z 1901 roku widać dodatkowe narożne wejście (takie jak w wariancie II) i powiększone okna na parterze – 3 od strony rynku i jedno od ulicy Górniczej. Budową kierował Carl Benjamin Szameitke (późniejszy budowniczy miejski). Roboty kowalskie, w tym kutą balustradę wykonała firma Gustava Trelenberga z Wrocławia, dekoracje kamieniarskie – firma Schilling z Berlina, centralne ogrzewanie - Minsapost & Prauser z Wrocławia. Drewniane pseudosklepienie Sali Rady Miejskiej wykonała firma tarnogórskiego mistrza ciesielskiego i murarskiego Otto Kotzulla. Ratusz został poświęcony 11 sierpnia 1898 roku, w obecności prezydenta regencji i hrabiego Guido Henckel von Donnersmarck, a wspomniany pomnik Jerzego Brandenburskiego, autorstwa Heinricha Kiesewalter (1854 - po 1902) z Wrocławia, uroczyście oddano 15 listopada 1899 r.

 

Projekt ratusza dla Tarnowskich Gór, Constantin von Koschützki, 12 II 1859. Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, syg. 329.
Projekt ratusza dla Tarnowskich Gór, Constantin von Koschützki, 12 II 1859. Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, syg. 329.

Podczas 110 letniej historii ratusz przeszedł tylko drobne przebudowy, m.in. zlikwidowano trzecią narożną klatkę schodową, a w 1957 roku zastąpiono figurę Jerzego Brandenburskiego figurą gwarka wykonaną przez Edmunda Halke.

Na koniec jeszcze kilka słów

o kolekcji rysunków oraz dokumentów w Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie i ich autorze Hermannie Guth. Wśród kilkudziesięciu konkursowych projektów - najciekawsze dla nas są rysunki budynków administracyjnych. Ratusze w: Rheydt (1893/94), Bonn-Poppelsdorf (1894 – II nagroda), Jaworze (1895 – I nagroda, realizacja), Słupsku (1898 - wyróżnienie), Essen-Rüttenscheid (1899 roku), Eberswalde (1902) i starostwa w: Zell/Mosel (1887), Itzehoe (1893), Wesel (1893), Bytomiu (1896 - wyróżnienie), Recklinghausen (1902/03). Szczególnie projekt ratusza dla  Essen-Rüttenscheid jest ciekawy, gdyż jest rozwinięciem projektów dla Jawora i Tarnowskich Gór. Warto też zwrócić uwagę, że Guth bardzo często wykorzystywał pomysł trójlistnego pseudosklepienia – nie tylko w sali Rady Mieskiej w Jaworze i Tarnowskich Górach, ale także w projektach dla Bytomia, Eberswalde, Essen-Rüttenscheid i Poppelsdotf. W Muzeum Architektury nie ma natomiast najokazalszego ratusza, jaki Guth zaprojektował, dla miasta Charlottenburg. W konkursie dla Charlottenburga w 1897 roku Guth zajął III miejsce, za co otrzymał 4000 marek, czyli dwa razy więcej niż suma nagród w konkursie dla Tarnowskich Gór! Ratusz w Charlotenburgu miał mieć ponad 110 metrów długości i fasadę szeroką na 60 metrów, co wymownie świadczy o skali projektu.

Budynek dawnego ratusza w Tarnowskich Górach przy Rynku nr 14, około 1900 roku Ze zbiorów SMZT
Budynek dawnego ratusza w Tarnowskich Górach przy Rynku nr 14, około 1900 roku Ze zbiorów SMZT

Na podstawie czasopism takich jak: Zentralblatt der Bauverwaltung i Deutsche Bauzeitung można także skorygować błędne informacje zawarte w leksykonie Thiema-Beckera (Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike, T. XV, s. 353/354) powtarzane przez późniejszą literaturę. Hermann Guth (ur. Seelow 24.07.1851, zm. 1924) nie wygrał i nie wybudował starostw w: Zell/Mosel i Wesel oraz ratusza w Słupsku. Kościół Świętego Jana w Saarbrücken wybudował architekt o podobnym nazwisku - Heinrich Güth (1858-1918). Informacji o kościołach w Spandau i Plauen nie udało mi się zweryfikować. Jedynymi pewnymi realizacjami projektów Hermanna Gutha pozostają więc ratusze w Tarnowskich Górach i Jaworze oraz kilka budynków w Berlinie-Charlottenburgu.

Marek Wojcik

Autor składa serdeczne podziękowanie Stowarzyszeniu Miłośników
Ziemi Tarnogórskiej za pomoc i udostępnienie rysunków.
 

Okładka Montes nr 34-35

Okładka Montes nr 34-35