Zbiory specjalne Miejskiej Biblioteki Publicznej

b_200_300_16777215_0___images_stories_montes_74_04-Zbiory.jpgPoczątków ruchu bibliotecznego w naszym mieście szukać trzeba w 1919 roku, kiedy to z inicjatywy Towarzystwa Czytelni Ludowych 3 maja powstała w Tarnowskich Górach Czytelnia Ludowa - pierwsza polska biblioteka

Zaczątki tej placówki były bardzo skromne, bo biblioteka mieściła się w mieszkaniu księgarza Jana Nowaka. Później przeniesiono ją do Hotelu „Prinz Regent” („Pod Ulem”), a w 1925 roku do Domu Ludowego (dziś Tarnogórskiego Centrum Kultury). Księgozbiór pochodził z zasobów TCL oraz z darów. W II połowie lat 30. biblioteka tarnogórska była jedną z najlepiej wyposażonych i prowadzonych w całym województwie. Swój sukces zawdzięczała przede wszystkim pracy jej długoletniego kierownika - Jana Miłowanowa, który traktował swoją pracę jak misję życiową.

Niezbędnym warunkiem funkcjonowania każdej biblioteki jest księgozbiór - element decydujący o charakterze placówki oraz główny przedmiot zainteresowania bibliotekarzy i czytelników.

Od początku swego istnienia podstawowym zadaniem biblioteki było (i jest do dziś) gromadzenie i udostępnianie zbiorów. Chlubą tarnogórskiej książnicy są, o czym nie wszyscy wiedzą zbiory specjalne, które ze względu na swoją wartość udostępniane są tylko w czytelni. Zbiory te liczą obecnie 652 egzemplarze wydane do 1939 roku. Większość zgromadzonych pozycji pochodzi z lat 30. XX wieku. Najstarsza książka została wydana w 1867 roku. Biblioteka posiada zbiory specjalne w języku polskim, niemieckim, angielskim i francuskim.

Zbiory specjalne tarnogórskiej biblioteki jako pierwszy zaczął gromadzić zaraz po II wojnie Jan Miłowanow. W kolejnych latach te wyjątkowe zbiory powiększały się o dary czytelników. Szczególnie cenne książki podarowała w 1993 roku p. Waleria Stattler. W większości były to pozycje z literatury pięknej, a wśród nich wydane w latach 1877-1890 dzieła J.I. Kraszewskiego oraz encyklopedie - w języku francuskim Pierrot Loarusse’a i w języku niemieckim Alfreda E. Brehma.

Na wspomniane już 652 tytuły składają się książki z literatury pięknej i popularnonaukowej, słowniki, encyklopedie, leksykony i albumy. Są to książki z różnych dziedzin wiedzy, m.in. z architektury, sztuki, techniki, medycyny, psychologii czy historii. Wśród tego księgozbioru - wyłączonego z Czytelni Naukowej - na uwagę z pewnością zasługują:

- „Encyklopedia Staropolska” w opracowaniu A. Brücknera. To wielkie dzieło poświęcone kulturze Polski przedrozbiorowej ze znakomitą ikonografią. Zawiera prawie 4000 ilustracji, które są wkładem K. Estreichera. To również niezastąpione dzieło dla zainteresowanych staropolszczyzną.

- „Ilustrowana Encyklopedja Trzaski, Everta i Michalskiego: z wieloma mapami, tablicami i ilustracjami w tekście”.

Warto też wspomnieć pozycje wydane w znanych oficynach wydawniczych, takich jak Frommera (Kraków), Gebethnera i Wolffa (Warszawa), Anczyca (Kraków), św. Wojciecha (Poznań) czy Atlas (Lwów).

Wśród zbiorów specjalnych na szczególną uwagę zasługują dzieła J.W.Goethego „Goethes Werke” pisane gotykiem wydane na papierze czerpanym w 1867 roku w Stuttgarcie. Jest to bowiem najstarsza pozycja w zbiorach specjalnych. Autorstwa J.W Goethego jest również poemat „Hermann und Dorothea” z 1908 roku wydany w Paderborn w języku niemieckim, posiadający wiele pięknych ilustracji. Osoba Goethego zapisała się w historii Tarnowskich Gór. We wrześniu 1790 roku pisarz gościł w mieście gwarków. Odwiedził wówczas kopalnię „Fryderyk” i wpisał się do „Złotej Księgi Tarnowskich Gór”.

Wśród zbiorów specjalnych tarnogórskiej biblioteki znajduje się kilka pozycji autorstwa Józefa Piernikarczyka - osoby szczególnie zasłużonej dla naszego miasta. Ten polski górnik, nauczyciel i historyk ukochał przeszłość przemysłowego Ślaska i rozmiłował się w historii tego regionu. Poświęcił mu następujące książki:

- „Pierwsza polska ustawa górnicza czyli „Ordunek Gorny”: historyczny dokument Górnego Ślaska z roku 1528”, to ustawa górnicza nadana górnictwu tarnogórskiemu przez ostatniego z rodu Piastów opolskich księcia Jana II. Tekst ustawy został znaleziony przez Piernikarczyka we wrocławskim archiwum i wydany jego nakładem w 1928 roku.

- „Podziemia tarnogórskie” z 1937 roku - to rezultat starań Piernikarczyka o stworzenie kopalni zabytkowej i udostępnienie jej społeczeństwu. Autor razem ze sztygarem Alfonsem Kopią wiele czasu poświęcili na poznawanie wyrobisk tarnogórskiej kopalni.

- „Historja miasta Tarnowskich Gór 1526-1926” wydana w 1926 r. z okazji 400-lecia miasta.

- „Illustrowana Księga Pamiątkowa Górnego Śląska” z 1923 roku wydana własnym nakładem autora. Ciekawostką jest to, że Tarnowskie Góry zostały w niej uznane za kolebkę przemysłu śląskiego.

- „Historja górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku”- najcenniejsze dzieło J. Piernikarczyka, owoc jego naukowego trudu. Ukazała się w latach 1933-1936.

W zbiorach MBP znajduje się tylko tom 2 tego dzieła.

Z Tarnowskimi Górami, jako kolebką górnictwa, wiąże się też „Niemiecko-polski słownik górniczy” z 1924 roku autorstwa inżyniera Feliksa Piestraka. Ten kilkusetstronicowy słownik wydany został po raz pierwszy w 1913 roku i stanowił życiowe dzieło autora, ostatniego dyrektora tarnogórskiej Szkoły Górniczej i współtwórcy muzeum.

Kolejna perełka bibliotecznych zbiorów to „Ślask Sobieskiemu” pod red. Jana Przybyły z 1933 roku, książka wydana w 250. rocznicę przemarszu rycerstwa polskiego przez ziemię śląską w drodze na Wiedeń. Ciekawostką jest fakt, że 21 i 22 sierpnia 1683 roku Jan III Sobieski przebywał w Tarnowskich Górach po wcześniejszym pobycie w Piekarach Śląskich, gdzie modlił się przed cudownym obrazem Matki Boskiej Piekarskiej (...) o zwycięstwo dla potrzeby wiedeńskiej (...)”. Królowi towarzyszyła żona Marysieńka, syn Jakub oraz słynny hetman Stanisław Jan Jabłonowski. W Tarnowskich Górach król został uroczyście przyjęty przez wysłanników cesarskich oraz szlachtę śląską. Wspomniana pozycja zawiera również listy Sobieskiego do żony pisane ze Śląska.

Z osobą króla związana też jest książka Kazimierza Piwarskiego „Jan III Sobieski na Śląsku” z 1937 roku opisująca szczegółowo przemarsz i pobyt na Śląsku wojsk pod wodzą Sobieskiego, który spieszył na odsiecz Wiednia.

Kolejna pozycja zbiorów specjalnych również przywołuje fakt pobytu sławnej osoby w mieście gwarków. To „Pan Podstoli” Ignacego Krasickiego z 1927 roku. Krasicki - arcybiskup gnieźnieński - w drodze do Wrocławia w 1796 roku zatrzymał się w Tarnowskich Górach i w kopalni „Fryderyk” oglądał słynną maszynę parową, o czym świadczy wpis do kopalnianej Księgi Gości.

Szczególnie cenna dla tarnogórzan jest „Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry: najstarsze dzieje Śląska i ziemi Bytomsko-Tarnogórskiej: dzieje pierwszego górnictwa w Polsce” z 1927 roku autorstwa księgarza Jana Nowaka. Książkę tę autor dedykował prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej Ignacemu Mościckiemu. Reprint ukazał się w 2014 roku i jak stwierdził Arkadiusz Czech - burmistrz miasta -,,...to także barwna opowieść o setkach lat przemysłowego rozwoju, opowieść o fundamentach rozwoju miasta (...)”. Osoba Jana Nowaka wiąże się też ściśle z początkami bibliotekarstwa w Tarnowskich Górach, gdyż to właśnie on był pierwszym bibliotekarzem w mieście.

Z historią Polski i Śląska łączą się też kolejne dwie pozycje ze zbiorów specjalnych. Na uwagę zasługują na pewno:

- „Poczet królów polskich: zbiór portretów historycznych” wydany w Wiedniu w 1893 roku. Artysta uwiecznił w nim polskich władców od Mieszka I do Stanisława Augusta Poniatowskiego. 44 rysunki królów wykonał ołówkiem Jan Matejko, a tekst objaśniający opracowali Stanisław Smolka i August Sokołowski.

- „Herby i pieczęcie miejscowości wojew. śląskiego: z 438 rycinami” z 1939 roku autorstwa Mariana Gumowskiego. Książka o tyle ciekawa dla tarnogórzan, że zawiera opis i historię nadania herbu miasta Tarnowskie Góry, które cieszyło się tym przywilejem od 1526 roku.

Kolejne trzy książki ze zbiorów specjalnych tematycznie dotyczą kwestii religioznawczych. Są to:

- „Bóg - Człowiek w opisie Ewangelistów: nowy, synoptyczny przekład czterech ewangelii w jednej” z 1914 roku. Na podstawie tekstu greckiego pozycję tę opracował ks. Władysław Szczepański - profesor Papieskiego Instytutu Biblijnego. To wydane w Rzymie dzieło zdobią 34 obrazy Jana Fra Angelika z Fiesole, malarza religijnego wczesnego renesansu. Autor - dominikanin został w 1982 roku beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II, a w 1984 roku papież - Polak ogłosił go patronem artystów i twórców kultury.

- „Przewodnik chrześcijanina rzymsko-katolickiego” opracowany przez ks. Teofila Gapczyńskiego, wydany w Stuttgarcie w 1905 roku w księgarni katolickiej Otona Thomy. Ciekawostką jest fakt, że pozwolenie na druk wydał kardynał Jan Puzyna, a jego wpis znajduje się na oryginale książki.

- „Biblija Święta, to jest całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu” z hebrajskiego i greckiego języka na polski pilnie i wiernie przetłumaczone. Książka wydana została w Londynie w 1938 roku przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne.

Pewne zaskoczenie z uwagi na tematykę stanowi książka, którą chcemy zakończyć ten panoramiczny przegląd zbiorów specjalnych tarnogórskiej biblioteki. Jest to „Nowoczesna kuchnia domowa” pod redakcją prof. Emila Wyrobka, wydanie 4 z roku 1935. Podtytuł książki wskazuje, że zawiera ona naukowe informacje o witaminach, o wartościach kalorycznych pokarmów, o żywieniu matek karmiących, dzieci i chorych. Treść książki uzupełnia 247 ilustracji jedno- i wielobarwnych.

Już pobieżny przegląd wybranych pozycji ze zbiorów specjalnych Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tarnowskich Górach upoważnia do stwierdzenia, że są to książki bardzo cenne i bardzo różne tematycznie. Pełniejszy obraz tego księgozbioru będzie można uzyskać w maju i czerwcu br., bo na ten czas planowana, jest wystawa zbiorów specjalnych tarnogórskiej placówki bibliotecznej.

Edyta Pirowska
Inga Żurek

 

Okładka Montes nr 74

Okładka Montes nr 74