Historia archiwum państwowego w Tarnowskich Górach

Materiały archiwalne dotyczące powiatu tarnogórskiego są obecnie przechowywane w Archiwum Państwowym w Katowicach (ul. Józefowska 104), ale nie zawsze tak było. Po 1945 r. mieściła się w Tarnowskich Górach siedziba Powiatowego Archiwum Państwowego, później ekspozytura katowickiego Archiwum Państwowego. Warto w tym miejscu przypomnieć historię tarnogórskiej placówki, wspomnieć osoby z nią związane oraz krótko scharakteryzować zasób archiwalny.

Bazą Archiwum Powiatowego było Archiwum Miejskie, które istniało już za czasów niemieckich przy magistracie. Tuż przed wybuchem I wojny światowej oraz w okresie plebiscytu i powstań śląskich najcenniejsze akta zostały z niego wywiezione i zabezpieczone przez Archiwum Państwowe we Wrocławiu (dla prowincji śląskiej). Nie wiele się zmieniło w tym zakresie po 1922 r., mimo że Tarnowskie Góry znalazły się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ urząd burmistrza sprawował Niemiec, Leopold Michatz. Na marginesie, władze polskie nie interesowały się zbytnio problematyką archiwalną. Dopiero w latach 30. XX w. opiekę nad archiwaliami zlecono Wincentemu Zuberowi, urzędnikowi miejskiemu. Przy okazji prac porządkowych i tworzenia spisu dokumentów odkrył on, że wiele akt zniknęło bezpowrotnie lub zostało spalonych w kotłowni. Nowy burmistrz Fryderyk Antes nawiązał drogą dyplomatyczną kontakt z wrocławskim archiwum celem zwrotu cennych archiwaliów miejskich wywiezionych z Tarnowskich Gór. Po długich pertraktacjach doszło do porozumienia między instytucjami, ustalono nawet termin i warunki przedsięwzięcia, ale napięta sytuacja polityczna uniemożliwiła wyjazd do Wrocławia. Okres II wojny światowej przyniósł kolejne straty dla tarnogórskich archiwaliów. Władze okupacyjne interesowały się starymi dokumentami, a akta polskie niszczono na masową skalę. Po 1945 r. W. Zuber ponownie przejął opiekę nad miejskim archiwum. Rozpoczął działania zmierzające do spisania inwentarza, opracował prawie 4000 jednostek. W latach 50. XX w. doszło do istotnych zmian w państwowej sieci archiwalnej.

W czerwcu 1950 r. Archiwum Miejskie w Tarnowskich Górach zostało włączone do państwowej sieci archiwalnej jako oddział powiatowy Archiwum Państwowego w Katowicach. Od 1951 r. funkcjonowało jako Powiatowe Archiwum Państwowe w Tarnowskich Górach, podległe Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Katowicach. Swoim zasięgiem obejmowało powiat tarnogórski, a od 1952 r. także lubliniecki, po likwidacji Powiatowego Archiwum Państwowego w Lublińcu.

W tym czasie funkcję kierownika sprawował Wincenty Zuber. Do podstawowych zadań archiwum powiatowego należało: przechowywanie, zabezpieczanie, gromadzenie, udostępnianie akt, sprawowanie nadzoru nad archiwami zakładowymi działającymi na danym terenie. Kolejne rozporządzenia rządowe rozszerzyły te kompetencje. Umożliwiono wieczyste przechowywanie akt o znaczeniu historycznym, udostępniono akta naukowcom oraz osobom prywatnym. Archiwa powiatowe zyskały status instytucji kulturalno-oświatowych, odgrywały coraz większą rolę w popularyzowaniu archiwistyki i historii regionu. Reforma administracyjna i nowy podział terytorialny Polski w 1975 r. wymusiły zmiany w państwowej sieci archiwalnej. PAP w Tarnowskich Górach zostało zlikwidowane, a w jego miejsce powołano Ekspozyturę, podległą pod WAP w Katowicach. Przełom lat 80. i 90. XX w. wiązał się z coraz większymi problemami lokalowymi oddziałów terenowych. W 1992 r. centrala katowicka przeniosła się do nowej siedziby po dawnych koszarach, zlokalizowanej w dzielnicy Wełnowiec (ul. Józefowska 104), zyskując większą powierzchnię. Ostatecznie w 1996 r. zlikwidowano Oddział w Tarnowskich Górach (ul. Gliwicka 5), a cały zasób został przewieziony do Katowic.

Archiwalia dotyczące Tarnowskich Gór i okolic są obecnie przechowywane w AP w Katowicach. Zasięg działania Archiwum na obszarze powiatu tarnogórskiego (bez Kalet) obejmuje miasta: Tarnowskie Góry, Miasteczko Śląskie, Radzionków gminy: Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg, Zbrosławice. Główny zasób archiwalny wytworzony na tym terenie to: akta poniemieckie urzędowe; akta administracyjne z różnych okresów (starostwa powiatowego, miast, gmin); akta gruntowe, gospodarcze, zakładów przemysłowych; akta sądowe, notariuszy, adwokatów, szkolne; akta stanu cywilnego, parafii katolickich, ewangelickich, gminy żydowskiej; akta z okresu plebiscytu i powstań śląskich; akta administracyjne z czasów okupacji; akta administracji powojennej.

Na zakończenie należy jeszcze przybliżyć sylwetki osób związanych z archiwum w Tarnowskich Górach. Wincenty Zuber (1891-1959) – urzędnik miejski, działacz narodowy, poseł na Sejm Śląski, archiwista, sprawował opiekę nad archiwum miejskim, sporządził inwentarz książkowy dla opracowanych akt, w latach 1950-1954 sprawował funkcję kierownika archiwum powiatowego.

Mgr Irena Pampuch – następczyni W. Zubera, archiwistka, współzałożycielka oddziału katowickiego Stowarzyszenia Archiwistów Polskich w 1965 r.

Helena Bogdanów – kierowniczka tarnogórskiego archiwum od 1958 r., kontynuowała prace nad ewidencją akt tarnogórskich.

Dr Danuta Szlachcic-Dudzicz – ostatni kierownik tarnogórskiej placówki przed likwidacją, historyk, związana z Uniwersytetem Opolskim, później z Politechniką Opolską, autorka książek poświęconych historii Tarnowskich Gór.

Klaudia Pikuła

 

Okładka Montes nr 74

Okładka Montes nr 74