W cieniu Wielkiej Wojny

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_70_11-Wielka-Wojna.jpg

nowa wystawa w Muzeum w Tarnowskich Górach

Od 24 października 2014 r. w tarnogórskim Muzeum będzie można zwiedzać nową wystawę czasową przygotowaną w związku z przypadającą w bieżącym roku rocznicą wybuchu I wojny światowej, która na zawsze odmieniła oblicze Europy i Świata, nie tylko w sensie politycznym, ale także na wielu innych płaszczyznach. Wystawa ukazuje z jednej strony wpływ tych wielkich przemian na lokalną społeczność, a z drugiej przybliża aspekty życia codziennego mieszkańców jednego z powiatów górnośląskich. Patronat honorowy nad ekspozycją objął Burmistrz Miasta Tarnowskie Góry – Arkadiusz Czech. Jej kuratorem jest Krzysztof Gwóźdź, a autorem aranżacji katowicki artysta plastyk – Franciszek Kłak.

Na ekspozycji pokazanych będzie ponad 300 obiektów, wśród których przede wszystkim należy zwrócić uwagę na unikatowe mundury m.in. 56. Pułku Artylerii Polowej, stacjonującego w mieście 3. Śląskiego Pułku Piechoty nr 156, czy też Armii Hallera, w której szeregach walczyli także mieszkańcy powiatu. Na uwagę zasługują również rzadkie elementy umundurowania i wyposażenia tarnogórskich pułków (np. epolety, pagony, czapki wojskowe, hełmy – tzw. pickelhauby) oraz inne pamiątki po niemieckich oddziałach wojskowych stacjonujących tutaj w latach 1913–1920. Wielka Wojna to także czas wielkich zbiórek, nie tylko pieniężnych, na rzecz walczących na froncie żołnierzy armii kajzerowskiej. Wśród obiektów nawiązujących do tego tematu należy przede wszystkim zwrócić uwagę na pamiątkę po tzw. Nagelungu. Idea tego rodzaju kwesty polegała na zakupie gwoździ lub ćwieków, najczęściej w cenie 20 fenigów za sztukę i przybicia ich do wystawionej w miejscu publicznym figury rycerza, wizerunku Krzyża Żelaznego, tarczy z motywem lub napisem patriotycznym. Zbiórki na rzecz walczących były często inicjatywą związków kombatanckich (Kriegerverein), stąd też na wystawie nie mogło zabraknąć unikatowych odznak tego typu towarzystw m.in. z Kozłowej Góry, Tarnowskich Gór i Stolarzowic. Na ekspozycji zwrócono także uwagę na humor z czasów Wielkiej Wojny przedstawiany głównie na pocztówkach oraz karykaturach kolportowanych razem z prasą. Szczególnie cenne, z lokalnego punktu widzenia, są jednak pamiątki po mieszkańcach powiatu walczących na frontach

I wojny światowej. W grupie tej na uwagę zasługują polskie pocztówki patriotyczne wysyłane przez tarnogórzanina Franciszka Bacika do narzeczonej i późniejszej żony Anny Bulendy, Niemki pochodzącej z Bytomia.

Wystawę podzielono na trzy części. W pierwszej, nawiązującej za sprawą rekonstrukcji fragmentu okopu do życia frontowego, zaprezentowane zostaną m.in. fotografie, pocztówki i listy pisane z różnych frontów do rodziców i krewnych przez żołnierzy pochodzących z powiatu. W tym miejscu wystawione będą także unikatowe fotografie wykonane na froncie północno-wschodnim w okolicy jeziora Narocz przez mieszkańca Ptakowic – Antona Kubika.

Wprowadzenie do drugiej części ekspozycji stanowią pamiątki związane ze stacjonującymi w Tarnowskich Górach od października 1913 roku niemieckimi formacjami wojskowymi (11. Pułk Strzelców Konnych/Jäger Regiment zu Pferde Nr. 11

i 3. Batalion 3. Śląskiego Pułku Piechoty nr 156/3. Bataillon 3. Schlesisches Infanterie Regiment Nr. 156). Jednakże jej zasadnicza narracja porusza kwestie wpływu I wojny światowej na życie codzienne mieszkańców powiatu. W tym miejscu omówiono takie zagadnienia, jak: warunki bytowe, militaryzacja społeczeństwa, propaganda, satyra wymierzona w przeciwników państw centralnych. Konsekwencją zakończenia I wojny światowej było odzyskanie przez Polskę niepodległości, stąd też ekspozycja porusza także ten aspekt Wielkiej Wojny. Obok zarządzeń władz różnego szczebla, w tej części wystawy zaprezentowano, m.in.: środki płatnicze, pieniądze zastępcze emitowane przez gminy powiatu i miejscowe firmy prywatne, materiały zachęcające do zbiórek na rzecz wojska, jak też propagandowe, informujące o sukcesach militarnych odnoszonych przez Trójprzymierze, czy też rysunki wyśmiewające polityków i siły zbrojne Ententy.

Jedną z najistotniejszych konsekwencji trwającej ponad cztery lata wojny totalnej były straty ludzkie.

Z lokalnej perspektywy zagadnienie to przybliży trzecia cześć ekspozycji, w której zaprezentowano m.in. spisy zaginionych i poległych mieszkańców powiatu. W sali umieszczono także oryginalną tablicę upamiętniającą żołnierzy poległych podczas wojny i pochodzących z tarnogórskiej parafii ewangelickiej. Obok niej wyeksponowano kopie innych obiektów zachowujących pamięć o ludziach, którym nie był dany powrót z I wojny światowej do rodzinnych miejscowości (np. płyty z Laryszowa i Szkoły Górniczej oraz nagrobek Maxa Schaefera z cmentarza żydowskiego w Tarnowskich Górach) wykonane przez artystę plastyka – Franciszka Kłaka.

Obiekty zaprezentowane na wystawie pochodzą ze zbiorów: Archiwum Państwowego w Katowicach, Biblioteki Śląskiej, Muzeum w Chorzowie, Muzeum w Gliwicach, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum Historii Katowic, Muzeum Miasta Mysłowice, Muzeum w Raciborzu, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu i filii tejże placówki, tj. Muzeum Czynu Powstańczego na Górze Świętej Anny, Muzeum w Wodzisławiu Śląskim, Muzeum w Tarnowskich Górach, Muzeum Miejskiego w Zabrzu, Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Tarnowskich Górach, Strzelnicy Emjot w Chorzowie oraz od osób prywatnych (Józefa Dembinioka, Romana i Ireny Gatys, Beaty i Jacka Kalke, N. Kozioła, Witolda Zaręby, Andrzeja Janickiego, Jana Artura Dudy, Erwina Kittla, Adama Nietscha, Urszuli Psonka, Sławomira Tomaszewskiego, Rolanda Skubały, Małgorzaty Treffon, Leszka Waligóry). Organizacja przedsięwzięcia została wsparta przez: firmę Lider Pack & Tramp, Restaurację Campo, Strzelnicę Emjot w Chorzowie, Drukarnię Drukpol w Tarnowskich Górach, Foto-Studio Adamek, a patronat medialny nad wydarzeniem, obok czasopisma „Montes Tarnovicensis”, objęły: Telewizja Silesia, TG Stacja, Radio Piekary, Video „Irys”, Tygodnik „Gwarek”.

Wystawę będzie można oglądać w Muzeum w Tarnowskich Górach do 28 lutego 2015 r. Podczas jej trwania zaplanowano kilka wieczorów tematycznych, a dla szkół organizowane będą lekcje muzealne dotyczące zarówno zagadnień lokalnych (np. Wpływ Wielkiej Wojny na życie codzienne tarnogórzan, Mieszkańcy powiatu tarnogórskiego w latach I wojny światowej), jak też innych zgodnych z podstawą programową kształcenia ogólnego (np. Przyczyny I wojny światowej, Skutki I wojny światowej, Wojna totalna – działania zbrojne na frontach I wojny światowej, Rozwój techniki wojskowej podczas I wojny światowej).

Krzysztof Gwóźdź

 

Okładka Montes nr 70

Okładka Montes nr 70