Działalność edukacyjna i popularyzatorska

Sobiesciana tarnogórskiego Muzeum
Sobiesciana tarnogórskiego Muzeum

55 lat Muzeum w Tarnowskich Górach - cz. III

Ważną dziedziną działalności Muzeum, obok podstawowej, związanej z gromadzeniem i opracowywaniem zbiorów jest ich udostępnianie przez organizowanie wystaw, popularyzację wiedzy z dziedzin reprezentowanych w Muzeum, a także wielorakie przedsięwzięcia i imprezy promujące kulturę.

Założony najpóźniej Dział Naukowo-Oświatowy, mimo iż jednoosobowy, stara się przy współpracy z pozostałymi pracownikami popularyzować rodzimą kulturę regionu poprzez konkursy, niektóre wystawy, lekcje muzealne, zajęcia plastyczne dla dzieci, współpracuje z mediami, placówkami muzealnymi i naukowymi. Organizowane są też sesje naukowe i popularno-naukowe. Istotną funkcją Muzeum jest tez działalność wydawnicza. Oferta kulturalna skierowana jest do różnych środowisk i osób w różnym wieku: od dzieci przedszkolnych po Uniwersytet III Wieku.

Niewielka powierzchnia ekspozycyjna i niedostateczna ilość pomieszczeń determinują działalność wystawienniczą. Wprawdzie w latach 1992 – 1994 przeprowadzono remont generalny budynku Muzeum i zaadaptowano strychy na pracownie i magazyny, jednak szybko rosnące zbiory, nowe propozycje imprez, znaczące, odpowiednio zaaranżowane wystawy wskazują na konieczność udostępnienia większego powierzchniowo budynku. W trzech salach przeznaczonych na wystawy czasowe pokazuje się ich rocznie około ośmiu.

Od początku istnienia Muzeum organizowano wystawy, spośród których w pamięć odbiorców zapadły m.in. Kampania wiedeńska poświęcona Sobieskiemu i bitwie pod Wiedniem, stworzona w oparciu o świetne eksponaty z największych polskich muzeów, czy portretów królewskich ze Zbiorów Sztuki na Wawelu, rzemiosła artystycznego, tkanin artystycznych XVII wieku, a także związane z historią XX w. (powstania śląskie, II wojna światowa). Organizowano też ekspozycje w szkołach tarnogórskich. Większość eksponatów górniczych – od czasu powstania Kopalni Zabytkowej - jest tam eksponowana.

Po przeprowadzonym remoncie budynku organizowano liczne ekspozycje, z których część została nagrodzona i wyróżniana w konkursach marszałka województwa śląskiego na wydarzenie muzealne roku. Warto wymienić kilka ważniejszych wystaw. Jedną z nich była - pierwsza o tej tematyce - poświęcona 3. Pułkowi Ułanów, stacjonującemu w okresie międzywojennym w Tarnowskich Górach. Udało się wówczas zebrać, a następnie wzbogacić własne zbiory Muzeum o rzadkie eksponaty i dokumenty. Do kilkuwiekowej tradycji nawiązywała wystawa Przedziwna Matka z Piekar, poświęcona ślubowanej, odbywanej corocznie pielgrzymce tarnogórzan do piekarskiego sanktuarium. Była to jedna z pierwszych inicjatyw poruszających temat pielgrzymowania. Na wystawie Chrześcijaństwo w Tarnowskich Górach udało się zgromadzić najważniejsze i najcenniejsze zabytkowe przedmioty z tarnogórskich (oraz z Miasteczka Śląskiego) kościołów katolickich i ewangelicko-augsburskiego. Tarnogórskim Żydom poświęcono wystawę Ciebie przyzywam w siedmiu ogniach. Żydzi tarnogórscy – historia i obrzędowość. Pokazano na niej m. in. po raz pierwszy fotografie z archiwum Instytutu Żydowskiego w Amsterdamie. Zorganizowano też wieczór chanukowy z udziałem katowickiego rabina. Nagrodę w konkursie na wydarzenie muzealne roku otrzymała wystawa zorganizowana wraz z Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach Obraz rodziny w sztuce, na której zaprezentowano wielką różnorodność i bogactwo eksponatów z większości śląskich muzeów. Z okazji 50-lecia Muzeum przygotowano wielowątkową ekspozycję 50 lat temu w Tarnowskich Górach. Pokazano m.in. wnętrza mieszkalne z całym wyposażeniem, ubiory, modę, odtworzono wygląd ulic miasta, ukazano warunki społeczno – polityczne i kulturalne lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce pokazało Dawne górnictwo europejskie w grafice i fotografii, a krakowskie Muzeum Jana Matejki dwukrotnie udostępniło zarówno dzieła, jak i zbiory mistrza.

Tendencja zmierzająca we współczesnym muzealnictwie do zaangażowania odbiorcy wystaw poprzez jego samodzielne doświadczenia i działania, znalazła oddźwięk na interaktywnych ekspozycjach Nauki dawne i niedawne oraz Świat zmysłów przygotowanych przez Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i przybliżających w niekonwencjonalny sposób nauki matematyczne, fizykę, astronomię, biologię.

Program wystawienniczy przewiduje tematykę reprezentowaną w zbiorach własnych, promujący lokalnych twórców i prezentację znanych artystów polskich. Na indywidualnych wystawach twórczość miejscową reprezentowali: Werner Lubos, Jerzy Lisek, Jan Melcer, Brygida Melcer – Kwiecińska, Juliusz Tokarski, Genowefa Targosz, Witold Zaręba oraz wielu artystów na wystawach zbiorowych. Prace tarnogórskich artystów prezentowane też były na wystawach zagranicznych, indywidualnych i zbiorowych w Bernburgu i Beckescsabie. Opracowywane są też wystawy biograficzne, prezentujące osobowości tarnogórskie: Fryderyka Antesa, Józefa Piernikarczyka, Jana Melcera, Bolesława Lubosza, Franciszka Wieganda, Bolesława Kalke. Oprócz rodzimych twórców prezentowani byli znani artyści polscy, jak Andrzej Mleczko czy Jerzy Duda-Gracz, z którym odbyło się spotkanie podczas wystawy jego ponad stu obrazów.

We współpracy z miastami partnerskimi Tarnowskich Gór i w ramach wymiany pokazywana jest kultura i twórczość artystów zagranicznych.

Od kilkunastu lat organizowane są wystawy z cyklu Wielkie kultury świata, jak poświęcone kulturze i sztuce Egiptu, Cypru, Afryki, Indii, nietypowo aranżowane,wzbogacane efektami dźwiękowymi. Zwraca się uwagę na plastyczną oprawę ekspozycji. Jej autorami są uznani w tej dziedzinie artyści: Franciszek Kłak i Mariusz Paluchiewicz. Dobrze odbierane są wystawy z cyklu „Kolekcje” np. porcelany śląskiej ze zbiorów rodziny Gatysów, pocztówek tarnogórskich ze zbiorów rodziny Kalke. Muzeum współpracuje z innymi placówkami. Między innymi w krakowskim Muzeum Narodowym – Oddział Celestat prezentowano wystawę poświęconą tarnogórskiemu Bractwu Strzeleckiemu, Śląskie Bractwa Kurkowe były prezentowane na bardzo licznie odwiedzanej wystawie w Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, w Muzeum Śląskim w Katowicach pokazano wystawę poświęconą 3. Pułkowi Ułanów, w Muzeum w Bernburgu przedstawiono kulturę ludową Górnego Śląska oraz fotografię artystyczną Brygidy Melcer-Kwiecińskiej, w węgierskiej Beckescsabie zaprezentowano dzieła tarnogórskich artystów oraz indywidualne wystawy Wenera Lubosa i Witolda Zaręby. Dzięki współpracy z tarnogórskim Centrum Polska - Japonia można było oglądać współczesną sztukę kaligrafii japońskiego artysty Riseki Hashimoto, sztukę kumihimo, a podczas spotkań z japońskimi gośćmi poznać kulturę i tradycje tego kraju. Wielkim zainteresowaniem cieszyły się wystawy organizowane w ostatnich latach, wzbogacane ciekawymi spotkaniami i imprezami. Warto wymienić ekspozycje: wyróżnioną przez marszałka województwa wystawę Toalety retro. Dawne sprzęty sanitarno - higieniczne, Broń biała w zbiorach śląskich czy dużą wystawę Motywy mitologii greckiej i rzymskiej w sztuce. Tej ostatniej towarzyszyły różne przedsięwzięcia, jak Akademia Mitologiczna dla dzieci, koncerty, wystawa prac inspirowanych sztuką antyku a wykonanych przez uczniów tarnogórskich szkół i wystawionych na Rynku w Kopułach. Muzeum tradycyjnie współpracuje ze swoim założycielem – Stowarzyszeniem Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, organizując wspólnie wystawy i sesje naukowe.

Opracowano nowe i w nowej interesującej aranżacji plastycznej wystawy stałe ze zbiorów własnych:

Z dziejów Tarnowskich Gór (nagrodzona przez marszałka województwa śląskiego), Kultura ludowa ziemi gwarków, w sali renesansowej prezentuje się jak dawniej - oprócz mebli kolekcję malarstwa europejskiego.

W minionym roku otwarto na nowo zaaranżowaną wystawę sobiescianów Wiwat Jan III Sobieski. Jest to ekspozycja multimedialna, z efektami światła i dźwięku, na której można spotkać duchy króla i Marysieńki. Otwarcie tej wystawy uświetniła Rapowana historia miłosna specjalnie do słów Jana Drechslera, w wykonaniu Magdaleny Janoszki oraz Łukasza i Mariusza Stępniów.

Muzeum wydaje drukiem katalogi wystaw, materiały posesyjne oraz opracowania naukowe i popularno-naukowe, towarzyszące wystawom. Warto wymienić takie pozycje, jak Tarnowskie Góry na dawnej pocztówce autorstwa Krzysztofa Gwoździa i Zofii Krzykowskiej, zawierające obok ilustracji krótki, lecz wyczerpujący ich opis; Piotra Greinera i Krzysztofa Gwoździa Tarnowskie Góry na dawnych planach, z luźnymi reprodukcjami najciekawszych z nich; Katalog zbiorów malarstwa polskiego - Katarzyny Jarmuł i Zofii Krzykowskiej, zawierający opisy i fotografie całego zbioru malarstwa Działu Sztuki; Od gwarków po świat fantastyczny Anny Grabińskiej – Szczęśniak, pierwsza część katalogu poświęconego twórcom nieprofesjonalnym powiatu tarnogórskiego, których prace znalazły się w zbiorach Działu Etnografii.

Wystawom czasowym towarzyszą foldery, znaczniejszym zaś większe opracowania. Warto wymienić: Bractwo Strzeleckie z Tarnowskich Gór – zawierające monografię tego stowarzyszenia oraz obszerny katalog zabytków związanych ze śląskimi bractwami kurkowymi W jedności siła, obydwa autorstwa K. Gwoździa. Katalog wystawy In vino veritas (praca zbiorowa) po raz pierwszy opisał kawiarnie i restauracje działające w mieście i jego późniejszych dzielnicach na przestrzeni minionych ponad stu lat. Opracowanie katalogowe Sztuka ludowa na Górnym Śląsku - Volkskultur in Oberschlesien, na podstawie zbiorów Muzeum przybliżało kulturę Śląska w niemieckim Bernburgu. Chrześcijaństwo w Tarnowskich Górach (praca zbiorowa) – katalog do wystawy o tym tytule, oprócz rysu historycznego prezentował aktualny stan zasobów i wiedzy o ruchomych zabytkach kościelnych pochodzących z Tarnowskich Gór. Z okazji wystawy kolekcji Ireny i Romana Gatysów Muzeum wydało opracowanie Vademecum kolekcjonera śląskiej porcelany. Znaki firmowe fabryk porcelany 1820 – 1945. Wystawie towarzyszył też katalog Broń biała w zbiorach śląskich Przemysława Rubachy.

Wydawane Roczniki Muzeum w Tarnowskich Górach zawierają opracowania z dziedziny historii, etnografii i sztuki oraz sprawozdania roczne z działalności Muzeum.

W 2000 roku Muzeum wydało wyróżnioną przez Ministra Kultury i Sztuki obszerną pracę zbiorową Historia Tarnowskich Gór pod redakcją Jana Drabiny. Najnowszą pozycją jest wydana wspólnie ze Stowarzyszeniem Miłośników Ziemi Tarnogórskiej książka Zobaczyć niewidzialne, w której Zofia Krzykowska opisała ponad 140 obrazów, rzeźb i wyrobów złotniczych sztuki religijnej powiatu tarnogórskiego.

We współpracy z Muzeum Auschwitz – Birkenau oraz z Instytutem Pamięci Narodowej w Katowicach organizowane są wykłady, lekcje muzealne i sesje naukowe. Poruszano na nich tematykę związaną z okresem Solidarności i stanu wojennego, zbrodni katyńskiej. Nawiązując do 60. rocznicy wyzwolenia obozu KL Auschwitz zorganizowano dla licealistów cykl spotkań i wykładów. W minionym roku wraz z IPN i Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach – Opolu przygotowano konferencję naukową Obozy w dwóch reżimach, której towarzyszyła wystawa, wyświetlano film w reżyserii Alicji Schatton i Isabel Theiler Obóz dwóch reżimów. Ślady pamięci o Lasowicach.

Przy okazji bardziej znaczących wystaw przygotowane są cykle prelekcji, związanych tematycznie z ekspozycjami. I tak wystawie sztuki i kultury starożytnego Egiptu towarzyszyła Akademia Antyczna, na której wykładowcy uniwersyteccy omawiali historię i dzieje sztuki tego regionu. Podobnie wystawie kultury Indii towarzyszyły multimedialne prezentacje i prelekcje. Pracownicy Muzeum do każdej z wystaw opracowują indywidualny program popularyzujący. Prelekcje urozmaicają pokazy multimedialne. Są one dostosowane do wieku odbiorcy. Zajęcia dla młodszych dzieci, także przedszkolnych, prowadzone są w formie zajęć plastycznych, gier i konkursów.

Trzeba dodać, że już w latach 1976 - 1980 odbywały się regularne spotkania zatytułowane „Przeszłość - przyszłości” z udziałem młodzieży szkolnej oraz weteranów powstań śląskich i II wojny światowej. W Muzeum dwukrotnie prowadzono roczny cykl wykładów z historii sztuki, skierowany głównie do przyszłych studentów tego kierunku. Wykłady prowadzone przez historyków sztuki cieszyły się dużym zainteresowaniem, także wśród starszych osób. Oprócz tej podstawowej działalności w Muzeum organizowano spotkania, mające na celu uaktywnienie mieszkańców, ich integrację wokół placówki kultury.

W latach 60. dobrą sławą cieszyły się „Wieczory z kogutem” prowadzone przez młodego artystę Wernera Lubosa. Były to interdyscyplinarne spotkania i prezentacje lokalnych twórców i ich prac, zwykle skupiające się na określonej tematyce. Od 1991 roku w tarnogórskim Muzeum odbywają się Wieczory pod renesansowym stropem z osobami zasłużonymi dla kultury, nauki, sztuki, a związanymi z Tarnowskimi Górami urodzeniem, zamieszkaniem, pracą. Odbyło się już ponad sto spotkań prowadzonych pierwotnie przez red. Stanisław Wilczka, a od trzeciego spotkania przez Krystiana Krzemińskiego - z naukowcami, artystami, pisarzami, aktorami, muzykami. Pierwsze spotkanie odbyło się z kompozytorem i muzykiem Józefem Szwedem. Spotkaniom towarzyszą często wystawy, filmy, koncerty obrazujące dokonania gości. Goszczono m.in. profesorów: Jana Miodka, Antoniego Gładysza, Bożenę Hager – Małecką, Krystynę Karczewską, Floriana Śmieję, Józefa Dzielickiego, ks. Remigiusza Sobańskiego, Jana Paszka, Jana Marciniaka, księży doktorów: Gustawa Klapucha, Herberta Jeziorskiego, Franciszka Jastrzębskiego, Jana Górskiego, pisarzy: Bolesława Lubosza, Piotra Guzego, artystów: Juliusza Tokarskiego, Wernera Lubosa, aktorów: Andrzeja Lipskiego, Krzysztofa Respondka, a także red. Marię Pańczyk – Pozdziej, sędziego Trybunału Stanu Krzysztofa Śmieję, prezesa SMZT Norberta Kota i wielu innych, których nie sposób tu wymienić. Ponadto promuje się młodych ludzi, którzy już istotnie zaznaczyli się w pejzażu kulturalnym. Organizowane są też spotkania autorskie, jak z prof. Dorotą Simonides prezentującą swoją książkę Szczęście w garści. Z familoka w szeroki świat. Raz w miesiącu (oprócz lipca i sierpnia) odbywają się niedzielne poranki muzyczne, na których goszczą znakomici artyści uprawiający różne gatunki tej sztuki. Koncerty muzyczne odbywały się w Muzeum od początku lat 90. XX w., w tym także we współpracy z Państwową Szkołą Muzyczną w Tarnowskich Górach. Obecnie Koncerty pod renesansowym stropem prowadzi Jacek Woleński.

Największą popularnością cieszą się lekcje muzealne dla szkół, a także zajęcia dla przedszkoli. Pracownicy wprowadzają nowatorskie sposoby przekazywania wiedzy. Muzeum aktywizuje też społeczeństwo próbując angażować w swoje przedsięwzięcia. Pracownicy współpracują z nauczycielami, organizując lekcje także na terenie szkół, uczestniczą też w szkolnych imprezach i konkursach. W okresie letnim przygotowano różne atrakcje jak wycieczki z cyklu Poznaj nasze miasto czy grę miejską z okazji 450 lat nadania Tarnowskim Górom przywileju jarmarcznego. Nowatorskim przedsięwzięciem był cykl warsztatów dla licealistów i dorosłych Historia zwykłego człowieka. Życie codzienne w Europie XVI – XIX w. Uczono, jak czytanie przedmiotu, analiza i interpretacja są wyjściem do zwiedzania.

Popularyzację działalności placówki prowadzi się poprzez stały kontakt z mediami, atrakcyjną stronę internetową, na której można obejrzeć także filmy dokumentalne. Muzeum zleca dokumentację filmową ważniejszych wydarzeń. Przygotowano także film o zbiorach i działalności Muzeum, który prezentowany był na Targach Muzeów Górnego Śląska w Ostrawie w 2007 roku. Muzeum corocznie prezentuje się też na targach turystycznych, jako aktywny członek Tarnogórskiej Grupy Inicjatywnej Silesia.

Muzeum rocznie odwiedza około 9000 osób. Pracownicy Muzeum udzielają konsultacji, sporządzają kwerendy zarówno dla innych instytucji kultury i nauki, jak też służą pomocą osobom prywatnym, szkołom, studentom. W Muzeum corocznie odbywają praktyki studenci.

Napisano kilka prac magisterskich o tarnogórskim Muzeum.

Od 2006 roku odbywa się w końcu czerwca Świętojańska Noc Muzealna. Muzeum do późnych godzin nocnych udostępnia swoje wystawy i proponuje bardzo licznym zwiedzającym bogaty program artystyczny i edukacyjny. Odbywają się koncerty, prelekcje, konkursy, zabawy dla dzieci, a na Rynku różne pokazy. Każda z Nocy ma określoną tematykę. Także na Rynku wiele się dzieje: rozbijali obóz średniowieczni rycerze i rzemieślnicy, którzy dali pokaz swojego rzemiosła, prezentowano musztrę wojskową, uzbrojenie i samochody wojskowe z czasów II wojny światowej, odbywają się pokazy tańca ognia.

Zofia Krzykowska

 

Okładka Montes nr 68

Okładka Montes nr 68