Muzealne zbiory

Ekspozycja górnośląskiej izby paradnej z XIX w. ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach, fotografia z 2012 r.
Ekspozycja górnośląskiej izby paradnej z XIX w. ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach, fotografia z 2012 r.

55 lat Muzeum w Tarnowskich Górach - cz. II

Tarnogórskie Muzeum w ciągu kilkudziesięciu lat funkcjonowania znacznie poszerzyło swój zasób posiadania o cenne eksponaty oraz zbiory biblioteczne i archiwalne, dbając o ich stan zachowania i konserwację. Rozwija też systematycznie swoją działalność edukacyjną, wystawienniczą, organizuje wielorakie imprezy, warsztaty skierowane do różnych wiekowo grup odbiorców, sesje naukowe i popularnonaukowe. Przedsięwzięcia kulturalno–edukacyjne organizuje i prowadzi Dział Naukowo - Oświatowy.

Obecnie zbiory Muzeum liczą już blisko 7000 eksponatów i szybko rosną. Rocznie przybywa ich około pół tysiąca, a dzieje się tak w dużym stopniu dzięki darczyńcom. Organizowane ciekawe wystawy, sesje, spotkania rozwijają świadomość znaczenia, jaką ma dbałość o zachowanie dziedzictwa kulturowego, historycznego naszej ziemi. Stąd też tak liczne dary dla Muzeum przekazywane nie tylko przez mieszkańców miasta, ale też tarnogórzan przebywających poza granicami naszego kraju, a nawet obcokrajowców.

Najliczniejszy w zasoby jest Dział Historii, który według założeń programowych miał pełnić rolę wiodącą. Obok obiektów górniczych, pozyskanych w większości dzięki penetracji w latach 50. ubiegłego wieku podziemi tarnogórskich kopalń srebra, zgromadzono w nim cenny, liczący ponad 200 przedmiotów, zespół pamiątek związanych z powstaniami śląskimi i Plebiscytem, jak sztandary i broń, a także zdjęcia, druki propagandowe polskie i niemieckie, dokumenty.

Do najstarszych towarzystw należało założone w 1780 roku Bractwo Strzeleckie (Schützengilde zu Tarnowitz), reaktywowane w 1997 roku. Większość zabytków tej organizacji do zbiorów tarnogórskiego Muzeum zostało przekazanych przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w 1962 roku, kilka lat po rozwiązaniu Bractwa. W tej grupie znalazły się m. in. odznaki, srebrne puchary zdobywane podczas zawodów strzeleckich, a także fundowane przez protektorów Guida i Guidotta Henckel von Donnersmarcków oraz władze miejskie z okazji 100 – i 150 – lecia istnienia konfraterni. Do najstarszych należy srebrny puchar zamówiony przez Bractwo na pamiątkę pokoju w Tylży w 1807 roku. Unikalne są tarcze żałobne ze srebrnymi emblematami. Na uwagę zasługują także okolicznościowe tablice pamiątkowe. Najliczniejsze są pamiątki z okresu międzywojennego, szczególnie związane z różnymi międzywojennymi organizacjami z terenu miasta i powiatu (w jego dawnych i obecnych granicach), jak Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół, Towarzystwo Czytelni Ludowych, towarzystwa śpiewacze: dokumenty, fotografie, sztandary. Jednym z cenniejszych jest zespół pamiątek po stacjonujących w tym okresie w Tarnowskich Górach: 3. Pułku Ułanów i 11. Pułku Piechoty, jak umundurowanie, uzbrojenie, fotografie. Unikatem jest karabin przeciwpancerny UR. Z czasów II wojny światowej pochodzą fotografie, dokumenty i mundury tarnogórzan walczących na różnych frontach. Dział Historii dokumentuje także współczesność, wszelkie dziedziny życia miasta do czasów najnowszych (np. związane z Solidarnością, ważniejszymi wydarzeniami miejskimi).

W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku zakupiono ponad 50 cennych druków, starodruków i rękopisów od XVI do XVIII wieku. Najstarsze starodruki pochodzą m.in. z krakowskich oficyn Schaffenbergów i Łazarzowej. Do rzadkości należy XIX–wieczne wydanie Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adama Mickiewicza opublikowanych w Paryżu w 1832 roku. Unikalnym wydawnictwem są dwie części księgi wydanej w Rzymie w 1776 roku, a zawierających widoki Logii Watykańskich. Są to kolorowane i złocone miedzioryty autorstwa Giovanniego Volpato i Giovanniego Ottavianiego. Wartość dzieła podnosi jeszcze miejsce pochodzenia: z zasobów biblioteki Thomasa Philipa hrabiego de Grey, angielskiego polityka i męża stanu czasów panowania Wilhelma IV i Wiktorii. Jednym z najcenniejszych jest rękopis Historische Nachrichten zur Geschichte der Stadt Tarnowitz, tom Ia, z 1858 roku. Carl Winkler, długoletni kantor i organista miejscowego kościoła parafialnego opisał w nim jego dzieje uzupełniając to opracowanie zebranymi bardzo cennymi dokumentami.

Muzeum zgromadziło też plany miasta i mapy Śląska. Stale powiększany zbiór kartograficzny liczy już ponad sto pozycji pochodzących z wieków od XVII do połowy XX. Najstarsza z map wydana została w 1601 roku w Antwerpii przez Abrahama Orteliusa.

Znaczna część przedmiotów związanych z górnictwem kruszcowym eksponowana jest od lat w części wystawowej Zabytkowej Kopalni Srebra w Tarnowskich Górach. Oprócz wspomnianych już wcześniej eksponatów nabyto modele dawnych urządzeń górniczych, w tym maszyny parowej do odwadniania tarnogórskich kopalń.

Zabytki związane z postacią króla Sobieskiego i okresem jego panowania znajdują się w większości w Dziale Sztuki, natomiast Dział Historii dysponuje uzbrojeniem z tego okresu: szable, zbroja i jej fragmenty (szyszaki, napierśniki, kolczuga).

W Dziale Historii znajdują się też przedmioty nie związane bezpośrednio z dziejami Tarnowskich Gór. Należy do nich kolekcja masoniców, jedna z ciekawszych w kraju, a zawierająca kilkadziesiąt odznak lóż europejskich, paramasońskich towarzystw oraz pucharki, fartuszki, szarfy masońskie. Kolekcja powstała aby przypomnieć założoną w Tarnowskich Górach w 1816 roku lożę „Silberfels”, po której zachowały się nieliczne pamiątki, jak medal wykonany w 1898 roku na pamiątkę srebrnego wesela brata Schulza i jego żony z domu Wagner, sygnet z masońskimi insygniami zakupiony u tarnogórskiego jubilera Hermanna Klose na początku XX wieku i nabyty niedawno XIX-wieczny klejnot w kształcie mosiężnego klucza z grawerowanym napisem.

Mimo iż pozostałym dwom działom przypisano rolę drugorzędną, jednak dzięki jakości zgromadzonych eksponatów i prowadzonym badaniom, wpisują się one znacząco w historię placówki i kultury miasta. Zbiory Działu Etnografii stanowią zwartą, nieprzypadkową kolekcję, dającą obraz kultury ludowej tarnogórskiego regionu końca XIX i początku XX wieku. Obecnie jest on uzupełniany także o przedmioty kultury materialnej do lat sześćdziesiątych minionego wieku.

Najliczniejszy jest zbiór elementów strojów ludowych kobiecych i męskich, a ponadto wyposażenia wnętrz mieszkalnych chłopskich i robotniczych, przedmioty codziennego użytku, związane z kultem, narzędzia rolnicze i rzemieślnicze, rekwizyty obrzędowe. Gromadzi się też dzieła współczesnych twórców nieprofesjonalnych. Eksponaty pozyskiwano poprzez penetracyjne badania terenowe, szczególnie intensywnie prowadzone w pierwszych latach działalności Muzeum, a także przez konkursy i podczas organizacji i trwania wystaw czasowych. Wśród strojów ludowych dominuje odświętny kobiecy. Należy do niego około stu różnego rodzaju chust, bogaty zbiór fartuchów, tzw. chińskich z końca XIX wieku i późniejszych ręcznie malowanych i haftowanych; „jakli” jedwabnych, wełnianych, pluszowych, „kiecek”, wreszcie biżuteria – korale, krzyżyki, zausznice z dmuchanego złota. Uzupełnieniem są stroje codzienne, a ponadto dziewczęce i męskie z przełomu wieków XIX i XX, w tym zawodowe górnicze, oraz typu miejskiego z lat 20. i 30. XX wieku.

Dział gromadzi także meble, spośród których zwraca uwagę typowy zestaw występujący we wnętrzach chłopskich w drugiej połowie XIX wieku z Orzecha, kredensy, kołyski, ławy, malowana skrzynia wianna. Do ciekawych elementów wyposażenia wnętrz należą zegary ścienne głównie typu szwarcwaldzkiego, ręczne malowane naczynia fajansowe, obrazy olejne i oleodruki, lampy naftowe, oraz różne tkaniny. Do najcenniejszych zabytków należy drewniana polichromowana figurka Chrystusa Frasobliwego, w tzw. typie śląskim, pochodząca z XIX wieku. Kilkanaście lat temu wznowiono dokumentowanie fotograficzne i opisowe obrzędowości i zwyczajów wiejskich. Ponadto gromadzone są przedmioty kultury materialnej miejskiej i wiejskiej lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku (rzeczy codziennego użytku, szkolne, ubiór, meble, wyposażenie wnętrz, zabawki).

Już na początku lat sześćdziesiątych minionego wieku Muzeum zwróciło uwagę na twórczość amatorską. Zebrano dzieła twórców zamieszkujących Tarnowskie Góry i okolice, m.in. rzeźby Alojzego Niedbały, Ignacego Papiórka, fantastyczne akwarele Pawła Cichonia, obrazy Henryka Lenartowicza. Ponadto w zbiorach etnograficznych znajduje się 46 opowiadań ludowych zebranych i spisanych na początku XX wieku przez tarnogórzanina Jerzego Hejdę, pracownika Muzeum we wczesnych latach działalności placówki.

Znacznie zwiększyły się też zasoby fotograficzne. Pomocne stały się tu wystawy i konkursy. Należy wymienić konkurs na dawną fotografię i wystawę Rodziny tarnogórskie na przestrzeni wieków w 1996 roku; wspomniane już konkursy połączone z wystawami: Najpiękniejsze jajko wielkanocne w 1999 roku, dziesięć edycji na Najpiękniejszą szopkę bożonarodzeniową w latach 1998 – 2008. Ten ostatni cieszył się dużą popularnością, prace nadsyłano też z innych regionów Polski. Najpiękniejsze, nagrodzone szopki przekazano do zbiorów Muzeum, były też one wystawiane za granicami kraju: w Belgii, Niemczech i Włoszech.

Prowadzono badania terenowe dotyczące zwyczajów i obrzędów, twórczości ludowej, ustalające stan kultury ludowej w Miasteczku Śląskim i Żyglinie w związku z postępującym procesem uprzemysłowienia. Wynikiem badań kilkunastu innych miejscowości powiatu są materiały w postaci wywiadów, dokumentacji fotograficznej, zarejestrowanych na taśmach magnetofonowych opowiadań ludowych i pieśni. Kilkanaście lat temu wznowiono dokumentowanie fotograficzne i opisowe obrzędowości i zwyczajów wiejskich.

Zbiory działu biorą udział w wystawach organizowanych w innych muzeach, a w 1999 roku zaprezentowano dużą wystawę w oparciu o własne zbiory pt. Volkskultur in Oberschlesien w Niemczech w Muzeum Zamkowym w Bernburgu.

Dział Sztuki, wyodrębniony najpóźniej i najmniej liczny, posiada jednak kilka znaczących kolekcji. Gromadzi przedmioty rzemiosła artystycznego, dzieła sztuki związane z kulturą i historią miasta i powiatu, a także prace współczesnych twórców miejscowych. Do znaczniejszych należy kolekcja ponad 130 wyrobów cynowych z wieków od XVII do początku XX. Są to wytwory takie, jak talerze, dzbany, kufle, lichtarze rzemieślników głównie śląskich, ale też z innych regionów Polski i Europy. Najstarsze to dwa półmiski z XVII wieku z Ząbkowic Śląskich. Spośród wyrobów ceramicznych warto wymienić unikalny fajansowy wilkom pszczelarzy z Prószkowa koło Opola, z drugiej połowy XVIII wieku, czy dekoracyjny wazon z Delft z XVIII wieku. Wyroby szklane to kilkanaście pucharków i szklanic, głównie masońskich.

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej przekazało Muzeum 24 przedmioty związane z tarnogórskimi cechami rzemieślniczymi, w tym tłoki pieczętne i godła cechowe z XVII i XVIII wieku, XVII – wieczne cynowe wilkomy z zawieszkami, drewniane obesłanie cieśli i kołodziejów z 1907 roku. Na uwagę zasługują cztery skrzynie cechowe, z których najstarsza – cieśli i kołodziejów - nosi datę 1700. Do rzadko spotykanych należą dwa godła cechowe, obraz i fragment chorągwi, wszystkie malowane na płótnie w XVII wieku.

Muzeum posiada też niewielki zbiór mebli. Najbardziej interesujące stanowią wyposażenie sali z renesansowym stropem. Są to dwie skrzynie dworskie z XVII i XIX wieku, neorenesansowa płaskorzeźbiona ława, i intarsjowane krzesła. W zasobach znajdują się też meble stanowiące typowe wyposażenie mieszczańskich domów na przełomie XIX i XX wieku.

Zbiór rzeźby jest nieliczny, warto jednak zwrócić uwagę na dwa miniaturowe, cynowe przedstawienia pomnika ustawionego w 1858 roku w Królewskiej Hucie - Fryderyka Wilhelma von Redena - odlane w gliwickiej hucie w 1884 roku. Brązowy model konnego pomnika Jana III Sobieskiego został wykonany w 1918 roku przez śląskiego artystę Jana Reszkę, zaś w XIX wieku w warszawskiej pracowni braci Łopieńskich odlano w brązie popiersie króla. Wyjątkowo dobry poziom artystyczny prezentują dwie drewniane, osiemnastowieczne rzeźby świętych, zapewne część większej grupy ołtarzowej z nieokreślonego dotąd kościoła.

Cenną kolekcję w zbiorach Muzeum stanowią sobiesciana, w której skład wchodzą, oprócz wspomnianych rzeźb, obrazy, grafiki, medale, uzbrojenie, związane z osobą króla Jana III Sobieskiego i okresem jego panowania. Są to dzieła artystów polskich i obcych. Na szczególną uwagę zasługuje około 30 medali wybitych w okresie panowania Sobieskiego, autorstwa znanych medalierów, np. Johanna Kittela z z 1683 roku upamiętniający zwycięstwo pod Wiedniem, czy Jeana Maugera z 1675 roku z popiersiem Ludwika XIV, a wybity z okazji przesłania orderów Janowi III (w rok po podpisaniu w Jaworowie tajnego układu między Polską i Francją). Ponadto medale związane z potomkami króla: z 1719 roku upamiętniający zaślubiny Klementyny Sobieskiej z Jakubem Stuartem, czy medalik wybity w 1862 roku na pamiątkę odnalezienia zwłok synów króla – Jakuba i Konstantego. Obrazy to reprezentacyjne popiersia króla, portrety konne, przedstawienie bitwy wiedeńskiej wg Martino Altomontego, czy obraz sygnowany: „Zygmunt Grimer/Tarnowitz 1840” przedstawiający powitanie Sobieskiego przez wiedeńczyków. Kilkanaście miedziorytów i litografii z XVII wieku przedstawiają wizerunki króla, a XIX – wieczne litografie zwycięskie bitwy według obrazów Altomontego, które znajdowały się w kościele w Żółkwi.

Chlubą Muzeum i niewątpliwie najcenniejszym skarbem, dla którego warto odwiedzić Tarnowskie Góry jest kolekcja malarstwa zachodnioeuropejskiego, zakupiona w latach 1965–1966 od ks. infułata dra Michała Lewka, wieloletniego proboszcza kościoła parafialnego p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła, postaci zasłużonej w dziejach Śląska. Zespół 20 obrazów z wieków od XVI do początku. XX, to głównie dzieła szkół flamandzkiej, holenderskiej i włoskiej. Reprezentują one wyrównany, wysoki poziom artystyczny i mogłyby być ozdobą każdej galerii. W wyniku przeprowadzonych badań i prac konserwatorskich w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie określono lub potwierdzono ich autorstwo i proweniencję Na wyróżnienie zasługują siedemnastowieczne portrety, jak wizerunek znanego badacza i lekarza Hendrika van Dewenter, sportretowanego znakomicie przez Thomasa van der Wilt około lat 1690 –1700. Konserwacja i opracowanie naukowe Portretu mężczyzny w koronkowym kołnierzu zostały wyróżnione główną nagrodą Marszałka Województwa Śląskiego w konkursie na najciekawsze wydarzenie muzealne roku 2006. Dalsze prace badawcze i konserwatorskie zostały dofinansowane drogą konkursu przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Świetny portret z 2 tercji XVII w. okazał się wizerunkiem Ferdynanda II Habsburga wg Justusa Sustermansa. Scena w porcie z Wezuwiuszem w tle namalowana została przez Holendra Johanna Lingelbacha, Krajobraz idealny ze sztafażem, nawiązujący do włoskiego malarstwa idealnego, też wiąże się ze szkołą holenderską lub flamandzką. Malarstwo włoskie reprezentują m.in. szesnastowieczny duży obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem i świętymi Starego Testamentu czy Chrzest Chrystusa ze szkoły bolońskiej Carraccich, zakupiony w Rzymie w 1808 roku przez babkę naszego wieszcza Zygmunta Krasińskiego – Antoninę Krasińską z Czackich. Na wyróżnienie zasługuje niewielki, malowany na blasze miedzianej obraz, o rembrandtowskich cechach, Zburzenie Jerozolimy, przypisywany austriackiemu malarzowi z XVIII wieku – Johannowi Georgowi Trautmannowi. Obrazy tego twórcy należą do dużej rzadkości na rynku antykwarycznym. Do rzadkości należy też niewielki XVI–wieczny obraz wykonany na blasze miedzianej emalią malarską, tzw. limuzyńską (od miejsca powstania we francuskim Limoges). Jej autorem jest Martin Didier, zwany Pape. Spośród czterech obrazów z tej samej kolekcji, przekazanych w depozyt Muzeum przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, rewelacją okazał się niewielki, malowany na desce, przedstawiający Kuszenie św. Antoniego, autorstwa samego Dawida Teniersa II.

Należy też wymienić kilka osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych obrazów lokalnego malarstwa. Należą do nich wizerunki św. Barbary: malowany na desce XVIII–wieczny, prawdopodobnie fragment ołtarza, oraz feretronowy dwustronny, gdzie w tle przedstawienia świętej ukazano pejzaż górniczy pod Tarnowskimi Górami, z widokiem na budynek maszyny parowej i pracujących gwarków. Na odwrocie znajdują się wizerunki świętych Piotra i Pawła. Obraz przekazała parafia pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tarnowskich Górach.

Dział Sztuki gromadzi także prace współczesnych artystów tarnogórskich – malarzy, grafików, rzeźbiarzy a także fotografików, z zamiarem utworzenia w przyszłości galerii sztuki współczesnej. W zbiorach znajdują się prace niemal wszystkich znaczących twórców związanych z miastem, jak np. Józefa Machwica, Jana Szlegera, Juliusza Tokarskiego, Wernera Lubosa, czy młodszego pokolenia – Anny Osadnik, Witolda Zaręby. Ich twórczość prezentowana jest na wystawach organizowanych przez Muzeum także za granicą. W zbiorach znajdują się też dzieła znanych śląskich artystów, którzy uczestniczyli w plenerach artystycznych organizowanych w Tarnowskich Górach.

W 2007 roku nabyto niezwykle interesujący zbiór blisko 500 klisz fotograficznych zdjęć wykonanych w latach 1962 - 1973 przez jedną z najwybitniejszych artystek – fotografików, Zofię Rydet. Zdjęcia, w większości przekazane w darze przez spadkobierców artystki, zostały wykonane podczas Dni Tarnogórskich Gwarków i przedstawiają wizerunki tarnogórzan i uczestników święta uchwyconych w różnych sytuacjach, zarówno indywidualnie, jak i grupowo, w tłumie. Zdjęcia stały się swoistą sensacją, gdyż nie były one dotąd znane. Część z nich została pokazana wkrótce po nabyciu podczas kolejnych Dni Gwarków. Muzeum już od kilkunastu lat gromadzi fotografię artystyczną autorstwa lokalnych twórców. Należą do nich m.in. Krzysztof Miller, Brygida Melcer – Kwiecińska, Bartłomiej Barczyk, Joanna Siwiec.

Istotną częścią pracy muzealników jest dbałość o dobry stan zachowania powierzonych zabytków. Warto dodać, że w konkursie na najważniejsze wydarzenie muzealne roku na szczeblu wojewódzkim Muzeum otrzymało dwukrotnie pierwszą nagrodę właśnie w dziedzinie konserwacji – nad wspomnianym obrazem Portret mężczyzny w koronkowym kołnierzu w 2006 roku oraz nad kolekcją malarstwa europejskiego w 2012 roku.

Zofia Krzykowska

 

Okładka Montes nr 67

Okładka Montes nr 67