Powstanie i pierwsze lata działalności

Budynek Muzeum w Tarnowskich Górach w 1958 roku
Budynek Muzeum w Tarnowskich Górach w 1958 roku

55 lat Muzeum w Tarnowskich Górach

W ubiegłym roku minęła 55 rocznica działalności tarnogórskiego Muzeum. Powstało z inicjatywy społecznej, ale jest obecnie samorządową miejską instytucją kultury. W ciągu tych lat znacznie się rozwinęło, prowadzi bardzo różnorodną działalność, zaś zbiory znacznie się powiększyły i dalej ich ilość rośnie. Dzieje się tak nie tylko poprzez przemyślane zakupy, ale także w znacznej mierze dzięki darom różnych osób, przede wszystkim tarnogórzan. W ten sposób mieszkańcy naszego miasta stają się także współtwórcami tej placówki.

Początki Muzeum nie były łatwe, a jego powstaniu ciągle przeszkadzał splot różnych okoliczności, wreszcie wybuch ostatniej wojny światowej. Sam pomysł zrodził się jeszcze w XIX wieku, gdy w 1886 roku jeden z obywateli przekazał miastu 32 monety, które miały zapoczątkować muzeum numizmatyczne. Istotnie zbiór był powiększany i w 1900 roku liczył już 382 pozycje. Przechowywany w magistracie, zaginął w nieznanym nam czasie i okolicznościach. Idea utworzenia muzeum powróciła w okresie międzywojennym. W 1938 roku ówczesny burmistrz Fryderyk Antes skierował do mieszkańców miasta apel o zbieranie zabytkowych przedmiotów, które miały stanowić zaczątek przyszłego muzeum regionalnego. Wraz z Józefem Piernikarczykiem i pracownikiem magistratu Wincentym Zuberem powołał komitet, którego zadaniem, obok udostępnienia do zwiedzania podziemi dawnych kopalń rud srebra i ołowiu, było gromadzenie zabytków. W krótkim czasie zebrano między innymi stroje ludowe i górnicze, tłoki pieczętne, narzędzia i inne przedmioty używane w kopalniach rud. Zamierzano ulokować muzeum przy Rynku, w domu nr 5. Realizację tych planów przerwał wybuch wojny. Wiele zebranych przedmiotów zaginęło, część przekazano do Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu i Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, które następnie oddało je Muzeum w Zabrzu.

Po II wojnie światowej, dzięki grupie społeczników, udało się zrealizować muzealne plany. 19 marca 1953 roku zawiązano siedemnastoosobowy komitet, który zakładał utworzenie Stowarzyszenia Przyjaciół Historii Miasta. W jego składzie znaleźli się m. in. inicjator zamysłu sztygar Alfons Kopia, Czesław Piernikarczyk, Jerzy i Paweł Spałkowie. Celem było utworzenie podziemnego muzeum w dawnych górniczych wyrobiskach i udostępnienie turystom pokazowej kopalni srebra. Komitet współpracował z kierowanym wówczas przez prof. Mieczysława Gładysza Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, które też planowało zorganizowanie w Tarnowskich Górach placówki muzealnej.

W następnym roku utworzono pod nową nazwą Stowarzyszenie Miłośników Historii i Zabytków Ziemi Tarnogórskiej (późniejsze Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej). Jednym z najważniejszych statutowych celów organizacji było gromadzenie zabytków i utworzenie muzeum. Sekcja muzealna gromadziła zbiory pozyskiwane podczas penetracji podziemi, terenów i okolic miasta oraz od mieszkańców. W wyniku tych zabiegów już w lipcu 1955 roku zorganizowano pierwszą wystawę pozyskanych zabytków, którą otwarto w budynku przy ul. Sienkiewicza 12. Pokazano wówczas przede wszystkim przedmioty związane z górnictwem kruszcowym, jak kubły oraz wózek do transportu urobku i narzędzia pracy. Wystawa zachęciła obywateli miasta do przekazywania przyszłemu muzeum posiadanych zabytków. Pozyskane przedmioty przechowywano w Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Zaprezentowano je w 1957 roku podczas Dni Gwarków na wystawie w gimnazjum męskim. Oprócz zabytków górniczych, przedstawiono wówczas zbiór związany z tarnogórskimi cechami rzemieślniczymi. Wystawę można było oglądać tylko w krótkim czasie z powodu braku własnych pomieszczeń muzealnych. Początkowo, zgodnie z uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 8 lutego 1958 roku, miało powstać muzeum w podziemiach kopalnianych, uzupełnione naziemnym muzeum górniczo - geologicznym. Szukając odpowiedniego miejsca do eksponowania zbiorów, zwrócono uwagę na zrujnowaną XVI-wieczną kamienicę Sedlaczka. Na pierwszym piętrze miały powstać pomieszczenia muzealne, zaś na parterze i w piwnicach pozostałaby owiana legendą winiarnia. Ostatecznie Muzeum znalazło swoją siedzibę w tym miejscu, zaś podziemia zabytkowej kopalni i powstała tam naziemna ekspozycja – dotycząca tylko górnictwa rudnego - stały się odrębną jednostką, podległą Stowarzyszeniu Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Zanim jednak do tego doszło trzeba było uratować sam budynek Sedlaczka, bowiem dawnej siedzibie starostów ziemi bytomskiej, od końca XVIII wieku winiarni, groziła rozbiórka. Aby temu zapobiec, sztygar Alfons Kopia wprowadził się na piętro zrujnowanego budynku. Członkom Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej udało się pozyskać fundusze na remont kamienicy dzięki przychylności ówczesnego przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej, Jerzego Ziętka. W 1957 roku rozpoczęto prace remontowe, podczas których w największej sali niespodzianie odkryto wspaniały polichromowany strop belkowy, który poddano konserwacji. Najnowsze badania wskazują na jego XVI - wieczną, renesansową proweniencję. W częściowo wyremontowanych pomieszczeniach w sierpniu 1958 roku udostępniono pierwszą stałą ekspozycję.

6 września Stowarzyszenie przekazało formalnie zebrane i dalej przechowywane w Tarnowskich Górach eksponaty okręgowemu Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu, jako centralnej instytucji muzealnej na Górnym Śląsku.

Komitet Dni Gwarków umieścił w programie obchodów święta, jako osobny punkt, oficjalne otwarcie

7 września regionalnego Muzeum. Nastąpiło ono w obecności zaproszonych gości oraz zgromadzonych licznie przed kamienicą tarnogórzan i przyjezdnych uczestników święta. Ceremonii otwarcia dokonał członek Zarządu Stowarzyszenia – Czesław Piernikarczyk, przekazując klucz Januszowi Modrzyńskiemu, kierownikowi Muzeum w Chorzowie. J. Modrzyński, od lat mieszkający w Tarnowskich Górach, był kierownikiem sekcji muzealnej Stowarzyszenia, przyczynił się walnie do powstania otwieranego Muzeum, przygotował też wystawę inauguracyjną. W czasie Dni Gwarków Muzeum zwiedziło blisko 5 tysięcy osób. Udostępniono trzy sale: w renesansowej, której nazwę przypisano od wspomnianego stropu, pokazano kopie fotograficzne XVII - wiecznych polskojęzycznych dokumentów z miejscowego Państwowego Archiwum Powiatowego, w drugiej – eksponaty i plansze obrazujące rozwój górnictwa kruszcowego, w trzeciej – przedmioty cechów rzemieślniczych. Z powodu trwających wciąż prac remontowych w budynku zaniechano dalszych wystaw i faktyczne uruchomienie placówki nastąpiło dopiero jesienią następnego roku. Wcześniej, 1 stycznia 1959 roku, Muzeum zostało oficjalnie tarnogórskim oddziałem Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a 1 maja jego dyrektor mianował jako p.o. kierownika placówki mgr Barbarę Babirecką. Jednak uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dniem 1 lipca nastąpiła decentralizacja muzeów okręgu i tarnogórskie Muzeum zostało przekazane administracyjnie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach, przy czym merytoryczna działalność muzeów w dalszym ciągu pozostawała w gestii okręgowego muzeum w Bytomiu. Szczególnie w pierwszych latach tworzenia się placówki pomoc merytoryczna udzielana przez pracowników Muzeum Górnośląskiego była nieoceniona. Było to ważne szczególnie w zakresie gromadzenia zbiorów, ponieważ nowe Muzeum, poza kierownikiem, nie posiadało pracowników merytorycznych. W maju 1960 roku kierownikiem Muzeum został dotychczasowy kierownik Muzeum w Chorzowie – Janusz Modrzyński.

Już w pierwszym roku istnienia tarnogórskiego Muzeum sprowadzono z Bytomia wystawę uzupełnioną własnymi eksponatami „Tradycyjna i współczesna twórczość ludowa województwa katowickiego”. Ponadto, mimo tak nielicznego składu osobowego i trwających prac remontowych, zorganizowano wystawy „Pamiątki przeszłości ziemi tarnogórskiej” i „Działalność byłego Związku Polaków w Niemczech”. Równocześnie zinwentaryzowano i uporządkowano wszystkie dotychczas zdobyte eksponaty, część z nich – głównie górnicze – została poddana konserwacji. Aby pozyskać nowe, rozpisano konkursy, jeden z pierwszych odbył się pod hasłem „Zbieramy pamiątki przeszłości Ziemi Tarnogórskiej”. Drogą zakupów i darowizn pozyskano wiele interesujących, a nawet unikalnych przedmiotów zabytkowych, jak urządzenia górnicze, dokumenty, druki ulotne związane z działalnością różnych związków w okresie międzywojennym i powstaniami śląskimi, dawne czasopisma, fotografie. Pierwszym wpisanym do inwentarza Działu Historii obiektem jest krzyż powstańczy pozyskany właśnie w czasie konkursu. Stowarzyszenie przekazało 84 przedmioty związane z górnictwem, jak tablice do oznaczania pól wydobywczych, róg do prochu, narzędzia, wózek do urobku, lampki górnicze, szable, a także cenne – bo jedyne ocalałe z tarnogórskiej synagogi – naczynia do obmywania. Także Muzeum w Chorzowie przekazało minerały, ulotki plebiscytowe, zaś Muzeum Górnośląskie – fotografie powstańcze. W 1960 r. dwie wystawy: wyrobów cynowych z XVII i XVIII w. oraz dawnych zamków i kluczy ze zbiorów bytomskiego Muzeum sprawiły, że tarnogórzanie przekazali swojemu Muzeum wiele wyrobów dawnego rzemiosła. Dzięki konkursowi dotyczącemu zwyczajów ludowych można było rozpocząć badania terenowe w Żyglinie, Bibieli i Strzybnicy. Obszarem badawczym stały się powiaty tarnogórski i lubliniecki.

W Muzeum wydzielono trzy działy: historyczny, etnograficzny i sztuki, obejmujące swym zakresem przede wszystkim Tarnowskie Góry i powiat. W kolejnych latach gromadzono materiały związane z powstaniami śląskimi i Plebiscytem, rozpoczęto także pracę nad tematem „Kult Sobieskiego na Śląsku”. Dzięki współpracy z innymi placówkami (SMHiZZT, Cechem Rzemiosł, szkołami, Biblioteką, harcerstwem) powiększono zbiory m.in. o sztandary cechowe, rysunki Pawła Stellera przedstawiające Tarnowskie Góry. W 1961 roku i następnych zakupiono od mieszkanki Tarnowskich Gór - stanowiący do dziś jeden z cenniejszych nabytków – zbiór starodruków i druków polskich od XVI do XIX wieku. Służono także poradą z zakresu historii górnictwa, Śląska i miasta instytucjom i osobom prywatnym. Skład osobowy zwiększył się o asystentkę muzealną - mgr Alfredę Nowacką.

W ciągu kolejnych lat Muzeum pozyskało wiele cennych zabytków i utworzyło kilka kolekcji liczących się także w skali kraju. Należą do nich sobiesciana, masonika, malarstwo europejskie. Spektakularnym zakupem do zbiorów sztuki była część kolekcji obrazów ks. dr. Michała Lewka. W 1965 roku zakupiono – wbrew zakusom Muzeum Narodowego w Warszawie - jedenaście znakomitych dzieł mistrzów włoskich i niderlandzkich XVI i XVII w., a w kolejnym roku następnych dziewięć. Jeszcze w roku nabycia pierwszych obrazów zostały one pokazane podczas Dni Gwarków na wystawie malarstwa europejskiego, na której zaprezentowano także 45 obrazów ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a 1968 roku pokazano wszystkie te obrazy w Bytomiu na wystawie malarstwa europejskiego ze zbiorów muzeów górnośląskich.

Podległość merytoryczna bytomskiemu Muzeum wiązała się m.in. z zakupami eksponatów. Zatwierdzała je Komisja Zakupu Muzealiów przy Muzeum Górnośląskim, której członkiem był J. Modrzyński. Ponadto działało Kolegium Okręgowe, które na zwoływanych naradach kierowników podległych MGB placówek zajmowało się m. in. omówieniami osiągnięć tych instytucji, założeń na kolejne lata, statutami. Istotną rolę odgrywały też zebrania Zespołów Historyków Sztuki, Etnografów, pracowników działów naukowo - oświatowych, na których dyskutowano założenia programowe muzeów w zakresie zbiorów, zakupów i wystaw z tych dziedzin.

Zmiany ustrojowe i wprowadzenie ustaw o samorządzie gminnym z 1990 roku oraz organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej z 1991 roku zmieniły także statut Muzeum w Tarnowskich Górach. Stało się ono samorządową instytucją kultury, podległą organizatorowi, którym jest Gmina Tarnowskie Góry.

Zofia Krzykowska

 

Okładka Montes nr 66

Okładka Montes nr 66