Indygenaty w Księstwie Siewierskim

Herb Pomian
Herb Pomian

Śląsk a ziemia siewierska Cz. II

Od 1443 r. każdy biskup krakowski był jednocześnie panem Księstwa Siewierskiego. W 1443 r. bezpośrednio własność książęcą stanowiły dwa miasta: Czeladź i Siewierz, do biskupów należało także siedem wsi: Gołuchowice, Łagisza, Nowa Wieś, Rzeniszów, Strzyżowice, Wojkowice Komorne i Zendek.

Własność książęca stanowiła zaledwie kilkanaście procent ogólnej liczby znanych wtedy miejscowości. W tym czasie na terenie księstwa resztę ziemi posiadały stare rody szlacheckie jak np. Lisowie Koziegłowscy. Szlachta mieszkająca na terenie księstwa, szczególnie w XVI wieku, rozpoczęła swą emigrację głównie do Korony. Najważniejszym powodem było to, że ich zwierzchnikiem w udzielnym księstwie zamiast monarchy stał się teraz biskup, co nie dawało pogodzić się z zasadą równości szlacheckiej, przez co niejednokrotnie odczuwała ona swoją degradację.

Z powodu emigracji starorycerskiej szlachty, biskup krakowski stanął przed koniecznością wykreowania nowej szlachty siewierskiej. Proces ten przebiegał najsilniej w XVI i XVII stuleciu. Nowa szlachta siewierska stworzona została głównie przez nobilitację plebejuszów i indygenaty, w mniejszym stopniu poprzez napływ pomniejszych rodów z Korony. W rzeczywistości uszlachcali kogo im się podobało. Jak pisze Marian Kantor-Mirski obdarzony szlachectwem, otrzymywał na piśmie dyplom szlachectwa i obowiązany był złożyć odpowiednią przysięgę tak ustnie jak i pisemnie.

Aby zapoznać się z treścią roty przysięgowej, przytoczmy za Mirskim jej dosłowny tekst z r. 1761: Ja Michał Bontani, przysięgam Panu Bogu  w Trójcy świętej Jedynemu, iż Jaśnie Oświeconemu Imci Kajetanowi Sołtykowi, biskupowi krakowskiemu, księciu siewierskiemu i Jaśnie Oświeconym następcom książętom siewierskim wierny i posłuszny będę, dostojeństwa książęcego i bezpieczeństwa osób ich przestrzegać będę i cobym wiedział szkodliwego lub prawom przeciwnego doniosę i ostrzegę, prawa i przywileje od Jaśnie Oświeconych książąt siewierskich, temuż księstwu łaskawie nadane, według możności mojej utrzymywać i przy nich obstawać będę i pilnie zachowam. Tak mi Boże dopomóż i niewinna Męka Syna jego.

WYBÓR REGESTÓW
Indygenowanych przez Biskupów Krakowskich jako Książąt Siewierskich

(1593-1600) JERZY RADZIWIŁŁ administrator biskupstwa 11.06.1594 r. - Fryderyk Paczek otrzymał indygenat wraz z poddaniem prawu ziemskiemu jego dóbr dziedzicznych Milejowice.
W 1496 r. w radzie miasta Krakowa zasiadał Maciej Paczko, być może przodek wymienionego. 17.01.1561 r. otrzymał od Zygmunta II Augusta przywilej indygenatu Jan Paczko, służebnik królewski, któremu Ferdynand I nadał szlachectwo. Herb Jana Paczko miał przedstawiać się następująco: na tarczy z głowicą błękitną, w której między dwoma złotymi gniazdami takiż lewy skos, dwudzielnej w słup w prawym czerwonym polu srebrny półorzeł, w lewym złotym polu zielona gałązka koniczyny o trzech listkach. W klejnocie dwa skrzydła orła srebrne i czerwone. Można przypuszczać, że Jan Paczko był krewnym indygenowanego Fryderyka Paczka, gdyż w kościele parafialnym w Czeladzi znajduje się jego nagrobek, który w zwieńczeniu posiada kartusz, na którym widnieje opisany wcześniej herb.
(1608-1616) PIOTR TYLICKI biskup krakowski, książę siewierski
28.04.1609 r. przywilej indygenatu otrzymał Aleksander Denisz pochodzący z Paryża, piastujący urząd starosty koziegłowskiego. Denisz w latach 1606-1629 trzymał sołectwo w Jastrzębiu, znajdujące się w północno- wschodniej części księstwa. W 1619 r. wydzierżawił on Kuźnię Remiszowską, która została odebrana przez kapitułę w 1638 r., za nadużycie, Stefanowi Deniszowi. Aleksander Denisz posiadał folwark na przedmieściu Koziegłów, który po jego śmierci przejęli synowie Jerzy i Franciszek.
(1635-1642) JAKUB ZADZIK biskup krakowski, książę siewierski
26.09.1637 r. Albert Doleżek otrzymał indygenat wraz z małoletnimi synami Andrzejem, Franciszkiem i Marcinem. Przywilej został wystawiony na zamku siewierskim.
(1657-1679) ANDRZEJ TRZEBICKI biskup krakowski, książę siewierski
07.04.1668 Dominik Blaise, pochodzący z księstwa lotaryńskiego, był senatorem królewskim, dziedzicem Sadowia w Księstwie Siewierskim. Pozostawił trzech synów: Aleksandra, Jakuba, Stanisława.
(1681-1697) JAN MAŁACHOWSKI biskup krakowski, książę siewierski
31.07.1681 r. Ludwik Mikołaj Grabiański herbu Świenczyc. W Księstwie Siewierskim był sołtysem w Rudniku oraz administratorem dóbr biskupich w Kluczu Lipowieckim i Wawrzynieckim. Pełnił funkcję sekretarza królewskiego, za panowania Jana Kazimierza Wazy, był strażnikiem pieczęci i pisarzem Metryki Koronnej.
1694 Błażej Skowroński
(1711-1719) KAZIMIERZ ŁUBIEŃSKI biskup krakowski, książę siewierski
27.02.1715 Antoni Grabowski
1711-1719 Franciszek Miklaszewski - pisarz wojewódzki i subdelegat grodzki krakowski
(1732-1746) JAN ALEKSANDER LIPSKI kardynał
07.04.1740 Andrzej Rogowski (Rogawski). Ród ten od 1668 r. posiadał w Księstwie Siewierskim dobra Będusz i Mijaczew. Były one w posiadaniu rodziny aż do końca XVIII wieku. Andrzej Rogowski miał trzech synów: Józefa, Antoniego i Jana. Jan Rogowski nabył w 1753 r. wieś Dziewki.
04.12.1745 Stanisław Witkowski
(1759-1781) KAJETAN SOŁTYK biskup krakowski, książę siewierski
15.06.1762r. Jerzy Wojciech Dziembowski herbu Pomian w Księstwie Siewierskim. Dziembowski posiadał wieś Pieńczyce. Za panowania biskupa Łubieńskiego dzierżawili oni wszystkie dobra biskupa w Księstwie. W Koronie byli dzierżawcami ceł królewskich.
01.10.1774 r. Ignacy Wędrychowski herbu Ślepowron. Dzierżył on sołectwo w Gołuchowicach. Był ekonomem dóbr biskupich w Księstwie Siewierskim.
(1783-1789) MICHAŁ PONIATOWSKI administrator biskupstwa
26.06.1787 r. Filip Carosi posłużnik wojsk koronnych.
04.10.1788 r. Jan Ernest Scheffler - członek szeregu towarzystw bankowych, m.in. w Berlinie, Getyndze i Londynie. W dniu 23.09.1784 r. został mianowany wraz z potomstwem baronem przez króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. W Koronie pełnił funkcję tajnego radcy królewskiego.
30.04.1789 r. Franciszek, Piotr i Ksawery Rakiety o przydomku de Alcantara.  Indygenowani byli synami porucznika Wincentego Rakiety służącego w wojskach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ród miał pochodzić z księstwa mantuańskiego.

Dariusz Woźnicki
Indygenat dawn. przyznanie cudzoziemcowi obywatelstwa kraju,
w którym przebywa; przyznanie cudzoziemskiemu szlachcicowi
szlachectwa polskiego; nadanie szlachectwa.

 

Okładka Montes nr 61

Okładka Montes nr 61