Kronikarz Ziemi Tarnogórskiej

Jan Nowak 1887 – 1959

W 2012r. mija 125 rocznica urodzin pierwszego polskiego kronikarza Ziemi Tarnogórskiej Jana Nowaka.

Jan Nowak urodził się dnia 11 kwietnia 1887r. w Wodzisławiu Śl. w rodzinie robotniczo-chłopskiej, jako syn Jana i matki Antoniny z Chrószczów.

Jak większość wówczas młodych ludzi rozpoczął naukę w szkole niemieckiej. Szybko jednak związał się z polskim ruchem narodowym. Już jako 14 letni chłopak na ławie szkolnej głosił hasło „Jeszcze Polska nie zginęła”. Wykazywał duże zdolności lingwistyczne, które później zdecydowały o jego wyborach życiowych.

W Raciborzu ukończył gimnazjum klasyczne (tzw. małą maturę) a następnie uczył się miernictwa w Wodzisławiu Śląskim.

Jak napisał w swoim życiorysie Jan Nowak – w 1903r. któryś z jego kolegów, pisarz w biurze policyjnym przekazał mu tajny dokument – okólnik o następującej treści: „Adwokat Ossuchowski w Warszawie zajmuje się agitacją polską na Śląsku. W razie pojawienia się na Śląsku należy go zaaresztować”.

Jan Nowak niezwłocznie posłał odpis okólnika Panu Ossuchowskiemu, który w zamian za tę informację przesłał mu biblioteczkę polską i 50 elementarzy polskich, które wg jego polecenia rozdał dzieciom.

Biblioteczkę tą skonfiskowała Janowi Nowakowi policja niemiecka. Wytyczono mu nawet proces sądowy, w końcu jednak biblioteka została mu zwrócona, a jego zwolniono od kary, uznając jego akcję za głupi wybryk młodzieńczy.

W wieku 18 lat Jan Nowak otrzymał pracę w Urzędzie Katastralnym w Raciborzu. Tam wstąpił do Towarzysztwa Polsko-Górnośląskiego i zorganizował polską młodzież gimnazjalną. Do kółka tego wstąpił m.in. Józef Gawlina, późniejszy Biskup Polowy Wojska Polskiego oraz Franciszek Matuszczyk, który później był organizatorem pierwszego powstania w powiecie rybnickim. W Rybniku był członkiem stowarzyszenia „Eleusis”, organizatorem polskich kół śpiewaczych oraz sceny amatorskiej. Założył gazetę „Nowiny Raciborskie”.

W 1909r. został nadzwyczajnym słuchaczem filozofii, literatury i historii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, skąd powrócił do Raciborza, gdzie otrzymał posadę w przedsiębiorstwie prywatnym. Wstąpił do Związku „Sokół” w Boguminie będącego pod zaborem austriackim, gdyż w Raciborzu w owym czasie nie było polskiego towarzystwa gimnastycznego. Dojeżdżał tam dwa razy w tygodniu – na ćwiczenia. Podobnie jak Józef Piernikarczyk – historyk i badacz dziejów przemysłu górnośląskiego – brał czynny udział w 1910r. w zlocie grunwaldzkim w Krakowie.

W latach 1913-1914 pracował przy pomiarach w Konstantynopolu w Turcji przy budowie kolei bagdadzkiej. Jego pobyt w tym mieście pozwolił na uniknięcie represji a jednocześnie był okazją do zapoznania się przez niego z językiem tureckim, arabskim i perskim. W Konstantynopolu jako polski patriota obudził – jak podał w życiorysie „ze snu Związek Polaków”. Gdy wybuchła I wojna światowa pomiary w Konstantynopolu zostały odroczone, w związku z czym musiał wrócić do kraju.

W latach 1915-1918 powołany został do armii pruskiej, ale dzięki interwencji przedsiębiorstwa mierniczego w Konstantynopolu nie został wysłany na front.

Na początku 1919r. Jan Nowak zrealizował jedno ze swych największych marzeń i pragnień – założył w Tarnowskich Górach na Rynku własną „Księgarnię Polską” wraz z introligatornią i warsztatem oprawy obrazów. W tej księgarni Jan Bondkowski – pierwszy działacz polski w Tarnowskich Górach – założył tajny „Związek Polaków”, do którego wstąpił Jan Nowak. Zebrania odbywały się na przemian w mieszkaniu Jana Nowaka bądź też Jana Bondkowskiego.

Jan Nowak podejmował również szeroką działalność oświatową. Był wszechstronnie uzdolnionym muzykiem i poetą.

Założył kółko śpiewacze „Moniuszko”, zorganizował dla dorosłych bezpłatny kurs języka polskiego oraz literatury i historii polskiej. W kursie tym brało udział około 60 osób, między innymi Rozalia Musioł, która została jego żoną i współpracowniczką na niwie narodowej. Rozwoził polskie książki dla mieszkańców wiosek. W Tarnowskich Górach założył koło TCL (Towarzystwo Czytelni Ludowych). W celu rozbudzenia ducha narodowego wśród młodzieży szkolnej napisał dwie sztuczki teatralne pod tytułem „Polski Las” i „Polska szopka betlejemska”, które zostały odegrane. Ułożył jeszcze duety i kuplety, które wydał drukiem w formie zeszytów muzycznych pt. „Nowe utwory muzyczne”. Miał około 150 abonentów.

Jan Nowak mając niezłe dochody wspierał biednych, którzy obiecali oddać w czasie plebiscytu swój głos za Polską.

Podczas akcji plebiscytowej był członkiem Polskiego Komitetu Plebiscytowego. Pracował w XI oddziale wyborczym w Tarnowskich Górach do którego należeli również oberżysta Wilhelm Lerch, rzeźnik Wilhelm Maceus i robotnik Stanisław Bednarczyk.

Gdy wybuchło trzecie powstanie śląskie w księgarni swojej udzielił schronienia kompanii repeckiej. Po wydanym przez angielskiego komisarza powiatowego nakazie wycofania powstańców z miasta i pojawieniu się bojówek niemieckich pod jego księgarnią, Jan Nowak był zmuszony uchodzić z Tarnowskich Gór. Podczas oblężenia miasta przez powstańców pełnił funkcję sekretarza w oddziale powstańców w Reptach.

W pierwszych dniach po zakończeniu trzeciego powstania założył w Tarnowskich Górach Związek Powstańców Śl., którego w początkowym okresie był prezesem, później prezesem honorowym, aż do chwili wykluczenia go przez sanację z tego związku.

W kilka lat później równocześnie z Janem Bondkowskim, działaczem ruchu narodowego, Jan Nowak został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi.

Po podziale Górnego Śląska podjął pracę mierniczego w Katowicach i Tarnowskich Górach.

W 1924r. opulikował drukiem tomik swoich pieśni pt.: „Duety i kuplety”, a następnie w 1927r. Jan Nowak wydał drukiem i własnym nakładem napisaną „Kronikę miasta i powiatu Tarnowskie Góry”. W tytule obejmuje ona dzieje Śląska i Ziemi Bytomsko-Tarnogórskiej oraz dzieje pierwszego górnictwa w Polsce.

Ta licząca 304 stron kronika jest poważnym do dzisiaj źródłem wiedzy o historii, zabytkach i przeszłości naszej ziemi.

W 1933r. ukazał się drukiem ułożony przez niego proroczy poemat pt. „Pieśń nad Odrą”, w którym przedstawił wizję powrotu do Polski wszystkich ziem nadodrzańskich. Poemat ten Jan Nowak rozpowszechnił bezpłatnie, szczególnie na Opolszczyźnie. Oto jego końcowa zwrotka:

„Śmiej się nam nadziejo błoga. Spraw by z serc zniknęła trwoga.

I na miejsce łez zwątpienia Przyszła wiara w dzień zbawienia.

W którym zabrzmią w chórze ludu Dziękczynnego hymnu tony.

W skutek doznanego cudu z Polską cały Śląsk złączony

Oraz wszystkie owe ziemie. Kędy polskie żyje plemię.”

Napisał też operetkę narodową pod tytułem „Dożynki”, którą z wielkim powodzeniem odgrywał założony jego zespół amatorski. Sztukę wystawiano w Tarnowskich Górach i Teatrze Miejskim w Katowicach.

Kronikarz Jan Nowak zainteresowany podziemiami górniczymi pod miastem został w 1938r. członkiem zespołu roboczego, którego zadaniem było udostępnienie podziemi wraz z budową podziemnego muzeum.

W skład tego zespołu – którym kierował burmistrz miasta mgr Fryderyk Antes – wchodzili m.in.: prof. Józef Piernikarczyk – historyk górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, inż. Feliks Piestrak – dyrektor Szkoły Górniczej w Tarnowskich Górach, Teodor Mosch i Wincenty Zuber.

W czasie napadu hitlerowskiego na Polskę w 1939r. Jan Nowak uchodził przez Siewierz, Pińczów do Krakowa, gdzie ukrywając się przed Niemcami, żył z pracy dorywczej.

W Krakowie pod przybranym nazwiskiem „Wodzisławski” prowadził tajne nauczanie.

Po zakończeniu wojny w 1946r. powrócił na Śląsk i zamieszkał z żoną w Zabrzu, gdzie pracował początkowo w dyrekcji Zabrzańskiego Zjednoczenia Węglowego, a później w Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zabrzu.

W wyniku choroby w 1954r. przeszedł na emeryturę. Pobierał bardzo niską emeryturę, która w dużym stopniu wpływała na jego skromne życie materialne.

Stowarzyszeniu Miłośników Ziemi Tarnogórskiej przekazał poważny i cenny zbiór opracowanych przez niego materiałów w zakresie:

- Etymologii polskich nazw geograficznych

- Przyczynków do prehistorii Polski

- Zarania chrześcijaństwa w Polsce

- Ustroju mowy ludzkiej

- Pierwotnych wierzeń i obrzędów na Śląsku

- Pradziejów Ziemi Tarnogórskiej

- Etymologii nazw geograficznych Ziemi Tarnogórskiej

- Pradziejów kopalnictwa kruszców na Górnym Śląsku

- Kroniki miasta i powiatu Tarnowskie Góry

- Pradziejów Chorzowa

- Pradziejów Bytomia i okolicy

- Pradzieje Gliwic i okolicy

Ponadto przekazał Stowarzyszeniu bogaty zbiór różnych rękopisów i korespondencji.

Kronikarz tarnogórski Jan Nowak zmarł w Zabrzu 9 września 1959r. i pochowany został w Tarnowskich Górach na cmentarzu św. Anny. Jego grób znajduje się blisko grobu prof. Józefa Piernikarczyka – historyka i badacza dziejów przemysłu górnośląskiego.

Obok Jana Nowaka spoczęła jego żona Rozalia z Musiołów (ur. 2 września 1896r., zmar. 4 marca 1967r.).

Miasto Tarnowskie Góry uczciło postać swojego kronikarza nadając ulicy biegnącej obok kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła imię Jana Nowaka.

Stanisław Wyciszczak
Stowarzyszenie Miłośników
Ziemi Tarnogórskiej

 

Okładka Montes nr 57

Okładka Montes nr 57