Historia herbu i pieczęci miasta Tarnowskie Góry

Pieczęć wójtowska z 1707 roku
Pieczęć wójtowska z 1707 roku

W każdym mieście istniały trzy podstawowe grupy wystawców dokumentów, które używały dla lepszego ich uwierzytelnienia swojej pieczęci. Były to w pierwszym rzędzie władze miejskie, dalej cechy rzemieślnicze a w końcu sami mieszczanie. Przedmiotem niniejszego rozważania będzie pierwsza grupa czyli herby i pieczęcie miejskie, chociaż należy wiedzieć, że miasto Tarnowskie Góry posiada bogate zbiory wyobrażeń napieczętnych cechów rzemieślniczych oraz pieczęci mieszczańskiej tak zwanych gmerków.

Nie zachował się dokument nadający Tarnowskim  Górom prawa miejskie ale już w ordynku górnym z 1528 roku trzy paragrafy (49,53,70), były poświęcone już istniejącemu miastu Tarnowskim Górom. Rok później, w 1529 roku został nadany miastu herb przez księcia Jana Opolskiego. Był on dwudzielny w pas, w górnym niebieskim polu umieszczone było złote skrzydło orła a w dolnym skrzyżowane nawzajem młot i pyrlik. Barwy ukazane w górnym polu nie budzą wątpliwości, gdyż odpowiadają barwom heraldycznym książąt opolsko – raciborskich. Nie zachowały się w opisie barwy heraldyczne umieszczone w dolnym polu. Według Gumowskiego1 narzędzia były złote na czerwonym polu. Samo wyobrażenie heraldyczne miało duże znaczenie i pokazywało sytuację prawną danego miasta, jego zależność od pana feudalnego a nawet stosunki panujące między właścicielem ziemskim a władzami miasta. Jeżeli miasto posiadało większą suwerenność to też starało się w swoim herbie to okazać.

Herb Tarnowskich Gór z aktu nadania, z 21 lipca 1562 roku
Herb Tarnowskich Gór z aktu nadania, z 21 lipca 1562 roku

W herbie Tarnowskich Gór widać zwierzchnią władzę księcia. Rozpostarte skrzydło orła piastowskiego pokazuje księcia w roli opiekuna miasta starającego się stworzyć jak najlepsze warunki dla jego rozwoju. Zaskakujące jest to, że jest to jedyne miasto gdzie występuje tylko jedno skrzydło orła a nie cały jego wizerunek. Całego orła piastowskiego widać w herbie Pszczyny gdzie występuje on samodzielnie ale również Cieszyna, gdzie ptak wznosząc się nad murami miasta stojącego nad Olzą obejmuje je swoimi skrzydłami. Najczęściej tarcza herbowa jest dzielona w słup i w jednym z pól widnieje pół orła w drugim wyobrażenie przedstawia symbole związane z miastem. Zazwyczaj jest to patron albo symbol miejscowego kościoła, jak w herbie Opola, lub klasztoru jak w herbie Chorzowa i Wodzisławia Śląskiego. Drugim często spotykanym symbolem umieszczanym w drugiej połowie tarczy herbowej są motywy związane z podstawowymi zajęciami mieszkańców jak w herbie Strzelec Opolskich, Kuźni Raciborskiej, albo jest związany z nazwą miejscowości jak w Raciborzu. Rzadziej w heraldyce miejskiej widzimy orła dzielonego w pas jak ma to miejsce w herbie Namysłowa, gdzie połowa orła dolnośląskiego jest umieszczona w górnym polu a w dolnym jest umieszczona czerwona sześcioramienna gwiazda – jako symbol najświętszej Marii Panny patronki miasta i miejscowego kościoła2.

W dolnym polu herbu tarnogórskiego umieszczono żelazko i pyrlik co symbolizowało górniczy charakter miasta i rodzaj podstawowego zatrudnienia jego mieszkańców. Zwłaszcza w początkowym okresie rozwoju miasta większość jego mieszkańców pracowała w kopalniach, bądź na ich usługach. Miasto nie od razu miało prawo tworzenia cechów rzemieślniczych nie mogło urządzać jarmarków nie było też ośrodkiem urzędniczym. Jego mieszkańcy w początkowym okresie we wszystkie potrzebne przedmioty i w ubrania zaopatrywali się w pobliskim Bytomiu.

Herb Tarnowskich Gór nadany przez księcia Jana Opolskiego z 1529 roku
Herb Tarnowskich Gór nadany przez księcia Jana Opolskiego z 1529 roku

Symbole pracy górniczej były bardzo popularne i występowały na wielu herbach miast Górnego i Dolnego Śląska, a także na terenie Polski, Słowacji, Czech i Niemiec. Zajęcia górnicze były wyobrażane podobnie jak w Tarnowskich Górach za pomocą żelazka i pyrlika również w herbach Świętochłowic, Jastrzębia Zdroju, Brzeszcza. Mogło to być tylko jedno z tych narzędzi jak w przypadku Dąbrowy Górniczej czy Zabrza. Na tarczy umieszczano też widok sztolni lub kopalni jak w herbie Knurowa czy Libiąża. Na herbach przedstawiano również postacie górników bądź w strojach odświętnych jak w herbie Szarleja czy Brzezin Śląskich albo w czasie pracy jak w herbie Bytomia.

Najstarszych pieczęci W TARNOWSKICH Górach było w użyciu kilka, pochodzą one z pierwszej połowy XVI wieku i mają w wyobrażeniu napieczętnym herb nadany przez Jana Opolskiego, w 1529 roku. Jedna z pierwszych pieczęci została sporządzona na użytek miejski i miała w otoku napis: S/IGILLVM/ CIVILE MONT/IUM/ TARNOFICENSIS, drugą sporządzono na użytek Urzędu Górniczego i miała napis : S/IGILLVM/ IVRIS MONTANI TARNOWICEN/SIS/. Trzecią pieczęcią miejską była również używana w pierwszej połowie XVI wieku pieczęć z takim samym wyobrażeniem jak poprzednie ale ze zmienionym napisem w otoku: S/IGILLVM/ CIVITAT/IS/ MONT/IUM/ TARNOVICENSIS.

W drugiej połowie XVI wieku była w użyciu pieczęć wójtowska z napisem w otoku: S/IGILLUM/ +ADVOCATI +MONTIVM +TARNOVICEN/SIS/. Pieczęć ta była w użyciu jeszcze w XVII wieku i spotykamy ją na wielu dokumentach. Wyżej wymienione pieczęcie spotykamy w postaci opłatkowej albo wyciśnięte bezpośrednio w czerwonym wosku3.

Wosk występował w różnych barwach oprócz czerwonej był też zielony, żółty, niebieski i biały i czarny. Początkowo obowiązywały określone kryteria posługiwania się odpowiednimi barwami pieczęci w poszczególnych kancelariach. Kolor czerwony był zastrzeżony dla kancelarii monarszych, chociaż było to jeszcze uzależnione od kancelarii w poszczególnych państwach. I tak przykładowo kancelaria francuska ustaliła, że jej najważniejsze dokumenty będą pieczętowane woskiem zielonym a pozostałe czerwonym i żółtym. W kancelarii królewskiej w Polsce od XII do XV wieku używano do pieczętowania najważniejszych dokumentów wosku czerwonego i białego. Z biegiem czasu inne kancelarie początkowo książęce a potem i miejskie otrzymywały przywileje pozwalające im na używanie wosku czerwonego. W wieku XVI, zwłaszcza w drugiej połowie, zaprzestano przywiązywać tak dużą wagę do barwy wosku i używano go w zależności od rodzaju dokumentu i aktualnie posiadanego barwnika.

Używanie jeszcze w pierwszej połowie XVII wieku pieczęci dwudzielnej w pas było tym ciekawsze, że już w 1532 roku zmarł Jan Opolski a tym samym skończyło się 34-letnie jego panowanie na ziemi bytomskiej. Wraz ze śmiercią Jana Opolskiego państwo bytomskie dostało się na prawie sto lat w ręce Hohenzollernów. Jako, że ziemie te przejął margrabia brandenburski Jerzy, po kądzieli spokrewniony z Jagiellonami – gdyż był synem Zofii – córki Kazimierza Jagiellończyka a po mieczu z frankońską linią Hohenzollernów. Przejęcie nastąpiło w wyniku zawartej wcześniej, bo w 1511 roku umowy z Janem Opolskim o wzajemnym dziedziczeniu dóbr w razie bezpotomnej śmierci jednego z nich. Do przejęcia księstwa opolskiego obok Jerzego rościli również pretensje Kazimierz Cieszyński i Fryderyk II Legnicki oraz czeski magnat Zdenko Lew z Roźmintalu, którzy w tym celu stworzyli w 1512 roku porozumienie. Na przeszkodzie Jerzemu w uzyskaniu ziem księstwa opolskiego stała również uchwała z 1510 roku zakazująca nadawania komukolwiek ziem śląskich i domagająca się włączenia ich w całości do Czech. To że w końcu udało się Jerzemu przejąć ziemie po Janie Opolskim poprzedziły lata przygotowań. W roku 1515 zapewnił sobie nadanie Opawy, jako lenna, następnie po śmierci króla Władysława w 1516 roku, został jednym z regentów za małoletniego Ludwika. Dwa lata później w roku 1518 postarał się rozbić koalicję pretendentów do księstwa opolskiego, wydając jedną ze swoich sióstr za Wacława – syna Kazimierza Cieszyńskiego, drugą zaś za owdowiałego Fryderyka Legnickiego. Zaspokoił też finansowo Lwa z Roźmintalu a królowi czeskiemu Ferdynandowi Habsburgowi udzielił pożyczki w wysokości 180 tys. guldenów. W zamian za pożyczkę otrzymał od króla zgodę na przekazanie mu księstwa opolsko – raciborskiego i państwa bytomskiego w formie zastawu z prawem przekazania go dwu swoim potomkom. W dwa lata po śmierci Jana Opolskiego, w 1534 roku margrabia Jerzy wszedł w posiadanie wyżej wymienionych ziem w których skład wchodziła ziemia tarnogórska. Po śmierci Jerzego ziemią władał do roku 1603, jego syn Jerzy Fryderyk. Jednak w czasie swoich rządów musiał oddać Habsburgom księstwa raciborskie i opolskie, natomiast zatrzymał państwo bytomskie. Po bezpotomnej śmierci Jerzego Fryderyka władzę w państwie bytomskim objął jego krewny Joachim Fryderyk a po nim jego syn Jan Jerzy. Państwo bytomskie w rękach Hohenzollernów było do roku 1618.


Za panowania Hohenzollernów rozszerzone zostały przywileje miasta. Dnia 21 lipca 1562 roku, wystawiony został przez margrabiego Jerzego Fryderyka dokument, który zmieniał herb miasta. Stwierdzając… „nadajemy niniejszym miastu pół czarnego orła w białym polu z dziobem i szponami żółtymi a to w połowie tarczy po prawej stronie wzdłuż. Druga połowa tarczy po stronie lewej ma być podzielona na dwie części o barwach czarnej i białej. W części górnej ma być żółte skrzydło orła na czarnym polu, w dolnej zaś pod skrzydłem kilof i młot górniczy na białym polu skrzyżowane nawzajem. Nad wymienioną tarczą hełm turniejowy z czarnymi i białymi labrami, a na tym hełmie żółte skrzydło orle w środku którego kilof i młot górniczy”.

Taka zmiana symboli na tarczy herbowej jak i barw heraldycznych miała na celu pokazanie zmiany właściciela władającego na danym terytorium i była często stosowana. Brandenburczycy zmienili barwy piastowskie niebieski i złoty, na swoje biało – czarne. Przesuwając dotychczasową tarczę dwudzielną w pas w lewo umieścili z prawej strony połowę swojego czarnego orła na białym polu. Plusem nowego herbu była jego nobilitacja poprzez dodanie hełmu turniejowego, klejnotu i labrów. Tu należy podkreślić, że w XVI wieku tylko miasta o dużym znaczeniu gospodarczym bądź politycznym miały prawo ozdabiać tarczę herbową klejnotem i labrami. Chociaż też należy zaznaczyć, że był to zwyczaj bardziej stosowany w państwach zachodnich niż w Polsce.

W tym samym nadaniu przywilej nakazywał zmienić również pieczęcie miejskie. Burmistrz i rada miejska mieli posiadać pieczęć z całym herbem a natomiast wójt i ławnicy tylko samym skrzydłem orła. Po wydaniu przywileju w mieście sporządzono zarówno pieczęć miejską jak i wójtowską. Miejską pieczęć trójpolową nie znaleziono na żadnym dokumencie z XVI wieku, natomiast wójtowska była w użyciu i pierwszy jej odcisk znaleziono na aktach z 1571 roku. Pierwsza zachowana pieczęcie miejskie z nowym wyobrażeniem pochodzi dopiero z pierwszej połowy XVII wieku. Na zachowanym wyobrażeniu napieczętnym, tarcza jest podzielona w słup i z prawej strony ma pół orła brandenburskiego, natomiast z lewej strony w górnym polu skrzydło orła a w dolnym żelazko i pyrlik skrzyżowane nawzajem. W otoku tej pieczęci jest napis: SIGILLUM CIVITATIS MONTIUM TARNOVICEN/SIUM/, jest ona o średnicy 26 mm. Jednak najdłużej i najczęściej stosowaną pieczęcią o tarczy trójpolowej była wykonana na początku XVII wieku ale stosowana przez cały XVIII wiek do połowy XIX wieku. Tarcza tej pieczęci również jest prosta bez ozdób z napisem w otoku: SIGIL/LUM/ :CIVIT/ATIS/ : MONT/IUM/ : TARNOVICEN/SIUM/ o średnicy 24 mm. I tak widzimy ją na XVII wiecznych dokumentach miejskich tylko kilka razy, natomiast na osiemnastowiecznych takich jak rozliczenia szpitalne z lat 1713 – 1717, dokumenty kuratora tarnogórskiego Adalbertusa Ciołkowicza, bardzo często występuje również na zapiskach spadkowych i rozliczeniach dozorców. Najlepiej zachowana jest wyżej wymieniona pieczęć odciśnięta w czerwonym laku na dokumencie z 1793 roku. Przez lak jest przewleczony ozdobny sznurek w kolorze białym i czarnym. Takie samo wyobrażenie napieczętne znajduje się na dokumentach z lat 1784 i 1791 oraz na aktach dziewiętnastowiecznych od roku 1802 do 18074. Wyżej przedstawiona pieczęć była używana w codziennej praktyce ale miasto w tym samym czasie posiadało również pieczęć dużą z tarczą trójpolową, ozdobioną klejnotem i labrami. Używano ją do pieczętowania ważniejszych dokumentów, pieczęć ta miała w otoku napis: SIGILLUM. MAIVS. CIVITATIS. FODINARUM. TARNOVICENSIVM.

Jednak jeszcze do XVIII wieku spotykamy na aktach pieczęcie z wyobrażeniem nadanym przez Jana Opolskiego, z tarczą dwudzielną w pas. Tym bardziej to dziwi gdyż pieczęć musiała być sporządzona dopiero w XVII wieku, gdyż tarcza jest barokowa i ma formę kartusza. Tak więc w XVII i XVIII wieku na dokumentach widnieje pieczęć wójtowska posiadająca w górnym polu skrzydło orła a w dolnym młot i pyrlik skrzyżowane nawzajem z napisem w otoku: ADVOCATI +MONTIUM TARNOVICEN/SIS/ o średnicy 30 mm. Jeden z pierwszych odcisków tej pieczęci zachował się na testamencie z 11 września 1697 roku, sporządzonym przez Alfreda Prusa a ostatni znaleziona na dokumencie wystawionym przez radę miejską w 1707 roku5.

Już pod koniec XVI wieku na skutek wydobycia najbogatszych i najlepiej dostępnych złóż, nastąpiło zwolnienie tempo rozwoju miasta. W XVII wieku eksploatacja rozwijała się bardzo nierównomiernie a Tarnowskie Góry traciły powoli charakter wiodącego ośrodka gospodarczego. Wraz ze zmniejszaniem się znaczenia ekonomicznego miasto coraz bardziej podporządkowywało się nowym właścicielom Hencklom von Donnersmarckom, którzy w XVII wieku stali się właścicielami ziemi bytomskiej, która od roku 1623 stała się ich własnością dziedziczną. Również w połowie XVII wieku swoje dotychczasowe znaczenie straciła rada miejska a jej kompetencje przejęli urzędnicy wyznaczani przez Hencklów, do których podstawowych obowiązków należało ściąganie podatków i pilnowaniem robót górniczych.

Należy przypuszczać, że zarówno zastój w rozwoju miasta jak i zmniejszenie roli urzędu miejskiego było przyczyną tego, że nie zmieniono wyobrażenia umieszczonego na pieczęci miejskiej. Nie zmieniono też herbu na którym pozostały symbole i barwy ustanowione przez Brandenburczyków. Miasto mimo znacznego upadku górnictwa nie stało się ośrodkiem rozwoju innego rodzaju przemysłu, tylko przeżywało zastój, co prawdopodobnie wpłynęło na to, że herb do XX wieku nie został zmieniony.

W XVIII i XIX wieku w użyciu była pieczęć z herbem trójdzielnym, z hełmem turniejowym, klejnotem i labrami. Prawdopodobnie złotnik miał problem, żeby w otoku zmieścić tarczę herbową a nad nią hełm turniejowy i klejnot oraz labry, gdyż przesunął ją ku dołowi poza linię otoku. W otoku miała ona napis: SIGILLVM. MAIVS. CIVITATIS. FODINARVM. TARNOVICEN/SIS/. Taka pieczęć zachowała się na dokumentach z lat 1766 do 18216. Pieczęć ta w większości wypadków była odciskana przez ozdobnie powycinany papier, co miało ją zabezpieczyć przed zniszczeniem. W XVIII wieku sporządzono jeszcze jedną pieczęć ozdobną z tarczą trójdzielną ozdobioną hełmem, klejnotem i labrami, nieco większą, bo mającą 40 mm. Nie była ona używana na co dzień i służyła do pieczętowania ważnych dokumentów, takich jak księgi rachunkowe, zarządzenia i najważniejsze umowy. Pieczęć ta miała w otoku napis: SIGILLVM: MAIVS: CIVIT/ATIS/: FODINARUM: TARNOVIC/CENSIS/. Pierwszy odcisk tej pieczęci jest zachowany na dokumencie wystawionym w 1734 roku7.

Jednak z biegiem lat, zwłaszcza w XIX wieku można ją zobaczyć na dokumentach coraz częściej. Z pewnością było to związane ze wznowieniem pracy urzędu miejskiego i potrzebą częstszego wystawiania dokumentów8. W drugiej połowie XIX wieku zaprzestano używać dużą pieczęć a jej odcisk napieczętny widnieje dopiero na dokumencie z roku 1892, który zawiera dokładny opis wyobrażenia napieczątnego i tłoku. Opis ten zaopatrzony jest trzema odciskami pieczęci w kolorach czarnym, niebieskim i granatowym. Został on wykonany dla miasta Opola, z czego należy przypuszczać, że chodziło tu o sporządzenie dokumentacji pieczęci, która wyszła już z użycia. Już w drugiej połowie XIX wieku zastąpiono ją pieczęcią o mniejszych wymiarach a tym samym poręczniejszą w użyciu. W środku był trójdzielny herb miasta ale bez hełmu rycerskiego, klejnotu i labrów w otoku z napisem: SIGIL/LUM/. CIVIT/ATIS/. MONT/IVM. TARNOVICEN/SIS/. o średnicy 33mm. W XIX wieku była jeszcze w użyciu pieczęć całkiem mała o średnicy 25 mm, z tarczą trójpolową ale bez ozdób oraz bez napisu. Wraz z rozwojem pieczęci zmieniał się wygląd tłoków pieczętnych, również zmieniał się materiał z jakiego te tłoki były wykonywane. Ale najbardziej zmieniał się materiał w jakim te tłoki były odciskane. Początkowo były to pieczęcie opłatkowe, potem wyciskane w czerwonym wosku poprzez dodanie cynobru. Następnie pojawiły się pieczęcie lakowe a na koniec wyciskane w tuszu. W drugiej połowie XIX wieku Tarnowskie Góry sprawiły sobie również pieczęć suchą, wyciskaną za pomocą prasy bezpośrednio na papierze. Pieczęć ta miała trójdzielną tarczę, ozdobioną hełmem, klejnotem i labrami, bez wewnętrznej otoki z napisem lewej strony: MAGISTRAT a z prawej: TARNOWITZ. o średnicy 24 mm. Na przełomie XIX i XX wieku miasto używało drugą pieczęć suchą z trójdzielnym wyobrażeniem napieczętnym, z hełmem turniejowym, klejnotem i labrami, tym razem z polskim napisem w otoku u góry: MAGISTRAT MIASTA a u dołu: TARNOWSKICH GÓR o średnicy 40 mm9. Do końca pierwszej wojny światowej była w Tarnowskich Górach również używana pieczęć z napisem łacińskim, z tarczą trójdzielną, bez ozdób z napisem w otoku: SIGILLUM + CIVITATIS + MONTIUM + TARNOVICEN/SIUM/ o średnicy 34 mm.

Po pierwszej wojnie światowej, kiedy Tarnowskie Góry powróciły do Polski, w roku 1924 sporządzono dwie nowe pieczęcie. Pierwsza z nich była z tarczą trójdzielną z hełmem, klejnotem i labrami i z napisem w otoku: MAGISTRAT MIASTA TARNOWSKICH GÓR, o średnicy 40mm. Druga pieczęć nieco mniejsza o średnicy 38 mm, ozdobiona klejnotem i labrami, miała w otoku napis u góry: Magistrat Tarnowskie Góry a u dołu Przełożony X. okręgu miejskiego. Obie te pieczecie funkcjonowały aż do drugiej wojny światowej ale wraz z rozpoczęciem okupacji wycofano wszystkie pieczęcie z polskim i łacińskim napisem a w życie weszła pieczęć z oficjalnym godłem III Rzeszy, która była stosowana do stycznia 1945 roku.

Zaraz po wyzwoleniu miasto sporządziło nową pieczęć z tarczą trójdzielną bez hełmu i klejnotu ale z labrami, z napisem w otoku u góry: MAGISTRAT MIASTA a na dole TARNOWSKICH GÓR. Po drugiej wojnie światowej miasto powróciło do herbu nadanego przez Brandenburczyków w 1562 roku, trójdzielnego ale bez hełmu, klejnotu i labrów. W wyniku uchwały Rady Narodowej, w roku 1950, ujednolicono pieczęcie miejskie a stare przekazano Urzędowi Wojewódzkiemu w Katowicach. Od tej pory były w użyciu dwie pieczęcie, duża o średnicy 36 mm i mała o średnicy 20 mm. Obie miały w otoku napis: URZĄD MIEJSKI W TARNOWSKICH GÓRACH. Ale miasto nadal zachowało swój dotychczasowy herb, dopiero za staraniem Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, od roku 1954 herb stał się dwudzielny w pas, z symbolami nadanymi przez księcia Jana Opolskiego. W górnym polu było złote skrzydło orła na niebieskim polu, co było zgodne z pierwowzorem a w dolnym młot i pyrlik skrzyżowane nawzajem ale o zmienionych barwach.

W roku 1990 zmieniono barwy heraldyczne w dolnym polu herbu, żeby przywrócić herb nadany w 1529 roku przez Jana Opolskiego i żeby herb był zgodny z zasadami heraldyki, czyli złoty młot i pyrlik skrzyżowane nawzajem na czerwonym polu. Kilkanaście lat później, 7 sierpnia 2002 roku, na posiedzeniu Rady Miejskiej, miasto zmieniło ponownie swój herb przyjmując zarówno wyobrażenie heraldyczne jak i barwy nadane przez Brandenburczyków z 1562 roku. Jak widać w świetle analizy zebranych materiałów herb miejski i pieczęć miejska były i są bardzo ważnym źródłem historycznym. Wraz z rozwojem i przeobrażaniem się herbu i wyobrażenia napieczętnego, można prześledzić sytuację polityczną i gospodarczą miasta, na przestrzeni dziejów. Danuta Szlachcic Dudzicz Jeden z najbardziej znanych heraldyków polskich, który badał symbole umieszczane na herbach miast całej Polski stwierdził, że jeżeli miasto było związane z górnictwem kruszcowym, to najczęściej - pole było czerwone a narzędzia pracy złote i takie też barwy przypisał Tarnowskim Górom; M. Gumowski, Herby i pieczęcie województwa śląskiego, Katowice 1939, Najstarsze pieczęcie miast polskich XIII i XIV wieku, Toruń 1960; Pieczęcie i herby miejscowości województwa lubelskiego, Lublin 1959
2     Jedną z ciekawszych prac jest; E. Kościk, Motywy orła piastowskiego w heraldyce miast śląskich XIII – XVI wieku, ”Sobótka”, t. 29, 1974, s.157- 176
3     AP Katowice, Akta miasta Tarnowskich Gór, Zbiór Winklera, t.8
4     AP Katowice, Akta miasta Tarnowskie Góry, Zbiór Winklera, t. 8, s. 10, 701, t.9, s. 322, t. 10, s.337 – 339, 510, 1020; Akta Magistratu, sygn.1, s.64, s. 70 - 131
5     AP Katowice, Akta miasta Tarnowskie Góry, Zbiór Winklera, t. 10. S. 26: Tamże, t. 8, s. 331
6     AP Katowice, Akta magistratu, z przełomu XVIII i XIX wieku
7     AP Katowice, Akta miasta Tarnowskie Góry, Zbiór Winklera, t. 9, s. 1217
8     AP Katowice, Akta miasta Tarnowskie Góry, Zbiór Winklera, t.9, s.1624; t.10, s. 999 - 1377
9     Pieczęcie suche występują na licznych dokumentach z XIX i początków XX wieku; AP Katowice, Akta miasta Tarnowskie Góry, sygn. 52 , 69 ,1021

 

 

Okładka Montes nr 56

Okładka Montes nr 56