Bracia Sokoły do likwidacji

Cykliści z Sokoła na Rynku. Ze zbiorów SMZT.
Cykliści z Sokoła na Rynku. Ze zbiorów SMZT.

W powiecie tarnogórskim likwidacja „Sokoła” potraktowana została jako poważna sprawa polityczna, bo zajęła się nią bezpieka

Najwięcej kłopotów likwidatorzy gniazd „Sokoła” mieli z odszukaniem sprzętu gimnastycznego towarzystwa. Za to gładko poszło przekazanie klubom sportowym poręczy żelaznych, drążków skokowych, materacy, dysków i kozłów

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” założone zostało we Lwowie w 1867 roku. Miało za zadanie upowszechniać tężyznę fizyczną oraz postawy patriotyczne. Działacze popularyzowali głównie gimnastykę i szermierkę, ale nie unikali również organizowania zawodów piłki nożnej czy innych dyscyplin sportowych oraz kursów języka polskiego i przedstawień teatralnych. W Związek Sokolstwa Polskiego przekształcono je w 1892 roku. Na Górnym Śląsku gniazdo „Sokoła” utworzył w Bytomiu robotnik Józef Tucholski 25 września 1895 roku. Sześć lat później działalność podjęło sokolstwo w Królewskiej Hucie.

Pierwsze gniazdo „Sokoła” na terenie powiatu tarnogórskiego założone zostało w Radzionkowie 2 lutego 1912 roku. Jego prezesem wybrano Józefa Sztylera. Członkowie spotykali się na cielesne ćwiczenia w domu Norberta Hajdy. Od 1918 r. do 1939 r. prezesem radzionkowskiego „Sokoła” był aptekarz i poseł na Sejm Emil Gajdas. W pobliskiej Rojcy gniazdo rozpoczęło działalność 21 grudnia 1919 roku. Pierwszym prezesem był Józef Rózga, następnym wybranym w 1929 r. Zygfryd Kaus, a od 1936 roku zastąpił go Franciszek Kaus.

W okresie międzywojennym gniazda towarzystwa istniały w prawie każdej większej miejscowości powiatu, także w Tarnowskich Górach, gdzie prezesem był Paweł Kralewski, dyrektor policji miejskiej. Świetlica tarnogórskiego gniazda „Sokoła” znajdowała się przy ul. Gliwickiej 5. Zloty sokolstwa okręgu tarnogórskiego odbyły się cztery razy: w 1927r., 1932r., 1935r.,1937r. w Radzionkowie. Podczas okupacji działalność „Sokoła” zamarła. Po zakończeniu II wojny światowej towarzystwo rozwiązane zostało w 1945 roku decyzją Ministerstwa Administracji Publicznej i Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Najwyraźniej dalsze istnienie gniazd sokolich było solą w oku komunistycznych władz, które widziały w nich ustrojowe zagrożenie.

W powiecie tarnogórskim likwidacja „Sokoła” potraktowana została jako poważna sprawa polityczna, bo zajęła się nią bezpieka. Kazimierz Napora, kierownik Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Tarnowskich Górach, 16 stycznia 1946 roku przypomniał w pismach rozesłanych do starostwa i urzędów miejskich oraz gminnych o „dopilnowanie rozwiązania „Sokoła”. Z wszystkich gmin otrzymał odpowiedzi, że gniazda towarzystwa gimnastycznego od dawna nie działają, względnie nie istnieją. Dopiero po kilkunastu miesiącach 4 czerwca 1948 roku Śląsko-Dąbrowski Urząd Wojewódzki w Katowicach powrócił do kwestii majątku, jaki pozostał w miejscowościach powiatu tarnogórskiego po rozwiązaniu „Sokoła”.

Magistrat w Tarnowskich Górach 16 czerwca 1948 roku w spisie majątku gniazda sokolego w mieście wymienił: 100 krzeseł, 8 stołów, 2 szafy, radio, piec, chodniki kokosowe, stół ping-pongowy, gry towarzyskie, obrazy, portrety i godło państwowe, które pozostały w wynajmowanym na świetlicę towarzystwa pomieszczeniu w kamienicy przy ul. Gliwickiej 5. Własnej nieruchomości „Sokół” nie posiadał. W sali gimnastycznej szkoły powszechnej przy ul. Sobieskiego 2 znajdował się jeszcze sprzęt sportowy: 2 poręcze żelazne, drążek skokowy, materace, 2 kozły obite skórą oraz koń, stojaki do skoku wzwyż, a także przyrządy lekkoatletyczne: tyczki, dyski, kule, oszczepy. Działacze tarnogórskiego „Sokoła” zgromadzili również kilka tysięcy złotych ulokowane na książeczce oszczędnościowej w Banku Ludowym i Miejskiej Komunalnej Kasie Oszczędnościowej. Przekazaniem majątku szkołom zajął się wyznaczony przez wojewodę śląskiego na likwidatora gniazda sokolego członek zarządu towarzystwa Franciszek Imiela. Decyzję o likwidacji dostarczono Pawłowi Kralewskiemu, prezesowi tarnogórskiego „Sokoła”.

W Miasteczku Śląskim po „Sokole” zostały: drążek, poręcze, koń i kozioł, szafa, dysk, 3 kule z żelaza, mata gimnastyczna oraz 10 par maczug z latarkami. Kos, prezes towarzystwa sportowego Odra, który był likwidatorem gniazda, przekazał sprzęt klubowi. Decyzję o likwidacji wręczono Stanisławowi Lipce, prezesowi „Sokoła”. Przyrządy sportowe z najstarszego gniazda „Sokoła” w Radzionkowie już w 1947 roku zabrane zostały przez porucznika Franciszka Mazurkiewicza do szkoły Przysposobienia Przemysłowego w Tarnowskich Górach, co potwierdził mianowany na likwidatora Paweł Pietryga. W Rojcy likwidator Zygfryd Kaus nie odnalazł żadnego sprzętu, bo zginął podczas okupacji. Za to poręcze gimnastyczne, prężnik, materace z gniazda „Sokoła” w Reptach Śląskich zabrał Stanisław Gubała, powiatowy komendant „Służby Polsce” w Tarnowskich Górach. Z kolei 2 konie gimnastyczne, 3 drążki, 2 poręcze, trampolina, szafa z gniazda sokolego w Bobrownikach Śląskich likwidator Paweł Tobor przekazał miejscowemu klubowi sportowemu Górnik. W 1950 roku po gniazdach „Sokoła” w powiecie tarnogórskim nie było już śladu.

Ryszard Bednarczyk