Prof. Józef Piernikarczyk

Prof. Józef Piernikarczyk
Prof. Józef Piernikarczyk

W 2011 r. mija 65. rocznica śmierci utalentowanego historyka, naukowca specjalizującego się  w dziejach przemysłu na  Śląsku i działacza kulturalno – oświatowego, prof. Józefa Piernikarczyka

Urodził się 15 lutego 1885r. w niedalekiej Wieszowie w rodzinie robotniczej. Całe swoje niezwykle pracowite życie związał z przemysłem górniczym i ludem śląskim.

Człowiek, który ukochał przeszłość przemysłowego Śląska, wielce zamiłowany w historii tego regionu. Swoje młode życie, bo aż 14 lat przepracował młody Józef w kopalni węgla kamiennego „Ludwik” w Zabrzu, gdzie jako górnik przeżywał niejedną chwilę goryczy i niemocy chłopięcej. Przetrzymał jednak ten twardy egzamin życiowy. Sięga wyżej – pragnął kształcić się i z całą mocą, podnieść i zgłębić swoją wiedzę. Uczył się w samotności i przerabiał kolejne gimnazjalne klasy. Dzięki swojej wytrwałości i upartości w 29. roku życia jako samotnik – eksternista złożył egzamin dojrzałości w Gimnazjum im. św. Jacka w Krakowie, gdzie uczestniczył w uroczystościach odsłonięcia Pomnika Grunwaldzkiego.

Początkowo zamierzał podjąć studia uniwersyteckie w dalekim Fryburgu, jednak wybuch I wojny światowej przerwał jego studia, życiowe marzenia i plany. Musiał się poddać żołnierskim trudom. Ambitny i konsekwentny w swoich zamiarach w 1918 trafił na wydział humanistyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Jego zainteresowania coraz bardziej ukierunkowały się w stronę historii a ściślej w stronę przemysłu. Nadszedł jednak czas ważnych dni dla Śląska i ludu śląskiego. Józef Piernikarczyk zaangażował się w przygotowania do powstań śląskich i plebiscytu. Jego wielkie pragnienie” „Śląsk musi wrócić do Polski” pochłonęło go bez reszty. Porzucił więc studia uniwersyteckie i zorganizował zasłużony w akcji plebiscytowej amatorski zespół teatralny „Wesołość”. Zespół występował w wielu miejscowościach Górnego Śląska i Opolszczyzny, między innymi w Bytomiu, Koźlu, Rybniku, Strzelcach Opolskich, Tarnowskich Górach, Zabrzu oraz dziesiątkach wsi, grywając najczęściej utwór Lucjana Rydla „Betlejem Polskie”, upowszechniając treści patriotyczne i narodowe.

W podziemiach kopalni - Józef Piernikarczyk 3 z lewej. Ze zbiorów SMZT
W podziemiach kopalni - Józef Piernikarczyk 3 z lewej. Ze zbiorów SMZT

Pierwsza sztuka polska została w Tarnowskich Górach odegrana w 1919r. przez trupę wędrowną pod kierownictwem Józefa Piernikarczyka. Dwoił się i troił w latach powstań i plebiscytu. Zdrowy klasowy instynkt wiernego syna ludu śląskiego podpowiadał mu w tych zawiłych czasach zawsze trafne decyzje: pozostał zawsze wierny temu ludowi, wrażliwy na jego losy i codzienny trud życia.

W 1923r. uzyskał Józef Piernikarczyk dyplom nauczyciela szkół średnich na Uniwersytecie w Poznaniu, po czym obrał zawód nauczyciela gimnazjalnego. W okresie międzywojennym podjął pracę nauczyciela w Lublińcu oraz w Państwowym Liceum i Gimnazjum Męskim im. Księcia Jana Opolskiego w Tarnowskich Górach (obecne II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica), w którym był zawiadowcą zbioru do geografii i historii, opiekunem kółka geograficznego oraz wychowawcą. Uczył również języka niemieckiego. Udzielał nauki wychowania fizycznego. Prowadził wycieczki dla młodzieży szkolnej do Olkusza i Ojcowa, które miały charakter krajoznawczy i historyczny. Prowadził wycieczki po najbliższej okolicy Tarnowskich Gór, celem zapoznania uczniów z geografią terenu i przeprowadzania pomiarów. Ukazał tu swoje cechy jako regionalista. Był również nauczycielem w tarnogórskiej Szkole Górniczej kierowanej przez dyrektora inż. Feliksa Piestraka.

Józef Piernikarczyk zaczął pisać bardzo wcześnie. W 1923r. wydał własnym nakładem „Ilustrowaną księgę pamiątkową Górnego Śląska”. Przyniosła ona bogatą, własną, rzetelną informację o wydarzeniach na Śląsku przed 1922r. Przekazał nam historię miasta Tarnowskie Góry, które ukazane zostały jako kolebka przemysłu śląskiego. Książka „Tarnowskie Góry kolebka przemysłu śląskiego” wyszła nakładem Komitetu Wydawniczego w Katowicach w 1926r. Praca ta ukazała ogromny trud naukowy Józefa Piernikarczyka i jego wielką precyzję naukową.

Całą swoją wiedzę oparł na sprawdzonych faktach i materiałach źródłowych. Z benedyktyńską wprost pracowitością wertował dawne akta, manuskrypty, stare zbiory w archiwach Krakowa i Wrocławia.

Dzięki jego pracom badawczym odnalazł w Wyższym Urzędzie Górniczym we Wrocławiu bezcennej wartości dokument - „Ordunek Gorny” - pierwszą polską ustawę górniczą z 1528r. nadaną górnictwu tarnogórskiemu przez ostatniego z rodu Piastów opolskich księcia Jana II. Rzecz o wręcz kapitalnym znaczeniu dla poznania dawnych stosunków prawnych, społecznych, religijnych starej dzielnicy piastowskiej. Dzięki niemu przetrwały fotokopie „Ordunku Gornego”, który w czasie ostatniej zawieruchy wojennej przepadł bez śladu.

W 1936r. wydał książkę „Wpływ i udział Anglików w tworzeniu wielkiego przemysłu na Górnym Śląsku”, która przetłumaczona została na języki obce. Wydał również publikację poświęconą dziejom śląskiego prawa górniczego, Spółki Brackiej. Najcenniejszym jednak dziełem Józefa Piernikarczyka, owocem jego naukowego trudu była „Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku”, która ukazała się w latach 1933-1936. W dziele tym przedstawił szeroką wiedzę o górnictwie i hutnictwie śląskim.

Józef Piernikarczyk dał się poznać jako utalentowany naukowiec, który od samouctwa doszedł do uniwersyteckiej godności. Prezydent RP Ignacy Mościcki przyznał mu tytuł profesora nadzwyczajnego. To zdarzało się bardzo rzadko w odniesieniu do tzw. „prywatnych uczonych”.

W latach 1937-1939 pełnił obowiązki dyrektora Archiwum Wojewódzkiego w Katowicach. Był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku.

Józef Piernikarczyk urzeczony górnictwem tarnogórskim, jego ciekawą historią i przeszłością, związał się na stałe z naszym miastem. Tej ziemi pozostał już wierny aż do śmierci.

Wraz ze sztygarem Alfonsem Kopią odkrył stare kopalnie srebra i ołowiu pod Tarnowskimi Górami.

W wieloletnich wyprawach do tarnogórskich podziemnych wyrobisk górniczego świata, pomników dawnej ciężkiej pracy gwarków, poznał stare dzieje swych współbraci. Tu jak gdyby odkrywał na nowo ich cierpienia, przeżywał ich walkę o życie, ich często bezgraniczny trud i mozolny wysiłek twardego życia śląskiego górnika. Jego ideą było udostępnienie starych podziemi górniczych społeczeństwu.

W 1938r. Józef Piernikarczyk powołany został do specjalnego zespołu roboczego, w skład którego wchodzili również inż. Feliks Piestrak – dyrektor Szkoły Górniczej, Teodor Mosch i Jan Nowak – kronikarz ziemi tarnogórskiej i ówczesny burmistrz miasta Tarnowskie Góry mgr Fryderyk Antes. Celem tego zespołu było zbudowanie podziemnego muzeum i udostępnienie podziemi górniczych szerokim rzeszom turystów. Dzięki jego wysiłkom i przy współpracy ze sztygarem Alfonsem Kopią powstała piękna mapa starych podziemi tarnogórskich, która dzisiaj przechowywana jest w Muzeum tarnogórskim.

W kampanii wrześniowej 1939r. Józef Piernikarczyk znalazł się w obozie internowanych Polaków na Węgrzech. Wraca w 1941 do Tarnowskich Gór.

Po wyzwoleniu podjął pracę w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Jadwigi w Tarnowskich Górach (obecne I Liceum im. S. Sempołowskiej), jako nauczyciel geografii. Jako pedagog był wielce ceniony i lubiany przez młodzież.

Był człowiekiem skromnym, otwartym. W swych pracach badawczych i naukowych, rozprawach, nie szukał nigdy majątku ani sławy, nie pragnął pochwał, które przemijają, ale – jak sam pisał – pragnął by praca jego przyczyniła się do poznania i umiłowania dziejów Ziemi Śląskiej i jego pracowitego ludu, który zawsze był i pozostał wierny swojej Ojczyźnie – Polsce.

Jak wielce wymowne i cenne są jego słowa w dzisiejszych czasach, w których miłość do Ojczyzny jest największym darem, która winna jednoczyć i zespalać cały naród.

Tu leżą bogate źródła wielkości tego wybitnego syna Ziemi Śląskiej – niezłomnego patrioty i uczonego.

Józef Piernikarczyk zmarł nagle i niespodziewanie 10 sierpnia 1946r. na dworcu kolejowym w Chorzowie. Pochowany został na cmentarzu przy kościele św. Anny w Tarnowskich Górach, na którym spoczywa dziś wielu zasłużonych dla historii naszego miasta i regionu oraz Ziemi Śląskiej.

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej w uznaniu zasług prof. Józefa Piernikarczyka w udostępnieniu podziemi starych kopalń srebra i ołowiu dla celów turystycznych, jak i wielkiego wkładu pracy i dorobku naukowego w poznaniu historii Śląska i przemysłu górnośląskiego, umieściło na Zabytkowej Kopalni Srebra tablicę pamiątkową poświęconą jego pamięci.

Tablicę odsłonięto 24.04.2004r. W 50. rocznicę działalności Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.

Stanisław Wyciszczak