Budynek Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach

Sąd w Tarnowskich Górach, fot. Marek Wojcik, 2009 r.
Sąd w Tarnowskich Górach, fot. Marek Wojcik, 2009 r.

Budynek Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach to jeden z najciekawszych zabytków architektonicznych w mieście. Atrakcyjnie usytuowany na niewielkim wzniesieniu, dobrze utrzymany, z zachowanym historycznym detalem – w tym, co jest ciekawostką – herbem cesarstwa niemieckiego na szczycie fasady. Poziomem artystycznym ze swoją malowniczą bryłą ustępuje w mieście chyba tylko ratuszowi.

Niestety nie jest on oficjalnie wpisany do rejestru zabytków. Niewiele miejsca poświęcono jego historii, a nazwisko pierwszego i głównego projektanta w ogóle nie pojawiło się w literaturze popularnej i naukowej. Niemniej dokumentacja budowlana Sądu Rejonowego zachowała się niezwykle dobrze – częściowo w Archiwum Państwowym w Katowicach, częściowo w archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach. Dziesiątki rysunków z lat 1889-1910 okazały się jednak trudnym wyzwaniem do analizy. Nie był jasny udział poszczególnych osób i nie odczytano niektórych podpisów. Nie zwrócono także uwagi na uderzające analogie w formach architektonicznych budynków sądów z końca XIX wieku na terenie całego dawnego Cesarstwa Niemieckiego – od Nadrenii aż po Górny Śląsk. Przypomnijmy zatem architektów oraz fazy projektowania i budowy tarnogórskiego sądu.

Gmach Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach - projekty i realizacja (po lewej widok od ulicy, po prawej od wschodu) - projekt wstępny, Friedrich Endell, październik 1889 r. i marzec 1890 r. - autokorekta Friedrich Endell, sierpień 1890 r. - rysunek dokumentacyjny zbudowanego gmachu, Eichelberg i Rohr, marzec 1896 r.
Gmach Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach - projekty i realizacja (po lewej widok od ulicy, po prawej od wschodu) - projekt wstępny, Friedrich Endell, październik 1889 r. i marzec 1890 r. - autokorekta Friedrich Endell, sierpień 1890 r. - rysunek dokumentacyjny zbudowanego gmachu, Eichelberg i Rohr, marzec 1896 r.

W październiku 1889 roku i w marcu 1890 roku rządowy radca budowlany z Ministerstwa Robót Publicznych w Berlinie - Friedrich Endell wykonał projekt gmachu sądu i więzienia w Tarnowskich Górach (projekty te zachowały się w Archiwum Państwowym w Katowicach, sygn. 12-1433-238). Na rysunkach możemy zobaczyć budynek sądu podobny, choć różniący się w niektórych szczegółach od istniejącej dzisiaj budowli. Plany te nie są wewnętrznie spójne - boczna elewacja gmachu sądu została przedstawiona jako pięcioosiowa, choć na znajdujących się na tej samej planszy rzutach jest siedem osi. W pierwotnym zamyśle budynek mógł być nieco mniejszy i dopiero w drugim etapie projektowania Endell powiększył boczne skrzydło.

W lipcu 1890 roku - Królewscy Inspektorzy Budowlani z Bytomia Blau i Naumann rozrysowali szczegółowo projekty gmachu sądu Endella i wysłali je do zatwierdzenia do Opola i do Berlina. Endell ze swojego berlińskiego biura naniósł w sierpniu na te rysunki jeszcze niewielką autokorektę dotyczącą form obramienia okien, jednak nie doczekał nawet początku realizacji swojego projektu, ponieważ zmarł 8 marca 1891 roku.

Dopiero w czerwcu i grudniu 1893 roku, opierając się na opisanych planach, wykonano nowe projekty budynków sądu i więzienia w Tarnowskich Górach. Pod planami podpisało się trzech miejscowych budowniczych: Eichelberger, Rohr i Schulz. Przekształcili oni całkowicie elewacje boczną sądu, nadając jej asymetryczną formę, jednak front budynku – od ulicy Opolskiej – nie uległ istotnej zmianie w stosunku do poprzedniego projektu. Znacznie większym przekształceniom uległ projekt więzienia, które tylko w ogólnym układzie nawiązuje do koncepcji Fridricha Endella.

W artykule, jaki ukazał się w kwietniu 1894 roku w czasopiśmie „Zentralblatt der Bauverwaltung”, jako współautorzy projektu wymienieni są tylko: Eichelberg, Rohr i Fritz Schulz oraz podane są koszty budowy - 180.000 marek, czyli 17,7 marki za metr kubiczny. Tarnogórski historyk Paul Klose, naoczny świadek tych prac, wspomina ponadto, że sąd i więzienie wybudowały firmy miejscowych przedsiębiorców i mistrzów murarskich. O sąd zatroszczyła się firma Johannesa Kindlera, a o więzienie – Emanuela Dziuby. Klose wymienia również nazwisko królewskiego radcy budowlanego L. Eichelberga z Wesel jako zwierzchnika nad całością prac, natomiast pomija udział Friedricha Endella w projektowaniu gmachu.

Po niespełna 20 latach budynek sądowy okazał się zbyt mały i w 1914 roku, według projektów podpisanych przez Stybalkowskiego i Schabika, wzniesiono tylne skrzydło. Ta część budynku otrzymała proste formy i okna bez ozdobnych obramowań. Tak bardzo zmieniły się gusta na przestrzeni tych dwudziestu lat – od malowniczego neorenesansu do prostych funkcjonalnych form.

Budynek tarnogórskiego sądu powstał więc w dwóch etapach i jest dziełem wielu autorów, jednak pierwotna koncepcja i ogólny charakter budynku utrzymany jest w konwencji Fridriecha Endella. Ta konwencja pozwala nam łatwo rozpoznać budynki sądowe wzniesione w końcu XIX wieku w różnych miastach. Wśród najbliższych wymienić należy zaprojektowane przez Friedricha Endella sądy w: Bytomiu, Katowicach, Lublińcu i Oleśnicy oraz jego realizacje w zachodnich Niemczech, w: Kolonii, Frankfurcie nad Menem, Akwizgranie, Mönchengladbach-Rheydt, Bochum, Krefeld, Berncastel, Hamm, Koblenzji i Remscheid.

Przypomnę na koniec parę faktów z życia Friedricha Endella. Urodził się w 1848 roku w Szczecinie. Sztuki budowlanej uczył się w rodzinnym mieście, a następnie we Włoszech. Pracował najpierw w Szczecinie i Świnoujściu, a od 1876 roku w Berlinie. Przez wiele lat był redaktorem naczelnym. „Zeitschrift für Bauwesen”. Oprócz wspomnianych budynków sądowych zaprojektował m.in.: gmach Rejencji Śląskiej we Wrocławiu (Obecnie Muzeum Narodowe) i wiele innych budynków użyteczności publicznej w: Münster, Stade, Hildesheim, Merseburg, Poczdamie i Kilonii. Jego syn August Endell (1871-1925) był jednym z najważniejszych architektów niemieckiego Jugendstil. Możemy z dumą oświadczyć, że Sąd Rejonowy w Tarnowskich Górach projektował jeden z wyróżniających się niemieckich architektów końca XIX wieku.

Marek Wojcik

 

Okładka Montes nr 51

Okładka Montes nr 51