Kariera Antona Johanna Klausy

Anton Klausa (1805-1870)
Anton Klausa (1805-1870)

Od urzędnika do przemysłowca

Nazywano go żartobliwie „czarnym Antosiem” („der schwarze Antusch”). Jego portret ukazuje nam człowieka już o posiwiałych włosach, dość surowych rysach twarzy, zimnym i zasadniczym spojrzeniu. Chłód przenikający z jego twarzy bardziej wskazuje na impetyczny charakter, przedsiębiorczość i być może wyrachowanie – cechy tak bardzo potrzebne, aby móc prowadzić lukratywne interesy. Ale był on człowiekiem ciężkiej pracy, który wielokrotnie dał się poznać jako dobroczyńca ubogich i potrzebujących.

Nazywano go żartobliwie „czarnym Antosiem” („der schwarze Antusch”). Jego portret ukazuje nam człowieka już o posiwiałych włosach, dość surowych rysach twarzy, zimnym i zasadniczym spojrzeniu. Chłód przenikający z jego twarzy bardziej wskazuje na impetyczny charakter, przedsiębiorczość i być może wyrachowanie – cechy tak bardzo potrzebne, aby móc prowadzić lukratywne interesy. Ale był on człowiekiem ciężkiej pracy, który wielokrotnie dał się poznać jako dobroczyńca ubogich i potrzebujących.

Willa Antona Klausy w Mysłowicach
Willa Antona Klausy w Mysłowicach

Siła, hardość, poświęcenie, determinacja, umysł nie znoszący własnej słabości – czy taki był jeden z najbardziej przedsiębiorczych Górnoślązaków swej epoki – Anton Johann Klausa? Ten tarnogórski syn mistrza kowalskiego zrezygnował z kontynuacji rodzinnej tradycji, a swoją działalnością wpisał się chlubnie w historię Tarnowskich Gór oraz Górnego Śląska jako następca Karola Godulli (1781-1848). Korzenie ukute z twardego kruszcu musiały mieć  niewątpliwy wpływ na kształtowanie jego osobowości.

Symboliczne znaczenie „kowalstwa” miało swe przełożenie na postawę i innych członków tej rodziny, wspomniawszy chociażby wnuczkę Antona – sługę bożą, Matkę Gabrielę Klausa, założycielkę Zgromadzenia Sióstr Bożego Serca Jezusa we Wrocławiu.

W pruskiej administracji

Josefshof
Josefshof

Kiedy Anton Johann przychodzi na świat – 31 maja 1805 roku – Tarnowskie Góry są jeszcze bardzo małym miasteczkiem, liczącym zaledwie 1472 mieszkańców. Byli to, w dużej części prości, skromni ludzie parający się rzemiosłem, handlem, pracą w górnictwie. Niewątpliwie wszyscy w tej małej społeczności bardzo dobrze się znali. Nazwisko Klausa pojawia się kilkakrotnie w dokumentach z tego okresu. Joseph Klausa – piernikarz – wstępuje w 1780 roku do niedawno utworzonego Bractwa Strzeleckiego, a w roku 1792 wystrzelał tytuł króla tegoż Bractwa. Do Bractwa Strzeleckiego wstępują także kowale: Anton Klausa w 1799 roku, Georg Klausa w 1806 roku i Joseph Klausa w 1819 roku. W 1808 roku Georg musi uciekać z miasta, gdyż sprowokowany fałszywym, nocnym alarmem, wziął udział w napadzie na ówczesnego burmistrza von Belowa, ale już w 1809 roku (on lub inny przedstawiciel rodziny o tym samym imieniu)  zostaje radnym miejskim.

Anton Johann Klausa
Linia życia

1805.05.31 – w Tarnowskich Górach, prawdopodobnie przy ulicy Staropolskiej (Klausastrasse) przychodzi na świat Anton Johann Klausa, syn mistrza kowalskiego Antona Bernharda Klausy (1771–1843) i Kathariny Barbary z domu Thienel (1776–1833); wnuk Georga Klausa i Rosalii z domu Rako oraz Franza Thienela (druga babka nieznana)
1810 – rodzi się młodsza siostra Antona – Theresia, przyszła żona Ludwiga Perschky’ego (zmarła 1891.10.19 w Tarnowskich Górach)
1829 – zostaje przyjęty do Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach
do 1832 – pracuje jako asystent kasowy w Urzędzie Solnym w Tarnowskich Górach
1832 -1842 – pracuje w administracji miejskiej jako skarbnik
1833 – zostaje wybrany na inspektora Bractwa Strzeleckiego
około 1835 – bierze ślub z Pauliną z d. Sobczyk (1810–1891), córką Josepha Thomasa Sobczyk i  Kathariny Stephanii
od 1835 – bierze udział w pertraktacjach między gminą a dyrekcją państwowej kopalni „Fryderyk” w sprawie zaopatrzenia Tarnowskich Gór w wodę ze sztolni. Pozyskuje od gliwickiej huty 14-calową maszynę parową do pompowania wody z szybu „Kachlera”
1836.10.26 – przychodzi na świat syn Theodor (zm. 1901.05.05)
1838.09.11 – Anton Klausa i dominium mysłowickie uzyskują nadanie dla kopalni „Paulinensglück” w Bogucicach (obecnie Katowice)
1838.12.23 – Anton Klausa i Wilhelm Schneider uzyskują nadanie dla kopalni „Harmonia” w Czerwionce koło Rybnika
1840.01.20 lub 28 – przychodzi na świat syn Carl Rudolf (zm. 1876.01.01 we Wrocławiu)
1840 – dzięki staraniom Antona Klausy, Robert Reimann zakłada w Tarnowskich Górach drukarnię, gdzie wydawano początkowo pierwsze tarnogórskie czasopismo „Der Bergfreund”, a 29 czerwca 1843 roku ukazuje się pierwszy numer powiatowego „Beuthener Kreisblatt”
1840 – uzyskuje pierwszy tytuł króla tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego
1841 – przychodzi na świat syn Anton (zm. w 1908 roku)
1842.08.28 – 1849.04.28 – pełni funkcję burmistrza Tarnowskich Gór
1845.08.30 – Tumulty podczas wizyty Johannesa Rongego (1813-1887) - najtrudniejsze chwile podczas pełnienia funkcji burmistrza.
1847 – reprezentuje Bractwo Strzeleckie na uroczystościach jubileuszowych w Berlinie
1847-1851 – wspiera rozbudowę katolickiego kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła
około 1848.03.20 – pokojowo załagadza tumult mieszkańców Tarnowskich Gór podczas „Wiosny Ludów”
1848.09.17-1867.07.01 – pełni funkcję generalnego dyrektora dóbr hrabiego Ballestrema
1850 – powstaje dzięki wsparciu Klausy resursa teatralna (Klausa’sche Theatersaal) przy placu Żwirki i Wigury
1852 – reprezentuje Bractwo Strzeleckie na uroczystościach jubileuszowych w Poczdamie
1853 – udziela dotacji na Szkołę Górniczą w wysokości 300 talarów
1853 – uzyskuje drugi tytuł króla tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego i obchodzi 20-lecie pełnienia funkcji inspektora Bractwa Strzeleckiego
1854 – przyczynia się do powstania fabryki klinkieru i szamotu na terenie Rudy Śląskiej
1855 – inicjuje budowę huty żelaza „Bertha”, powstałej na terenie Rudy Śląskiej, nazwanej na cześć Berthy Ballesterem z d. von Leithold (1803-1874); zostaje uruchomiona w 1856 roku, wygaszona w 1885 roku
1855.12.29 – zakłada „Tarnogórską Spółkę Akcyjną dla Górnictwa i Hutnictwa Żelaza” (Tarnowitzer AG für Bergbau und Eisenhüttenbetrieb) celem budowy Tarnogórskiej Huty Żelaza
1856.06.14 –  przekazuje miastu dom przy ulicy Staropolskiej 10 z przeznaczeniem na przytułek dla starców i inwalidów (Klausa’sche Rettungshaus) oraz tworzy fundację z kapitałem 200 talarów na jego utrzymanie
1857.04-1859.03 – członek kuratorium Szkoły Górniczej w Tarnowskich Górach
1857 – otwarcie Domu Pomocy Klausy (Klausa’sche Rettungshaus)
1858.08.29 – pierwsza surówka z Tarnogórskiej Huty Żelaza (Tarnowltzer Eisenhütte)
1863.03.01 – budowa ochronki dla dzieci robotników (Kleinkinder-Bewahranstalt) i przekazanie jej siostrom boromeuszkom z Nysy. (Prawdopodobnie był to budynek pojezuicki przy ulicy Zamkowej 7). Siostry prowadziły ośrodek od 4 listopada 1863 roku.
1865 –  uzyskuje trzeci tytułu króla tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego
1867 – rezygnuje z zarządu dóbr hr. Ballestrema i pozostaje niezależnym przedsiębiorcą. Wraz z rodziną przeprowadza się do kamienicy czynszowej w Mysłowicach przy ulicy Powstańców 15, a następnie zakupuje dla swojej rodziny kopalnie węgla kamiennego „Wanda”, „Józef”, „Przemsza”, „Waterloo” i „Karlssegen”
1869 – przekazuje 1800 mk na powstanie Królewskiego Gimnazjum Realnego, jest wówczas radcą komisyjnym w Katowicach
1870.04.09 – umiera w nowo wybudowanej willi (obecnie tzw. „willa Kuderów”) w Mysłowicach, przy ul. Powstańców 13. W tym samym czasie (przełom 1870/1871 roku) w Mysłowicach na cmentarzu (tzw. Starym) przy ul. Mickiewicza 2, wybudowano okazałą rodzinną kaplicę. Za odstąpienie terenu pod jej budowę kasa kościelna otrzymała 1.000 talarów, które ówczesny proboszcz przeznaczył na naprawę obmurowania cmentarza.
W testamencie Anton Klausa zapisuje 3.000 marek tarnogórskiej Szkole Realnej w akcjach „Tarnogórskiej Spółki Akcyjnej dla Górnictwa i Hutnictwa Żelaza”, z których dywidenda przeznaczona miała być decyzją kolegium nauczycielskiego na wsparcie dla zdolnych, ubogich uczniów. Akcje te trzy lata później zostają sprzedane tak korzystnie, że kapitał fundacyjny pomnożył się aż trzykrotnie.

Kaplica rodziny Klausa w Mysłowicach
Kaplica rodziny Klausa w Mysłowicach

Fragment stolarki, willa w Myslowicach
Fragment stolarki, willa w Myslowicach

Anton Johann Klausa rozpoczyna karierę od stanowiska asystenta kasowego w Urzędzie Solnym w Tarnowskich Górach. W 1832 roku zostaje skarbnikiem miejskim, a rok później – inspektorem (najwyższa funkcja) w tutejszym Bractwie Strzeleckim. W 1835 roku bierze udział w pertraktacjach z dyrekcją kopalni „Fryderyk” w sprawie zaopatrzenia miasta w wodę i pozyskuje od gliwickiej huty 14-calową maszynę parową do pompowania wody z szybu „Kachlera”. W tym czasie żeni się z Pauliną z domu Sobczyk (1810–1891) oraz prowadzi własne interesy – w roku 1838 uzyskuje nadania dla kopalni w Katowicach-Bogucicach i w Czerwionce koło Rybnika. Prawdopodobnie już wtedy, będący w podeszłym wieku, burmistrz Józef Waniek (1772-1842) przekazuje mu wiele obowiązków. Po jego śmierci, 37 letni Anton Klausa zostaje 28 sierpnia 1842 roku burmistrzem Tarnowskich Gór, miasteczka wciąż niewielkiego (3686 mieszkańców), ale bardzo szybko rozwijającego się. Dwa wydarzenia z czasów jego 7-letnich rządów zapamiętała historia. Burmistrz Klausa musiał zapanować wówczas nad emocjami mieszkańców, wykazać się siłą i opanowaniem. 30 sierpnia 1845 roku przybył do miasta Johannes Ronge (1813-1887), zbuntowany wobec Watykanu ex-ksiądz, próbujący stworzyć własny Kościół Niemiecko-Katolicki, odrzucający prymat papieża, kult świętych, odpusty, posty, język łaciński w liturgii, celibat i komunię pod jedną postacią. Ronge, ciepło przywitany przez gminę ewangelicką i dyskretnie popierany przez władze w Berlinie, wyraził na tarnogórskim rynku nadzieję na „zwycięstwo swojej sprawy nad fanatycznym katolicyzmem”. Ta wypowiedź omal nie doprowadziła do rozlewu krwi. Grad wyzwisk i kamieni poleciały na „Hotel pod Sześcioma Lipami”, gdzie zatrzymał się Ronge, i sąsiedni dom pastora Carla Christiana Webera (1806-1890). Żandarmi i górnicy (zapewne protestanci z zarządu) powstrzymali tłum. Klausa był w trudnej sytuacji, sam wychowany w katolickiej tradycji, ale jako urzędnik zobowiązany był do zapewnienia wolności poglądów i słowa. Nie mógł zgodzić się na słowa proboszcza Antona Schneidersky’ego (1778-1851): „usuńcie Rongego, a natychmiast będzie spokój”, za które proboszcz będzie musiał zapłacić później 300 talarów grzywny. Następnego dnia rano Ronge na szczęście opuszcza miasto. Drugie zdarzenie miało miejsce podczas „Wiosny Ludów”, w połowie marca 1848 roku. Tym razem obyło się bez większych ekscesów. Rozsądna przemowa Klausy do zgromadzonych, poparta siłą uzbrojonych członków Bractwa Strzeleckiego, szybko załagodziła tumult w mieście.

Droga do fortuny

Tarnowskie Góry około roku 1860 (w perspektywie ulicy Krakowskiej widoczna Huta Żelaza)
Tarnowskie Góry około roku 1860 (w perspektywie ulicy Krakowskiej widoczna Huta Żelaza)

Jemielno (Schloss Gimmel)
Jemielno (Schloss Gimmel)

6 lipca 1848 roku we Wrocławiu umiera górnośląski milioner i zarządca dóbr hrabiów Ballestrem – Karol Godulla. Karol Wolfgang Ballestrem (1801-1879) postanawia powierzyć zarząd swojej olbrzymiej fortuny człowiekowi doświadczonemu – jest nim Anton Johann Klausa. Przez dwadzieścia lat (1848-1867) Klausa zarządza majoratem oraz licznymi zakładami przemysłowymi Ballestremów, jak również przyczynia się do powstania nowych zakładów przemysłowych: fabryki klinkieru i szamotu (1854), huty „Bertha” w Rudzie (1855), kopalni „Brandenburg” (1856), kopalni „Catharina” (1857). Swoją funkcję pełnił aż do 1 lipca 1867 roku. Ostatnie trzy lata życia spędził w Mysłowicach jako niezależny przemysłowiec, kupując dla swojej rodziny kopalnie węgla kamiennego „Wanda”, „Józef”, „Przemsza”, „Waterloo”, „Karlssegen” i pałac w Jemielnie (Schloss Gimmel).

Anton Schneidersky (1778-1851)
Anton Schneidersky (1778-1851)

Carl Christian Weber (1806-1890)
Carl Christian Weber (1806-1890)

Najważniejszą spuścizną Antona Klausy pozostawioną w Tarnowskich Górach była Huta Żelaza (Tarnowitzer Eisenhütte) powstała w 1858 roku, która wykorzystywała w produkcji okoliczne pokłady rudy, a z kopalń Ballestrema – węgiel. Huta do lat 80. XIX wieku była największym zakładem przemysłowym w Tarnowskich Górach i walnie przyczyniła się do ich rozwoju.

Działalność charytatywna

Klausa zapamiętany został z działalności charytatywnej, która z pewnością wynikała z jego głębokich przekonań religijnych. Przekazał on miastu swój dom rodzinny (przy ulicy Staropolskiej 10, obecnie budynek nie istnieje) na przytułek dla starców i inwalidów, tzw. Dom Pomocy Klausy (Klausa’sche Rettungshaus), wybudował ochronkę dla dzieci robotników (Kleinkinder-Bewahranstalt), którą prowadziły siostry boromeuszki, wsparł finansowo Szkołę Górniczą oraz Królewskie Gimnazjum Realne, jak również ufundował stypendia dla zdolnych i ubogich uczniów tegoż gimnazjum.

W kręgu najbliższej rodziny i krewnych

Przypomnijmy niektórych potomków Antona Klausy. Syn Theodor (1836-1901) był przemysłowcem (nadzorował kopalnie „Wanda” i „Waterloo”) i radnym w Tarnowskich Górach. Powrócił do rodzinnego miasta z Mysłowic, po ślubie z Olgą Heidrich (1853-1928). Małżonkowie mieszkali w willi przy ulicy Gliwickiej 35 (budynek już nie istnieje, a jego własność błędnie przypisywano dotąd  Antonowi Klausie). Dziedziniec przed willą zdobiła rzeźba św. Józefa, stąd zaczerpnięta została popularna nazwa tego miejsca – „Josefshof”. Po śmierci Olgi rzeźbę przeniesiono na jej mogiłę. Spośród dzieci Theodora i Olgi karierę w administracji zrobił Walter (1874-1952). Pełnił początkowo funkcję landrata w Głubczycach (1918-1934), a następnie w Strzelcach Opolskich (1934-1939).

Johann Ronge (1813-1887)
Johann Ronge (1813-1887)

Theodor Klausa (1836-1901)
Theodor Klausa (1836-1901)

Drugi syn Carl Rudolf (1840-1876) poszedł w ślady ojca. Studiował górnictwo we Freiburgu i Monachium, by następnie stać się pełnomocnikiem ojca oraz dyrektorem kopalni „Józef”, „Przemsza” i „Wanda”. Po śmierci Antona Johanna, Carl stał się głównym zarządcą rodzinnego majątku, a w 1870 roku założył jawną spółkę handlową „A. Klausa”. W 1871 roku Carl przeprowadził się z Mysłowic do Wrocławia. Podobnie jak jego ojciec prowadził działalność na rzecz lokalnej społeczności. Zmarł po ciężkiej chorobie 1 stycznia 1876 roku.

Zdolności organizacyjne oraz chęć pomocy ubogim i sierotom odziedziczyła po dziadku i ojcu Gabriela Klausa (1870-1942), córka Carla Rudolfa i Józefiny z d. Nadbyl (zm. 1914). Gabriela poświęciła się Chrystusowi na wyłączną służbę jako zakonnica, misjonarka, pielęgniarka oraz wychowawczyni. W roku 1905 założyła we Wrocławiu Sodalicję Bożego Serca dla udzielania pomocy duchowej i materialnej rodzinom oraz dzieciom oraz zainicjowała powstanie Sekretariatu Caritasu przy parafii św. Wojciecha we Wrocławiu. 17 października tego samego roku Gabriela Klausa wraz z sodaliskami poświęciła się w kaplicy jadwiżanek Najświętszemu Sercu Maryi Niepokalanej, a 14 grudnia została wybrana ich prefektą. Gabriela Klausa zmarła w opinii świętości w Dreźnie w 1942 roku po kilkuletniej chorobie. W 2004 roku powołano Komisję Historyczną mającą na celu zbadanie życia i heroiczności cnót siostry Gabrieli – jako początek procesu jej beatyfikacji.

Przeglądając XIX-wieczne dokumenty, można znaleźć jeszcze innych przedstawicieli tarnogórskich Klausów. Do Pauline i Ludwika Klausy, a później ich dzieci – Marii, Ignaza i Josefa – należały zabudowania przy ulicy Krakowskiej 7, natomiast do Stanislausa, później jego syna Bartholomeusa i wnuka Daniela Klausa należały zabudowania przy ulicy Strzeleckiej 17. Trudno jednak obecnie ustalić linię pokrewieństwa tych rodzin z rodziną Antona Johanna Klausy.

Ślady przeszłości

Tarnogórską ulicę, przy której stały kiedyś domy i kuźnie Klausów, a później przytułek dla starców i inwalidów nazywano Klausastrasse i jeszcze na początku lat 30. XX wieku – ulicą Klauzy. Choć miasto Tarnowskie Góry obdarzyło Klausę jeszcze za jego życia tytułem honorowego obywatela (Stadtältesten), dziś nie pozostały po nim – ani po jego rodzinie – żadne pamiątki. Natomiast będąc w Mysłowicach, zobaczmy neogotycką kaplicę cmentarną mysłowickich proboszczów z zatartym napisem „Familia Klausa 1870” oraz dwa budynki należące do Klausy na ulicy Powstańców, w tym tak zwaną „willę Kuderów”, gdzie na przepięknych drewnianych drzwiach widnieje inicjał „AK”.

Maria Marciniak, Marek Wojcik

Zdjęcia: Antona Klusy, Theodora Klausy, Josefshof, Jemielna (Schloss Gimmel) pochodzą z LVR; Archivberatungs - und Fotobildungszentrum, Archiv des Landschaftsverbandes Rheinland, kaplica w Mysłowicach, willa w Mysłowicach i fragment stolarki - fot. M. Wojcik, pozostałe zdjęcia: Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000.