Gimnazjum im. księcia Jana Opolskiego

Uroczystość na boisku liceum, około 1932 r. Ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach
Uroczystość na boisku liceum, około 1932 r. Ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach

Ciąg dalszy z numeru 49
Wychowanie narodowe było jednym z głównych zadań szkoły. Realizowano je poprzez obowiązki nałożone na uczniów, skłanianie do ofiarności na cele narodowe i państwowe.

Urządzano poranki ku uczczeniu rocznic i wydarzeń z życia narodu i publiczne uroczystości w których młodzież brała udział. Z nich należy wymienić kolejne rocznice Odzyskania Niepodległości, Konstytucji 3 Maja, Powrotu Śląska do Macierzy czy imienin marszałka Józefa Piłsudskiego. Uroczystości te miały charakter publiczny, łączono je z nabożeństwami, uświetniano akademiami, odczytami czy defiladami. Ponadto pamiętano o uroczystościach o charakterze lokalnym np. akademią obchodzono okrągłą rocznicę śmierci patrona szkoły Jana II Dobrego. Nie zapominano także o wybitnych postaciach z zagranicy. W 1928 r. uczczono pamięć tragicznie zmarłego badacza krain polarnych, Roalda Amundsena, rok później rocznicę pontyfikatu papieża Piusa XI, a w 1932 r. pamięć pierwszego prezydenta USA Jerzego Waszyngtona.

Wychowanie religijne

Plan sytuacyjny 2 piętra z 1928 r. Ze zbiorów AP w Katowicach
Plan sytuacyjny 2 piętra z 1928 r. Ze zbiorów AP w Katowicach

Z wyjątkiem 1 - 2 uczniów wyznania mojżeszowego, 2 grekokatolików i 2 ewangelików, reszta uczniów z lat 1927-32 była katolikami. Nad ich wychowaniem religijnym czuwał ksiądz katecheta Filip Bednorz, poprzez nauczanie religii i działalność duszpasterską. Nauka religii odbywała się według programu zatwierdzonego przez władze szkolne. Na pracę duszpasterską składało się odprawianie nabożeństw, udzielanie sakramentów i działalność w stowarzyszeniach religijnych. W niedziele i święta odbywały się nabożeństwa z egzortą. Poza tym odprawiano nabożeństwa w Święto Odzyskania Niepodległości 11 XI, za pomyślność marszałka Józefa Piłsudskiego w dzień jego imienin 19 III, w Środę Popielcową, w Święto Konstytucji 3 Maja i na zakończenie roku szkolnego. Nabożeństwami żałobnymi obchodzono rocznicę śmierci pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej, Gabriela Narutowicza i zmarłych uczniów i nauczycieli gimnazjum.

W szkole istniały trzy stowarzyszenia katolickie, do których należała około połowa wszystkich uczniów - w klasach młodszych od I do IV Dzieło św Dziecięctwa i Krucjata Eucharystyczna, a w starszych - od klasy V - Sodalicja Mariańska. Zwłaszcza ta druga działała bardzo aktywnie. Celem Sodalicji było krzewienie kultu Najświętszej Marii Panny poprzez dążenie do głębszej pobożności, postępu w nauce i wzmacnianie charakteru młodzieży, przygotowując ją nie tylko do do służby Bogu ale i Ojczyźnie. Realizowano to poprzez aktywizację młodzieży na różnych polach. Np. w gimnazjum tarnogórskim sodalisi utworzyli w jej ramach kółko literackie i muzyczne. Oprócz uczestnictwa w praktykach i uroczystościach religijnych, Stowarzyszenie organizowało regularne comiesięczne spotkania połączone z wygłaszaniem referatów o tematyce religijnej, patriotycznej (życiorysy sławnych Polaków) i literackiej. W roku szkolnym 1931/1932 roku z inicjatywy Sodalicji zorganizowano w gimnazjum akademię z okazji okrągłej rocznicy Soboru Efeskiego, w której uczestniczyli także zaproszeni przedstawiciele innych tarnogórskich Sodalicji. Delegacja gimnazjalna ze sztandarem wzięła udział w zjeździe zarządów Sodalicji województwa śląskiego w Katowicach oraz w 11 zjeździe zarządów wszystkich Sodalicji w Polsce, który odbył się w Gostyniu, w województwie poznańskim. Decyzją tego zjazdu, została uznana za jedną z najprężniej działających w całej Polsce o czym poinformowano Dyrekcję Szkoły. Sodalicja dysponowała dużą własną biblioteką liczącą ok. 700 tomów, znajdującą się w Konwikcie biskupim.

Wychowanie społeczne

Oprócz obowiązków wynikających z pracy wychowawczej, nauczyciele gimnazjum wygłaszali referaty o różnej tematyce w Tarnowskich Górach i sąsiednich miejscowościach. Największą jednak rolę odegrała ofiarność na cele państwowe, narodowe, społeczne i szkolne. Z dobrowolnych składek, pochodzących głównie od grona pedagogicznego, w latach 1927-32 zasilano przeróżne inicjatywy i organizacje. Wielkość ich była zróżnicowana i wahała się od 8,50 zł. do znacznej sumy - prawie 600 zł. W ten sposób wspierano m.in.: Ligę Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Związek Obrony Kresów Zachodnich, Towarzystwo Czytelni Ludowych, Komitet Olimpijski i jego fundusz, loterię Związku Strzeleckiego, Polski Czerwony Krzyż. Z inicjatyw ogólnopolskich i lokalnych można wymienić: fundusz dla bezrobotnych, gwiazdkę dla dzieci powstańców śląskich, domy wypoczynkowe dla młodzieży, znaczki na zwalczanie gruźlicy i na zwalczanie szpiegostwa (sic), kolonie skautowe, na głodnych na Wileńszczyźnie, na powodzian w Małopolsce, na powodzian w Ameryce (sic), książki dla dzieci z Kresów Wschodnich, święto książki polskiej, restaurację Biblioteki Jagiellońskiej, na Bratnią Pomoc Uniwersytetu Jagiellońskiego, odnowienie grobów zasłużonych na Skałce, odnowienie Kościoła Mariackiego w Krakowie, Katedrę Śląską, Polskie Gimnazjum w Bytomiu, na budowę pomników – Adama Mickiewicza w Wilnie, pierwszego prezydenta RP Gabriela Narutowicza w Bielsku, Pomnik Zjednoczenia w Gdyni. Cele szkolne to m.in. środki na sztandar szkolny, orkiestrę szkolną, dom wycieczkowy, nagrody za wyniki w zawodach i na dzieci emigrantów.

Wychowanie estetyczne

Miało zasadniczo dwa cele – przyzwyczajenie młodzieży do dbania o czystość własną i porządek w klasach (tym drugim zajmowały się „gminy klasowe”}. Prócz tego wychowawcy dążyli do wyrobienia u uczniów poczucia piękna. Do tego celu służyły min. przedstawienia filmowe – film propagandowy L.O.P.P., przedstawienia teatralne - „Święty Franciszek z Asyżu”, „Szaleńcy”, „Pan Tadeusz” i inne dozwolone przez Dyrekcję. Odbywały się wystawy prac, zarówno uznanych artystów np. akwarelisty i rysownika Stanisława Błońskiego, jak i dzieła własne uczniów głównie klas młodszych. Były również poranki muzyczne np. ku czci Chopina, połączone z odczytem i zorganizowane staraniem uczniów Seminarium Nauczycielskiego w Tarnowskich Górach.

Wychowanie naukowe

Realizowano głównie na zajęciach lekcyjnych i w ramach kół zainteresowań. Z inicjatyw pozalekcyjnych warto wymienić wycieczki w VI 1928 r. na Powszechną Wystawę Krajową do Poznania (33 uczniów) czy III Targi Katowickie w VI 1932. Obok tego odwiedzano różnego rodzaju instytucje i zakłady, np wodociągi znajdujące się w szybie „Staszic”, kopalnię „Radzionków”, liczne były również wycieczki krajoznawcze i realizowane przez poszczególne klasy odpowiednie koła zainteresowań.

Wychowanie fizyczne

Prowadzono w miesiącach zimowych na sali gimnastycznej, w dni ciepłe na boisku szkolnym. Uprawiano gry i zabawy sportowe dla klas I – VIII oraz ćwiczenia lekkoatletyczne dla klas IV -VIII. Ze względu na szczupłe i nieodpowiednie boisko uczniowie mogli uprawiać tylko pchnięcie kulą i skoki. Ponadto młodzież korzystała z boiska 11. pułku piechoty, na którym ćwiczono rzut dyskiem i oszczepem oraz biegi, ponadto grano w siatkówkę i koszykówkę i inne gry sportowe. W godzinach popołudniowych odbywało się strzelanie z broni małokalibrowej do tarczy na strzelnicy gimnazjalnej, które wyłoniło 5-osobową drużynę na zawody strzeleckie. W klasie III i IV wprowadzono w 1932 r. strzelanie z łuku. Reprezentacje siatkówki i koszykówki wzięły udział w zawodach urządzonych przez Ośrodek W.F. w Królewskiej Hucie i Katowicach. Na koniec roku szkolnego, 25- osobowa reprezentacja brała udział w zawodach lekkoatletycznych urządzonych przez tarnogórskie Seminarium Nauczycielskie. Ponadto urządzono szkolny turniej siatkówki i koszykówki dla klas VI-VII oraz święto sportowe dla klas II-VII. Lansowano także czynny wypoczynek. I tak np. latem 1931r. zorganizowano dla 40 uczniów 6-tygodniowe kolonie w Korbielowie, których koszt tylko częściowo ponieśli rodzice uczniów, resztę fundował Wydział Oświecenia Publicznego z Katowic. Z kolei Komitet Rodzicielski wziął na siebie odpowiedzialność za wyżywienie, a role gospodyń pełniły panie z tegoż Komitetu. Również w Korbielowie zorganizowano w zimie 1931 roku kurs narciarski, drugi podobny odbył się w okolicach Tarnowskich Gór. Zimą 1932 r. odbyły się dwie wycieczki na międzynarodowe zawody hokejowe w Katowicach.

Organizacje i kółka szkolne

Przysposobienie Wojskowe

W końcu lat dwudziestych przynależność do Hufca P. W. była dobrowolna i należeli tam uczniowie klas od III do VII. W roku szkolnym 1931/32 była już obowiązkowa dla uczniów dwóch klas – VI i VII, zwolnienie z zajęć można było otrzymać jedynie za orzeczeniem lekarza szkolnego. Wykłady i ćwiczenia praktyczne odbywały się co tydzień we wtorki w gimnazjum lub na placu ćwiczeń 11. pułku piechoty. W klasie VI dominowało wyszkolenie indywidualne, w klasie VII w zakresie „sekcji”(drużyny). Zajęcia w obu klasach obejmowały: musztrę, „grenadierkę”, naukę o gazach (łącznie z próbą w komorze), topografię oraz wyszkolenie strzeleckie, składające się ze strzelań z wiatrówki, broni małokalibrowej i strzelań ostrych. Oprócz normalnych zajęć hufiec odbył w maju 1932 roku trzy dni ćwiczeń na placu ćwiczeń i strzelnicy P.W. w Bobrownikach oraz ćwiczenia polowe połączone z czterdziestokilometrowym marszem i manewrami nocnymi w rejonie Brynica - Bibiela - Miasteczko Śląskie – Tarnowskie Góry. Ponadto w miesiącach letnich część uczniów uczestniczyła w obozie P.W. w Hermanicach na Śląsku Cieszyńskim. Strzelecka drużyna gimnazjalna wygrała w 1932 r. powiatowe zawody w strzelaniu z broni małokalibrowej i zdobyła puchar przechodni Powiatowego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Druhowie brali udział we wszystkich uroczystościach państwowych, miejskich i szkolnych. Hufcowym był uczeń klasy VII druh Eryk Szymiczek, opiekunem hufca z ramienia szkoły, nauczyciel języka polskiego Władysław Zieliński. Ćwiczenia prowadzili oficerowie instrukcyjni – początkowo kpt. Mroczkowski, potem por. Otrębski, zaś w ostatnim roku por. Gniza – powiatowy komendant Przysposobienia Wojskowego w Tarnowskich Górach.

Związek Harcerstwa Polskiego

W Gimnazjum działała, najstarsza w Tarnowskich Górach, 1. Męska Drużyna ZHP im. Wincentego Janasa. Drużyna składała się z trzech zastępów i liczyła 28-30 uczniów. Zbiórki całej drużyny jak i poszczególnych zastępów odbywały się regularnie w świetlicy szkolnej. Harcerze zdobywali kolejne stopnie i sprawności. W roku szkolnym 1928/29 jeden harcerz zdobył uprawnienia instruktorskie na obozie w Wielkich Górkach, trzech zaliczyło kursy na drużynowych w Brennej, zaś jeden wyjechał jako delegat na ogólnoświatowy zjazd skautów do Wielkiej Brytanii. Ponadto w roku szkolnym 1931/32 drużyna brała udział w „Mikołaju” urządzonym przez 1. Żeńską Drużynę ZHP im. Wandy z Gimnazjum Żeńskiego w Tarnowskich Górach. W rewanżu zorganizowano „Opłatek” na który zaproszono drużynę żeńską oraz Komendy Hufca obu oddziałów, męskiego i żeńskiego. W maju 1932 r. wzięła udział w święcie „Żółtej Trzynastki” czyli 13. Męskiej Drużyny ZHP z Miasteczka Śląskiego, zaś w czerwcu tegoż roku w zlocie Hufca Tarnogórskiego. Poszczególne zastępy brały udział w urządzaniu kolonii w Kocierzy koło Żywca, oraz obozie harcerskim w Posmyku w powiecie lublinieckim. W czasie wakacji 1932 r. przewidziano wyjazdy: 10 druhów na obóz do Okopów Świętej Trójcy koło Zaleszczyk w województwie tarnopolskim i 7 druhów na obóz P.W. do Hermanic. Harcerze brali udział we wszystkich oficjalnych uroczystościach organizowanych przez miasto i szkołę. Funkcję drużynowego pełnił w roku 1932, mianowany przez Chorągiew Śląską uczeń klasy VII, druh Jacek Skrzydło. Opiekunem drużyny był Władysław Zieliński zaś katechetą ks. Filip Bednorz. Drużyna posiadała własną biblioteczkę liczącą około 80 książek.

Kółko młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża

Do tego kółka należeli uczniowie ze wszystkich klas. Jego najważniejszym działaniem było przygotowanie albumu dla młodzieży szkolnej w USA. Album zawierał zdjęcia i rysunki najwybitniejszych postaci współczesnej Polski, fotografie oraz szkice miast i piękniejszych zakątków naszego kraju. Został przesłany poprzez PCK do Centralnego Zarządu Kół młodzieży Czerwonego Krzyża w USA „celem nawiązania przyjacielskich stosunków z młodzieżą Nowego Świata”. Jako podziękowanie Dyrekcja otrzymała entuzjastyczny list od Dyrektora Indiana School z Toledo w stanie Ohio, gdzie album trafił (z listu wynika że ponad 80% uczniów tej szkoły należało do Polonii amerykańskiej). Ponadto szkolny PCK zorganizował konkursy i badania czystości uczniów oraz utrzymywał Poradnię Szkolną, która interweniowała w lżejszych wypadkach bezpośrednio, a w cięższych odsyłała do lekarzy - majora Konachewicza i Szpila. W działalności pomagali także tarnogórscy aptekarze - panowie Bogdany i Sojka, wspierając kółko bezpłatnymi medykamentami. Opiekunem Koła (aż do swojej przedwczesnej śmierci w maju 1929 r.) był Karol Czyszczan, nauczyciel przyrody, potem dr. Eugeniusz Semkowicz, nauczyciel języka niemieckiego i francuskiego.

Kółko Association Franco-Polonaise (Stowarzyszenie Francusko-Polskie)

Do kółka należeli początkowo uczniowie klas VI i VII, później także i klas młodszych. Członkowie korzystali z biblioteczki istniejącej przy kółku, rozszerzając swoje wiadomości o Francji. W roku szkolnym 1927/28 zebrania odbywano średnio raz na miesiąc. Referaty wygłaszano w języku francuskim, a motywem przewodnim była szeroko rozumiana kultura francuska. W następnym roku szkolnym zaprzestano zebrań. Za to gimnazjaliści z wszystkich klas licznie korzystali z wykładów naukowych wygłoszonych na terenie Tarnowskich Gór. Staraniem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i Towarzystwa Czytelni Ludowych został przygotowany cykl 24 odczytów z zakresu historii, literatury, nauk przyrodniczych i geografii, prowadzony przez nauczycieli obu polskich gimnazjów i Szkoły Górniczej w Tarnowskich Górach. Ponadto abonowano dziennik „Messager Polonais”. Na początku lat trzydziestych kółko z niewiadomych przyczyn zakończyło swoją działalność.

Koło krajoznawcze

Koło krajoznawcze założono w maju 1932 roku i składało się z istniejących wcześniej samodzielnych kółek: przyrodniczego, historycznego oraz nowo powstałego - cyklistów. Koło jako całość zorganizowało wycieczkę do Starych Tarnowic i Rept. W Starych Tarnowicach zwiedzano kościół z początku XV w., zabytki w Reptach Starych, a ponadto stary dąb w ogrodzie parafialnym i kasztan jadalny. W drodze powrotnej odszukano miejsce potyczki Polaków walczących po stronie Napoleona z Prusakami w 1807 r. (epizod z powieści „Popioły” Stefana Żeromskiego). Sekcja przyrodnicza założyła ogródek botaniczny podzielony na dział użytkowy, zdobniczy i roślin leczniczych oraz alpinarium z okazami flory tatrzańskiej, beskidzkiej, Karpat Wschodnich i akwarium. Ponadto stworzono kolekcję roślin ozdobnych, które służyły jako materiał do ćwiczeń z anatomii i fizjologii roślin. Organizowano także szereg wycieczek, min. do ogrodu botanicznego ze zwierzyńcem w Katowicach.

Sekcja historyczna przygotowała serię 13 referatów dyskusyjnych, z czego jeden wygłosił prof. Józef Piernikarczyk. Sekcja wykonała 4 wykresy oraz 3 mapy do historii starożytnej i Polski. Posiadała także własną biblioteczkę.

Sekcja cyklistów zorganizowała wycieczkę rowerową na trasie Tarnowskie Góry – Siewierz – Zawiercie – Ogrodzieniec – Podzamcze – Pilica – Smoleń – Olkusz – Wolbrom – Rabsztyn - Sławków - Strzemieszyce - Dąbrowa Górnicza – Będzin – Czeladź - Brzeziny Sląskie - Piekary Wielkie – Świerklaniec - Tarnowskie Góry. W tej eskapadzie wzięło udział 70 uczniów z wszystkich klas.

Orkiestra szkolna

Orkiestra istniała od momentu otwarcia gimnazjum jako jedna z sekcji Sodalicji Mariańskiej, a jej animatorem był ksiądz Józef Ledwoń. Służyła ona zarówno celom sodalicyjnym, jak szkolnym i brała udział we wszystkich uroczystościach szkolnych, religijnych i państwowych. Od roku 1928 miała opłacanego przez fundusz szkolny, specjalnego nauczyciela, który dwie godziny w tygodniu prowadził ćwiczenia. Orkiestra posiadała własny zbiór nut, pulpity, jeden bas i jeden klarnet. Reszta instrumentów była własnością młodzieży. Poza budynkiem szkoły występowała m.in. w Domu Ludowym, przygrywając w przerwach między wystawianymi tam przedstawieniami czy spotkaniami. Wzięła udział m.in. w przedstawieniu Jasełek Ludowych, wystawionych wspólnie przez polską młodzież obu państwowych gimnazjów. Obok orkiestry istniało także kółko mandolinistów.

Prócz wymienionych istniały także kółka: polonistów, filologiczne, fizyczne, L.O.P.P. i inne.

Michał Pluta