450. lat pierwszych tarnogórskich jarmarków

Dokument wydany 4 maja 1561 roku przez Jerzego Fryderyka Hohenzollerna zezwalający na organizację dwóch jarmarków rocznie w Tarnowskich Górach. Wł. Archiwum Państwowe w Katowicach
Dokument wydany 4 maja 1561 roku przez Jerzego Fryderyka Hohenzollerna zezwalający na organizację dwóch jarmarków rocznie w Tarnowskich Górach. Wł. Archiwum Państwowe w Katowicach

Całkiem niedawno, bo 4 maja 2011 roku minęła 450. rocznica przyznania w 1561 r. Tarnowskim Górom praw do organizowania dwóch jarmarków rocznie. Przywilej ten wyprzedził o rok inny ważny dokument nadający miastu herb.

Warto także podkreślić, że prawo organizacji pierwszych tarnogórskich jarmarków nadano miastu w czasach, gdy nie istniały jeszcze tutaj cechy rzemieślnicze, a przywilej ten otrzymał ośrodek dopiero w 1599 roku. Generalnie można zatem stwierdzić, że prawo przyznane Tarnowskim Górom w 1561 roku wpisuje się do grupy ważnych przywilejów zapoczątkowanych tzw. „aktem wolności górniczej” z 1526 roku, a które przyczyniły się do rozwoju naszego miasta. Nie jest też kwestią przypadku, że do dawnych jarmarków tarnogórskich nawiązali w bieżącym roku organizatorzy Świętojańskiej Nocy Muzealnej.

Jarmarki stanowiły od czasów średniowiecza istotny element gospodarki miejskiej. Nazwa pochodzi z języka niemieckiego Jahrmarkt i odnosi się do najważniejszych targów w roku. W przypadku Tarnowskich Gór od schyłku XVII wieku organizowano cztery. Jarmarki sprzyjały rozwijaniu kontaktów pomiędzy kupcami i rzemieślnikami z różnych ośrodków oraz stanowiły istotną rolę w wymianie informacji. Dzięki temu powstawały międzymiejskie więzi oraz kształtował się rynek lokalny i ponadregionalny. Z jednej strony jarmarki stwarzały możliwość do zawierania ważnych umów, a organizowane podczas ich trwania zabawy stanowiły rozrywkę dla mieszczan.

Dokument wydany przez Karola Maksymiliana Henckel von Donnersmarcka z 22 kwietnia 1679 roku zezwalający na organizację trzeciego jarmarku w Tarnowskich Górach. Wł. Archiwum Państwowe w Katowicach
Dokument wydany przez Karola Maksymiliana Henckel von Donnersmarcka z 22 kwietnia 1679 roku zezwalający na organizację trzeciego jarmarku w Tarnowskich Górach. Wł. Archiwum Państwowe w Katowicach

Jak już nadmieniono przywilej pozwalający na organizację pierwszych tarnogórskich jarmarków wydany został przez księcia karniowskiego, margrabiego brandenburskiego na Ansbach i Bayreuth oraz właściciela zastawu bytomskiego – Jerzego Fryderyka Hohenzollerna (1539 – 1603). Dokument ów został wydany w Karniowie 4 maja 1561 roku. Wystawca był synem Jerzego Hohenzollerna zwanego Pobożnym i księżniczki saskiej Emilii. Za sprawą babki Zofii Jagiellonki był prawnukiem króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka. Nadanie prawa do organizowania dwóch jarmarków w roku było bardzo ważnym wydarzeniem dla Tarnowskich Gór, które wiele lat musiało uznawać w tym względzie prymat Bytomia. Zgodnie z zapisami zachowanego do dziś i przechowywanego w Archiwum Państwowym we Katowicach dokumentu jarmarki te miały odbywać się osiem dni po dniu św. Agnieszki (29 stycznia) i na dzień św. Idziego (1 września). W końcu XVI wieku, a dokładnie w 1599 roku tenże sam Jerzy Fryderyk zezwolił, aby podczas trwania jarmarków organizować imprezy rozrywkowe, w tym, m.in.: grę w kręgle, zabawy, biegi.

Dokument wydany przez Karola Maksymiliana Henckel von Donnersmarcka z 31 października 1681 roku zezwalający na organizację czwartego jarmarku w Tarnowskich Górach oraz zatwierdzający terminy trzech pozostałych. Wł. Archiwum Państwowe w Katowicach
Dokument wydany przez Karola Maksymiliana Henckel von Donnersmarcka z 31 października 1681 roku zezwalający na organizację czwartego jarmarku w Tarnowskich Górach oraz zatwierdzający terminy trzech pozostałych. Wł. Archiwum Państwowe w Katowicach

Warto pamiętać, że prawo do organizowania dwóch kolejnych jarmarków nadał tarnogórzanom Karol Maksymilian Henckel von Donnersmarck (1642 – 1720), którego dziadek Łazarz II (1573 – 1664) stał się właścicielem ziemi bytomskiej w czasach wojny trzydziestoletniej. Wydał on dwa przywileje w tym zakresie: 22 kwietnia 1679 r. i 31 października 1681 r. Zgodnie z zapisami pierwszego, trzeci jarmark tarnogórski miał być organizowany w niedzielę po 11 listopada, tj. po dniu św. Marcina z Tours. Przywilej wydany dwa lata później ustalił ostatecznie liczbę tarnogórskich jarmarków i ich terminy. Zgodnie z jego zapisami na każdą porę roku miał przypadać jeden. Zimowy odbywał się w niedzielę po 28 stycznia, tj. po dniu błogosławionego Karola Wielkiego, a wiosenny w czwartą niedzielę Wielkanocy. W dotychczasowych terminach organizowano natomiast jarmarki przypadające latem i jesienią.

Krzysztof Gwóźdź