Tarnowskie Góry Adolfa Munda

Adolf Mund, Widok na synagogę od strony nieistniejącej ulicy Za Bóżnicą (Hinter der Synagoge), około 1920 roku, papier/akwarela. Wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Adolf Mund, Widok na synagogę od strony nieistniejącej ulicy Za Bóżnicą (Hinter der Synagoge), około 1920 roku, papier/akwarela. Wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach

Synagoga

Starania wokół budowy nowej synagogi rozpoczęto w 1862 roku. Powstała ona na miejscu wcześniejszej, z 1832 roku. Projekt budowlany sporządził w sierpniu 1863 roku w Tarnowskich Górach budowniczy Constantin von Koschützki. Już w sierpniu 1864 roku ukończono prace, zaś 1 września odbyła się uroczystość poświęcenia synagogi. Zanim to jednak nastąpiło, tarnogórscy wyznawcy judaizmu spotykali się na modlitwie w prywatnych lokalach.

Synagogę zbudowano w narożu obecnych ulic Teofila Królika i Stefana Szymały. Była orientowana, zbudowana w stylu neomauretańskim, na planie prostokąta. Fasada trójosiowa była nieco szersza i wyższa od korpusu i przypominała obcięte wieże, z których wyższą środkową wieńczyła kopuła. Wejście główne zdobił prostokątny, profilowany portal, na osi umieszczono rozetę. Narożniki budowli i ryzalitów fasady wieńczyły sterczynki z kopułkami – pseudominareciki. We wschodniej trójdzielnej elewacji znajdowała się niewielka prostokątna dobudówka na aron ha-kodesz (arkę), także zwieńczona sterczynkami i – podobnie jak fasada – grzebieniową attyką. Powyżej, na osi, umieszczono okulus. Okna synagogi zamknięte półkoliście, umieszczono w dwóch poziomach, oddzielonych gzymsem i lizenami. Układ okien w bocznych ryzalitach fasady przypominał włoskie kampanile. Korpus nakryty był dachem czterospadowym, pod którym biegł gzyms arkadkowy. Wnętrze jednoprzestrzenne, z aron-ha-kodesz zwieńczonym trójkątnie, nakryte było płaskim stropem, po bokach wbudowano galerie wsparte na filarach.

Synagoga została spalona przez Niemców w końcu 1939 roku, a jeszcze w latach 40. XX wieku znajdowały się tu jej ruiny, które od 1943 roku rozbierano w związku z planami poszerzenia ulicy.

16 listopada 2006 roku dzięki staraniom Tarnogórskiej Fundacji Kultury i Sztuki (w ramach projektu „Tarnogórzanie dla pamięci”), odsłonięto na miejscu synagogi pomnik w kształcie kolumny, według projektu Artura Lubosa i Krzysztofa Mazika. Ułożono także zarys fundamentów bożnicy. Od 2008 roku – po zmroku – światło rzutnika wypisuje kontury synagogi na ścianie przylegającego do Placu domu.

Zofia Krzykowska
Krzysztof Gwóźdź

Adolf Mund urodził się 12 kwietnia 1889 roku w Zorge w Południowym Harzu. W 1910 roku podjął studia w Wyższej Szkole Sztuk Pięknych w Weimarze. Od 1911 roku studiował w Akademii Sztuki we Wrocławiu, gdzie zdał egzamin uzyskując uprawnienia nauczyciela rysunku. W latach 1912 – 1913 był nauczycielem rysunku w gimnazjum w Ostrowiu. W 1913 roku został powołany do wojska, dostał się do niewoli francuskiej, w której przebywał do 1920 roku. 1 kwietnia 1920 roku podjął pracę jako nauczyciel rysunku w Gimnazjum Realnym w Tarnowskich Górach. W 1922 roku ożenił się z Marią Eisenecker z Królewskiej Huty (Chorzów), którą poznał jeszcze podczas studiów we Wrocławiu. Tworzył akwarele i rysunki przedstawiające Tarnowskie Góry i okolice, także widoki z innych miast śląskich. Często wystawiał swoje prace. Jego akwarele były reprodukowane w czasopismach na Śląsku. Po powstaniach śląskich i Plebiscycie, w 1922 roku przeniósł się do miasteczka Salzwedel w Saksonii, gdzie w tamtejszym gimnazjum uczył młodzież malarstwa i rysunku. Zmarł 5 marca 1959 roku w Salzwedel.

W 2005 roku syn malarza, Ulrich Mund i jego małżonka Anneliese przekazali na ręce Burmistrza Tarnowskich Gór dar w postaci 31 akwarel i rysunków Adolfa Munda, przedstawiających miasto i jego okolice.

Zofia Krzykowska