Profesor dr. Paul Knötel (1858-1934)

Richard Knötel: okładka Górnośląskich legend Paula i Hildegardy Knötel
Richard Knötel: okładka Górnośląskich legend Paula i Hildegardy Knötel

W ponad 50-letniej historii tarnogórskiego Królewskiego Gimnazjum Realnego nie było nauczyciela o tak wielkim dorobku naukowym jak profesor dr. Paul Knötel. Historyk, historyk sztuki, heraldyk, bajkopisarz, publicysta, redaktor naczelny miesięcznika „Oberschlesien”; w sumie autor ponad 450 książek i artykułów. Założyciel Biblioteki Ludowej (Volksbucherei) w Tarnowskich Górach, działacz śląskiego ruchu bibliotekarskiego... dziś jest w Tarnowskich Górach całkiem nieznany

Paul urodził się w 1858 roku w Głogowie, był synem nauczyciela i historyka Augusta Franza Knötela (1821-1895). W latach 1870-1880 uczył się w rodzinnym gimnazjum katolickim. Później studiował geografię i historię na uniwersytecie we Wrocławiu.

Od 1885 r., pracował jako nauczyciel w Głogowie, Dzierżoniowie, Katowicach i ponownie w Głogowie (od 1890). W 1890 roku obronił dysertację doktorską o „Ślaskich nagrobkach figuralnych” (Die Figurengrabmäler Schlesien) na Uniwersytecie Fryderyka Schillera w Jenie. W 1894 roku objął posadę nauczyciela w tarnogórskim Gimnazjum Realnym. W 1898 roku zakłada bibliotekę ludową (Volksbucherei) która najpierw mieściła się przy ulicy Zamkowej, a po ukończeniu budowy nowego ratusza, na jego piętrze. W tym czasie Knötel był już znanym historykiem. W 1894 roku wydaje w Tarnowskich Górach „Herby Górnośląskich Miast” (Die Städtewappen Oberschlesiens), w 1902 roku „Heraldykę miejską” (Bürgerliche Heraldik) - opisującą herby miast, cechów i stowarzyszeń miejskich. W tym samym roku w Lipsku wychodzi jego najbardziej znana książka: Zarys historii sztuki, dla szkół i samokształcenia (Illustrierte Allgemeine Kunstgeschichte im Umriss: Für Schule und Haus sowie zum Selbststudium von Paul Knötel, Leipzig 1902). Książka tak popularna, że w roku 2006 ukazał się jej reprint w wydawnictwie Elibrion. W roku 1904 przeniósł się do Katowic, w 1906 roku otrzymał tytuł profesora, a w 1907 zostaje redaktorem naczelnym miesięcznika „Der Oberschlesien”. W Katowicach wydaje dziesiątki książek, m.in.: Historia Górnego Śląska (Geschichte Oberschlesiens, Kattowitz 1906) czy Sztuka i mała ojczyzna (Kunst und Heimat, Kattowitz 1910).

Paul Knötel, Ekslibris Biblioteki Ludowej w Tarnowskich Górach (ze zbiorów Romana Gatysa)
Paul Knötel, Ekslibris Biblioteki Ludowej w Tarnowskich Górach (ze zbiorów Romana Gatysa)

Gnom co przybrał kształt myszki - Legenda Paula i Hildegardy Knötel. Wiele, wiele lat temu, w tarnogórskim rewirze, w kopalni kruszcu, przebijano nowy chodnik...
Gnom co przybrał kształt myszki - Legenda Paula i Hildegardy Knötel. Wiele, wiele lat temu, w tarnogórskim rewirze, w kopalni kruszcu, przebijano nowy chodnik...

W 1911 i 1912 roku wychodzą napisane razem z żoną Hildegardą i prześlicznie zilustrowane przez brata Richarda – „Górnośląskie Legendy” (Oberschlesische Sagen, Kattowitz, 1911 (T 1), 1912 (T 2). W Katowicach Knötel był szefem regionalnego oddziału Niemieckiego Związku Marchii Wschodniej (Deutscher Ostmarkenverein), popularnie zwanego Hakatą... i to właśnie częściowo wyjaśnia zapomnienie w jakie popadł w Polsce. W 1919 roku, prawdopodobnie w obawie o swoje bezpieczeństwo, Knötel wyjeżdża do Wrocławia i w następnym roku przechodzi na emeryturę. W 1926 roku, w „Der Oberschlesier” publikuje najważniejszy swój tekst o Tarnowskich Górach: „Czterysta lat Tarnowskich Gór” (Vierhundert Jahre Tarnowitz) - krytyczny i ciekawy tekst o początkach naszego miasta. Na emeryturze opublikował jeszcze wiele książek o historii Śląska, zmarł w 1934 roku we Wrocławiu.

Brat Paula - Richard Knötel (1857-1914) jest do dzisiaj niezrównanym mistrzem batalistycznego rysunku. Szczególnie cenione są jego przedstawienia umundurowania i uzbrojenia XIX wiecznych żołnierzy. Paul nie miał może plastycznego talentu brata, ale także niekiedy rysował. Jego autorstwa jest m.in. pocztówka przedstawiająca rekonstrukcję widoku Tarnowskich Gór w 1700 roku, czy ekslibris Biblioteki Ludowej.

Paul Knötel, widokówka: Tarnowskie Góry A.D. 1700
Paul Knötel, widokówka: Tarnowskie Góry A.D. 1700

Czy nie warto by przetłumaczyć i wydać Górnośląskie Legendy o Gnomach i Utopcach - Hildegardy i Paula? Odpowiedź pozostawiam Czytelnikom.

Marek Wojcik