Piastowie

Bolko I Świdnicki. Wg. Hermana Luchsa
Bolko I Świdnicki. Wg. Hermana Luchsa

Legendarnym założycielem pierwszej polskiej dynastii narodowej był Piast - od niego wywodzi się nazwa dynastii - i jego żona Rzepka. Jego prawnuk Mieszko I (zm. 992 r.) - był pierwszym historycznym władcą państwa polskiego. Najważniejszą jego decyzją było przyjęcie w 966 r. chrztu w obrządku łacińskim. Około 990 r. przyłączył do swego państwa Śląsk, odebrany władcom czeskim.

Syn Mieszka Bolesław I Chrobry, kontynuował politykę wzmacniana państwa. Szeroko też angażował się poza granicami Polski, m.in. w Czechach i na Słowacji. W 1000 r. gościł w Gnieźnie cesarza Ottona III. Wówczas zapadła decyzja o ustanowieniu samodzielnej metropolii polskiego kościoła ze stolicą arcybiskupią w Gnieźnie i siedzibami biskupów w Kamieniu, Poznaniu, Krakowie i Wrocławiu. Cesarz koronował Bolesława swoim diademem. Niektórzy historycy dopatrują się w tym wydarzeniu zgody na koronację królewską, a nawet widzą w tej ceremonii sam akt koronacji. Ostatecznie Bolesław I Chrobry został koronowany na króla Polski w 1025 r. niedługo przed swą śmiercią.

Korona królewska została utracona przez Mieszka II Lamberta, który w 1034 r. zrzekł się tytułu królewskiego, a insygnia odesłał do Cesarstwa. Po okresie załamania, polska państwowość została odbudowana za Kazimierza I Odnowiciela. Jego starszy syn, Bolesław II Śmiały (zwany także Szczodrym), przywrócił w 1076 r. godność króla, ale trzy lata później po buncie możnowładztwa (sprawa św. Stanisława), został pozbawiony władzy i wygnany. Imiennik króla, książę Bolesław III Krzywousty prowadził niezależną politykę, ale korony królewskiej nie otrzymał. Największe znaczenie dla przyszłości Polski miała jego decyzja o podziale państwa po jego śmierci pomiędzy synów, którym wyznaczył dzielnice dziedziczne i ustanawiając księciem zwierzchnim - princepsem - najstarszego z rodu - zasada senioratu. Książę senior miał władać stołecznym Krakowem. Pierwszym seniorem został najstarszy z synów Władysław II, w 1138 r. Jako księstwo dziedziczne otrzymał Śląsk. Jednakże wobec wspólnej opozycji młodszych braci musiał uciekać z rodziną z kraju w 1146 r. Do historii przeszedł z przydomkiem Wygnańca. Władzę zwierzchnią przejął kolejny w starszeństwie Bolesław IV Kędzierzawy, który w 1166 r. zwrócił synom wygnanego księcia - Bolesławowi I Wysokiemu i Mieszkowi I Plątonogiemu śląską dzielnicę.

Bolko II Świdnicki. Wg. Hermana Luchsa
Bolko II Świdnicki. Wg. Hermana Luchsa

Zasada senioratu była przestrzegana do 1177 r. kiedy to z Krakowa został wygnany książę Mieszko III Stary, a jego miejsce zajął najmłodszy syn Krzywoustego, Kazimierz II Sprawiedliwy. Mimo, iż nie był najstarszym wśród Piastów, uznano jego władzę zwierzchnią, choć nie bez koncesji ze strony księcia Kazimierza II, np. Mieszko I Plątonogi uzyskał - formalnie jako prezent dla swego syna, Kazimierza, który był imiennikiem i chrześniakiem księcia krakowskiego - kasztelanię bytomską i oświęcimską, dotychczas znajdujące się w granicach dzielnicy senioralnej.

Ostatecznie zwierzchność księcia Krakowa przestano uznawać w 1202 r., gdy po kolejnym przewrocie w Krakowie do władzy został wyniesiony książę Leszek Biały. Rok ten można uznać za ostateczny rozpad państwa polskiego na faktycznie niezależne księstwa.

Pierwsze próby przezwyciężenia podziałów dzielnicowych wyszły m.in. z dworów książąt śląskich. Wskutek polityki Henryka I Brodatego i jego syna Henryka II Pobożnego powstała tzw. Monarchia Henryków obejmująca większość ziem polskich. Państwo to niestety załamało się po klęsce w bitwie pod Legnicą (1241 r.). Podlegli Henrykom książęta uzyskali niezależność.

Ostatnim śląskim akcentem w dziele zjednoczenia Polski były rządy Henryka IV Probusa, jednego z najwybitniejszych władców polskiego średniowiecza. Wykształcony i obyty w ówczesnym świecie, umiejętnie prowadził politykę pozyskiwania zwolenników wśród książąt piastowskich. Po objęciu władzy w stołecznym Krakowie, rozpoczął szeroką akcję dyplomatyczną na rzecz przywrócenia królestwa. Jego poczynania zostały przerwane niespodziewaną - niewykluczone, że wskutek otrucia - śmiercią księcia.

Jego poczynania kontynuował książę wielkopolski Przemysław II, który wprawdzie musiał ustąpić z Krakowa, ale w 1295 r. doprowadził do swej koronacji królewskiej w Gnieźnie. Rok później został zamordowany. Po okresie rządów czeskich monarchów, zjednoczenie kraju - tzn. Wielkopolski, Małopolski i Pomorza Gdańskiego - dokonało się za sprawą księcia kujawskiego Władysława Łokietka, który w 1320 r. został na Wawelu koronowany na króla Polski. W tym samym okresie książęta śląscy i mazowieccy uznawali się lennikami królów Czech.

Ostatnim polskim monarchą z dynastii Piastów był syn Łokietka, Kazimierz III Wielki. W wyniku układów z czeskimi Luksemburgami - jako spadkobiercy Przemyślidów wysuwali pretensje do polskiej korony - Kazimierz w 1339 r. zrzekł się swych praw do Śląska. Ziemia ta przeszła pod panowanie królów Czech. Kazimierz III Wielki zmarł w 1370 r. Jego sukcesorem został władca Węgier Ludwik I z dynastii Andegawenów.

Decyzja Krzywoustego o podziale kraju na dzielnice skutkowała nie tylko podziałem państwa, ale także samej dynastii. Trzej synowie: Władysław II Wygnaniec, Mieszko III Stary i Kazimierz II Sprawiedliwy stali się założycielami osobnych linii dynastycznych.

Piastowie wielkopolscy

Wielkopolska stała się dziedziczną ziemią księcia Mieszka III, zwanego później Starym. Pomimo, iż książę miał kilku synów, linia jego potomków nie uległa rozdrobnienia, a przez to i dzielnica wielkopolska nie ulegała podziałom.

Ostatnim męskim potomkiem był Przemysław II, który po przejęciu Małopolski po Henryku IV Probusie kontynuował starania o koronę królewską. Utracił wprawdzie dzielnicę krakowską, ale w 1295 r. udało mu się doprowadzić do swej koronacji na Króla Polski. Jego władza obejmowała jednak zaledwie Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Zginął zamordowany w 1296 r. Jego jedyna córka - Ryksa Elżbieta - została żoną czeskiego króla Wacława II, który w 1300 r. koronował się w Gnieźnie na króla Polski.

Piastowie małopolscy

Linia wywodzi się od starszego syna Kazimierza II, Leszka Białego, który formalnie przejął władzę w Krakowie po śmierci ojca w 1194 r. Z przerwami sprawował ją do 1227 r. Jego spadkobiercą został jedyny syn Bolesław V Wstydliwy, który księciem krakowskim został w 1243 r. i rządził do swej bezpotomnej śmierci w 1279 r.

Piastowie kujawscy

Założycielem tej linii Piastów był starszy brat Siemowita mazowieckiego, książę Kazimierz. Synem Kazimierza był Władysław I Łokietek, który doprowadził do odrodzenia Królestwa Polski. Syn Łokietka, Kazimierz III Wielki był ostatnim polskim królem z dynastii Piastów.
Linię książąt kujawskich kontynuowali bratankowie Łokietka, władający niewielkimi księstwami na Kujawach. Ostatnim z linii był książę Gniewkowa Władysław Biały. W 1370 r. próbował bezskutecznie wysunąć swe prawa do korony królewskiej. Zmarł w 1388 r. Jego siostrzenica Elżbieta Kotromanicz (córka bana Bośni Stefana i księżniczki Elżbiety kujawskiej) była drugą żoną króla Węgier i Polski Ludwika I Andegaweńskiego (zm. 1382 r.) oraz matką polskiej królowej Jadwigi Św. (zm. 1399 r.).

Piastowie mazowieccy

Mazowsze na mocy testamentu Krzywoustego otrzymał jego drugi syn Bolesław IV Kędzierzawy, który po wygnaniu Władysława II Wygnańca sprawował także władzę zwierzchnią księcia-princepsa. Po jego śmierci w 1173 r. Mazowsze odziedziczył jego jedyny syn Leszek, który zmarł bezpotomnie w 1186 r. Mazowsze wraz z Kujawami zapisał w testamencie Kazimierzowi II Sprawiedliwemu.

Fakt pominięcia Kazimierza II w testamencie Krzywoustego niektórzy historycy interpretują jako potwierdzenie jego pogrobowego przyjścia na świat. Początkowo sprawował rządy w Wiślicy. Ostatecznie pod jego rządami znalazły się: Małopolska, Mazowsze i Kujawy.

Potomkowie Kazimierza II Sprawiedliwego podzielili się na trzy osobne linie: małopolską, kujawską i mazowiecką. W 1200 r. po podziale ojcowizny Mazowsze przypadło w udziale Konradowi I. Założycielem osobnej linii książąt mazowieckich był Siemowit I. Piastowie mazowieccy w kolejnych pokoleniach kilkakrotnie dzielili odziedziczone ziemie, tworząc osobne księstwa ze stolicami m.in. w: Płocku, Czersku, Rawie i Warszawie. Ostatnim z Piastów mazowieckich był książę Janusz III, który zmarł w 1526 r. Księstwo usiłowała przejąć w dożywotnie władanie siostra księcia Anna, ale w 1529 r. została odsunięta od rządów, a Mazowsze włączono do Rzeczpospolitej. Zmarła w 1557 r.

Piastowie Śląscy

Piastowie śląscy to najbardziej rozrodzona linia Piastów. Już w drugim pokoleniu trwale podzieliła się na Piastów dolnośląskich i górnośląskich. Założycielem pierwszej - starszej - linii był Bolesław I Wysoki. Protoplastą młodszej był Mieszko I Plątonogi.

Linia dolnośląska Piastów uległa podziałowi na kilka linii w XIII w. Po śmierci Henryka II Pobożnego jego trzej synowie otrzymali osobne księstwa: wrocławskie, brzesko-legnickie i głogowskie. Ostatnim piastowskim księciem Wrocławia był Henryk VI, który zmarł w 1336 r. Przed śmiercią spadkobiercą swego księstwa ustanowił króla Czech.

Bolko książę Świdnicy i Jawora założył osobną linię książęcą. Ostatnim księciem świdnicko-jaworskim był Bolko II Mały, władający także księstwem Łużyc. Spadkobiercą swych księstw uczynił bratanicę, Annę, żonę czeskiego króla Karola IV Luksemburga. Bolko II zmarł w 1368 r. jako ostatni niezależny książę Śląska.

Młodszy syn Bolka I świdnicko-jaworskiego, Bolko II, otrzymał we władanie księstwo ziębickie. Ostatni jego potomek książę Jan zginął - nie pozostawiając potomków - w 1428 r. Jego księstwo jako lenno czeskie przeszło w ręce króla Czech.

Od księcia Konrada, młodszego syna Henryka II Pobożnego wywodzi się linia książąt głogowsko-żagańskich. Linia ta wygasła dopiero w 1504 r. na księciu żagańskim Janie II.

Imiennik Konrada I głogowskiego, jego wnuk Konrad I w wyniku podziałów rodzinnych otrzymał osobne księstwo ze stolicą w Oleśnicy. Wszyscy jego męscy potomkowie nosili imię Konrad. Ostatnimi z linii byli dwaj bracia, Konrad IX Czarny i Konrad X Biały. Młodszy z nich, zmarł bezpotomnie, jako ostatni z rodu w 1492 r.

Bolesław III Hojny, zwany także przez innych Rozrzutnym, był protoplastą linii książąt brzesko-legnickich. To najdłużej panująca pośród piastowskich linii książęcych. Ostatnim księciem był Jerzy IV Wilhelm, który zmarł 21 listopada 1675 r. Jego siostra Karolina była ostatnią przedstawicielką dynastii Piastów. Zmarła 24 grudnia 1707 r.

Ostatnim męskim przedstawicielem Piastów dolnośląskich był August hrabia legnicki. Był synem księcia Brzegu z jego drugiego, morganatycznego małżeństwa z Anną Jadwigą von Sitzsch. Mimo zabiegów na dworze cesarskim nie uzyskał zgody na przejęcie spadku po bratanku, księciu Jerzym IV Wilhelmie. Zmarł w 1679 r.

Linia górnośląska Piastów wywodzi się od księcia Mieszka I Plątonogiego. Po śmierci księcia Władysława ok. 1281/1282 r. jego czterej synowie otrzymali osobne księstwa i stali sie założycielami osobnych linii książęcych. Jako pierwsza wygasła linia raciborska, wywodząca sie od księcia Przemysława. Jego syn Leszek zmarł bezpotomnie w 1336 r. Spadkobiercą księstwa został jego szwagier, książę Opawy, Mikołaj II z bocznej linii czeskich Przemyślidów.
Linia Piastów bytomsko-kozielskich wywodzi się od Kazimierza, drugiego pośród synów Władysława. Kazimierz w 1289 r. jako pierwszy pośród Piastów uznał się lennikiem króla czeskiego (był nim wówczas Wacław II, późniejszy król Polski). Ostatnim z linii był jego wnuk Bolesław, książę bytomsko-kozielski, który zmarł na przełomie 1354 i 1355 r. we włoskim mieście Venzone. Jego księstwem podzielili się książęta z Oleśnicy i Cieszyna.
Piastowie opolscy, choć władający stołecznym dla Górnego Śląska Opolem, wywodzili się od trzeciego z synów Władysława, o imieniu Bolesław. Ostatnimi z rodu byli dwaj bracia: Mikołaj II i Jan II Dobry. Mikołaj zginął ścięty w 1497 r. na rynku w Nysie. Oskarżono go o obrazę majestatu króla. Jego starszy brat, Jan II Dobry, unikając konfliktów, prowadził racjonalną gospodarkę. Inwestując w rozwój gospodarczy swego księstwa kupował ziemie górnośląskie. Był ostatnim z Piastów, który skupił w swym ręku prawie cały Górny Śląsk (poza księstwem cieszyńskim i opawskim). Zmarł bezpotomnie w 1532 r. wcześniej ustanawiając swym spadkobiercą księcia Karniowa, margrabiego Jerzego von Ansbach.

Linia Piastów cieszyńsko-oświęcimskich okazała się najdłużej żyjącą pośród wszystkich linii piastowskich. Dwukrotnie odłączała się linia książąt Oświęcimia i Zatora. Ostatni książę oświęcimski Jan IV zmarł w 1497 r. uprzednio zapisując swe ziemie polskiemu królowi. Podobnie uczynił jego bratanek, książę Zatora Jan V. Zmarł w 1513 r. Ostatnim z linii był jego (prawdopodobnie naturalny) syn Janusz, który zmarł między 1519 i 1521 r.
Książęta cieszyńscy wygaśli dopiero w 1625 r. wraz ze śmiercią księcia Fryderyka Wilhelma. Zgodnie z wcześniejszymi przywilejami władzę dożywotnią w księstwie otrzymała książęca siostra Elżbieta Lukrecja, która zmarła w 1653 r. Księstwo zostało włączone do domeny Habsburgów. Elżbieta Lukrecja, nie chcąc zgodzić się na przejęcie Cieszyna przez Habsburgów doprowadziła do uznania w 1640 r. Wacława Gotfryda, jej naturalnego brata, za książęcego syna. Fakt nieślubnego pochodzenia stał się przyczyną oddalenia jego pretensji do książęcego tronu. Od cesarza otrzymał tytuł barona von und zu Hohenstein. Jego wnuk Ferdynand II zmarł 3 kwietnia 1706 r. jako ostatni męski przedstawiciel dynastii Piastów.

Epilog

Cesarz Józef I Habsburg 15 kwietnia 1708 r. w Wiedniu podpisał przywilej na mocy którego baron Jan Antoni Schaffgotsch z Cieplic otrzymał tytuł hrabiego cesarstwa wraz ze wszytki prawami jakie mieli śląscy książęta. Ten ostatni fakt był związany z tym, że Jan Antoni wraz z potomkami otrzymali prawo do połączenia swego herbu z herbem wygasłego rodu śląskich książąt Legnicy i Brzegu z dynastii Piastów. Dynastia Piastów wygasła i przeszła do historii. Jej herb jednak nadal „żyje” i jest z dumą używany przez hrabiów Schaffgotschów aż po czasy nam współczesne.

 

Arkadiusz Kuzio-Podrucki