Kilka uwag o sztandarach tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego

Głowica do drzewiec sztandaru ufundowana dla Bractwa przez Królewski Górnośląski Urząd Górniczy w 1813 r.; fot. Przemysław Rubacha; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Głowica do drzewiec sztandaru ufundowana dla Bractwa przez Królewski Górnośląski Urząd Górniczy w 1813 r.; fot. Przemysław Rubacha; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach

Jednym z symboli tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego (Schützengilde zu Tarnowitz) były sztandary. Towarzyszyły one organizacji podczas imprez strzeleckich, miejskich i uroczystości państwowych. Pomimo licznych wzmianek, istnieje szereg problemów związanych z odtworzeniem ich wizerunków. Jedyny wyjątek stanowi świadectwo inkorporacyjne (Incorporation-Schein), czyli oficjalny akt przyjęcia do konfraterni, wystawione 16 czerwca 1898 r. dla Theodora Kolodzieczyka. Przedstawiono na nim jedną stronę płatu sztandarowego z herbem miejskim. Ponadto w zbiorach Muzeum tarnogórskiego zachowała się srebrna głowica do drzewiec ufundowana dla Bractwa przez Królewski Górnośląski Urząd Górniczy (Kgl. Oberschlesisches Bergamt) w 1813 r.

Pierwsze informacje o sztandarach odnotowano już w najstarszych statutach organizacji (1780 r. oraz 1824 r.) i dotyczą strzelania królewskiego. Podczas tych uroczystości, które rozpoczynały się początkowo osiem dni po święcie Zesłania Ducha Świętego, a następnie w poniedziałek zielonoświątkowy i trwały zazwyczaj trzy dni, przez miasto przemieszczały się korowody z dwoma sztandarami brackimi. Około połowy dziewiętnastego stulecia zniszczeniu uległ, bądź zaginął, jeden z nich. Potwierdza to informacja przekazana przez Carla Winklera, że Bractwo dysponowało w 1880 r. dwoma sztandarami, z których jeden ufundował rewizor górniczy (Bergamtsrevisor) z Katowic (Kattowitz) Rehnisch. Wydarzenie to miało miejsce w 1855 r., kiedy to piastował on godność króla strzeleckiego.

Weksyliów tych używała organizacja aż do okresu międzywojennego. Zmiana przynależności politycznej znacznej części Górnego Śląska w 1922 r wymusiła na towarzystwie przeprowadzenie zmian organizacyjnych oraz konieczność ponownego zarejestrowania Bractwa. Formalności tych dopełniono w 1928 r. Ukoronowaniem całego procesu były uroczystości poświęcenia nowego, polskiego sztandaru (16 do 19 września 1928 r.), który zastąpił użytkowane do tej pory – niemieckie.

Medal ufundowany przez Bractwo na pamiątkę uroczystości poświęcenia sztandaru towarzystwa w 1928 r.; fot. Małgorzata Paszkowska; wł.: Beata i Jacek Kalke
Medal ufundowany przez Bractwo na pamiątkę uroczystości poświęcenia sztandaru towarzystwa w 1928 r.; fot. Małgorzata Paszkowska; wł.: Beata i Jacek Kalke

Fragment świadectwa inkorporacyjnego z jedną ze stron płatu sztandarowego, 16 czerwca 1898 r.; fot. Janusz Raczyński; wł.: Archiwum Państwowe w Katowicach
Fragment świadectwa inkorporacyjnego z jedną ze stron płatu sztandarowego, 16 czerwca 1898 r.; fot. Janusz Raczyński; wł.: Archiwum Państwowe w Katowicach

Wśród osobistości, które objęły patronatem wspomnianą uroczystość znajdowali się: protektor organizacji – Guidotto hrabia Henckel książę von Donnersarck i jego brat hrabia Kraft, starosta tarnogórski – Władysław Bocheński, przewodniczący Rady Miejskiej – Paweł Kempka, proboszcz parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tarnowskich Górach – ks. kanonik Michał Lewek, burmistrz Tarnowskich Gór – Leopold Michatz, prezes Zjednoczenia Kurkowych Bractw Strzeleckich RP – dr Zygmunt Głowacki, prezes Okręgu Śląskiego Zjednoczenia Kurkowych Bractw Strzeleckich RP – dr Jan Hlond, ówczesny dowódca garnizonu tarnogórskiego – płk Leonard Samborski, nadinżynier – Lenartowicz.

Uroczystość zaszczyciły swą obecnością delegacje bractw strzeleckich z: Katowic, Szarleja, Hajduk Wielkich, Pszczyny, Mikołowa, Królewskiej Huty, Rybnika, Pabianic, Konstantynowa i Torunia. W niedzielę 16 września 1928 r. ulicami: Strzelecką, Rynek i Gliwicką przemieścił się pochód do kościoła pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła, gdzie o godzinie 8.00 rozpoczęła się Msza Święta, podczas której poświęcono nowy sztandar. Po jej zakończeniu złożono wieniec przy płycie Nieznanego żołnierza i powstańca, a o 10.30 w Parku Strzeleckim oficjalnie wręczono sztandar tarnogórskiej konfraterni. Następnie bracia i zaproszeni goście udali się na śniadanie przygotowane w siedzibie organizacji, po którym uczestniczyli (od 13.00) w paradzie głównymi ulicami Tarnowskich Gór. Około godziny 14.00 prezes Okręgu Śląskiego Kurkowych Bractw Strzeleckich RP – dr Jan Hlond oficjalnie rozpoczął trwający z przerwami trzy dni turniej. Imprezie towarzyszyły, m.in.: koncert w Parku Strzeleckim, gra w kręgle, loterie fantowe. Ostatniego dnia uroczystości o 19.30 uformowano pochód, który odprowadził sztandar do domu prezesa. Następnie wszyscy spotkali się w nieistniejącym współcześnie hotelu Pod Lipami (obecnie kamienica Rynek 13), którym zarządzał członek tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego – Juliusz Kapuściok. Po wręczeniu nagród najlepszym uczestnikom zawodów, w lokalu rozpoczął się bankiet i oficjalne zakończenie uroczystości, na pamiątkę których ufundowano srebrne krzyże.

W latach 30. XX w. sztandar przechowywano w domu wiceprezesa, a następnie prezesa Bractwa – Teodora Jojki przy pl. Żwirki i Wigury. Ostatnie wzmianki dotyczące sztandaru tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego pochodzą z 1939 r. i dotyczą strzelania królewskiego, a dalsze jego losy pozostają nieznane.

Krzysztof Gwóźdź