Dzieje tarnogórskich Żydów

C Z Ę Ś Ć  VI

Alexander Cohn członek Zarządu gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, fot. Wojciech Pilarczyk, 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Alexander Cohn członek Zarządu gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, fot. Wojciech Pilarczyk, 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Elias Bach - członek Zarządu gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, fot. Wojciech Pilarczyk, 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Elias Bach - członek Zarządu gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, fot. Wojciech Pilarczyk, 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Jacob Hirschmann członek reprezentacji gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, fot. Wojciech Pilarczyk, 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach
Jacob Hirschmann członek reprezentacji gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, fot. Wojciech Pilarczyk, 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach

Osiedlających się w Tarnowskich Górach Żydów z dawnego Królestwa Kongresowego poddawano nadzorowi i inwigilacji policyjnej. Na przykład od kwietnia 1927 roku poddano obserwacji jedenaście rodzin oraz czternaście osób wyznania mojżeszowego zamieszkałych krótko w mieście i przybyłych do niego z powyższego terenu (sprawdzano czy w lokalach zamieszkiwanych przez nich nie jest prowadzony nielegalny handel lub działalność gospodarcza). Zebrane informacje tego typu stanowiły między innymi podstawę do wydalenia z Tarnowskich Gór.

Widok na synagogę od strony nieistniejącej ul. Za Bożnicą (Hinter der Synagoge). Fotografia z około 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach.
Widok na synagogę od strony nieistniejącej ul. Za Bożnicą (Hinter der Synagoge). Fotografia z około 1930 r.; wł.: Muzeum w Tarnowskich Górach.
Akwarela Adolfa Munda z 1920 r.
Akwarela Adolfa Munda z 1920 r.

Początkowo nowoprzybyli mieli mieszkać u niejakiej Holländerowej przy ulicy Piastowskiej nr 15. Po rozeznaniu sytuacji wynajmowali oni lokale niejednokrotnie prowadząc w nich nielegalne składy czy warsztaty. Świadczy o tym m.in. raport policyjny z dnia 8 sierpnia 1928 roku, z którego dowiadujemy się o nieprawnym zajmowaniu mieszkań i składów przez kilkanaście rodzin, czy też osób pochodzenia żydowskiego. Niejednokrotnie żyły one w  trudnych warunkach. Dla przykładu niejaki Wulf Rozemann wraz z żoną, trójką dzieci oraz prawdopodobnie braćmi Józefem i Szmulem oraz jego małżonką zamieszkiwali jeden pokój i kuchnię przy ulicy Górniczej 2. Podobnie było w przypadku innych rodzin. Zbliżone warunki lokalowe posiadali Milsteinowie, Rozenowie, Raichkindowie, Frydmannowie, Urmannowie, Wajsmannowie. Byli jednak wśród przybyłych bardziej zamożni: Feliks Schwimmer wraz z najbliższymi krewnymi zamieszkiwał dwa pokoje i kuchnię przy ulicy Gliwickiej 13. Z kolei Pinkes Hamburg zajmował z siostrą, służącą oraz Lajzerem Regelhauptem identyczne mieszkanie przy ulicy Strzeleckiej 6. Osoby stanu wolnego najczęściej mieszkały jako sublokatorzy (np. Bronisława Rozemann, Igel Dawid Hanau, Eliasz i Leib Markowicz).  

Do miasta przybywali także wyznawcy judaizmu z Małopolski. Potwierdza to przykład Waldemara Einiga z Bochni, który bez zameldowania zamieszkał u Schwimmera. O jego nielegalnym pobycie w Tarnowskich Górach doniesiono władzom już po dwóch tygodniach. Działania jakie podejmowano względem nowoprzybyłych nie wpływały więc pozytywnie na zwiększanie się liczby wyznawców judaizmu na terenie miasta.

Stale malejąca liczba członków wspólnoty izraelickiej doprowadziła do likwidacji filii w Miasteczku Śląskim. Jej rozwiązanie nastąpiło oficjalnie 23 lutego 1923 roku. Pomimo tego nie doszło jednak do zmian w statucie, o czym świadczą wybory do władz gminnych. Protokoły z tychże powołują się na zapisy zawarte w dokumencie z 31 lipca 1904 roku. Zatem, podobnie jak inne gminy wchodzące niegdyś w skład państwa pruskiego, działała ona w oparciu o prawne rozwiązania ustalone w 1847 roku. Inaczej natomiast było w przypadku należących niegdyś do Austro–Węgier terenów, które obecnie znalazły się również w granicach województwa śląskiego. Tamtejsze społeczności żydowskie funkcjonowały w oparciu o regulację z 1890 roku. Pomimo różnic, obydwie ustawy miały zasadniczą cechę wspólną. Zakładały one bowiem niezależność organizacyjną każdej gminy działającej w oparciu o własny statut. Ten stan rzeczy trwał aż do 1939 roku.

Z chwilą zmiany przynależności państwowej tarnogórską wspólnotą żydowską kierowali ludzie wyłonieni jeszcze w okresie pruskim na podstawie wyborów z 1917 i 1920 roku. W pierwszych głosowano na pięciu reprezentantów oraz czterech zastępców. Warto nadmienić, iż wskazano wówczas na tych samych ludzi, którzy piastowali te funkcje od roku 1911 i 1914. Tak więc przedstawicielami pozostawali nadal: Emanuel Fischer, Leo Panofsky, Kurtzweg, Stahl, Sigismund Noher. W myśl statutowych założeń mieli oni piastować swą funkcję sześć lat, czyli do 1923 roku. Pozostałymi pełnoprawnymi członkami rady byli nadal: Benno Cohn, Hermann Böhm, Hermann Blumenreich, Theodor Behnsch. W 1917 roku byli oni na półmetku swego urzędowania, bowiem ich kadencja upłynąć miała dopiero w 1920 roku. Na zastępców wybrano także tych wyłonionych w 1914 roku, to znaczy: Alberta Fischera, Louisa Grätzera, Juliusa Frischlera i Salomona Blocha. Dnia 8 stycznia 1918 roku Kolegium Reprezentantów wskazało po dwóch zarządców i zastępców. Tak więc do 1923 roku naczelnikami gminy mieli być, obok pełniącego tę funkcję do 1920 roku Maxa Moellera, Kamm i Alexander Cohn. Na trzy lata wybrano natomiast Schweigera i Perlberga. Już w chwili głosowania nad składem organu wykonawczego gminy Salomon Bloch i Julius Frischler awansowali w radzie na miejsce reprezentantów Stahla i Kurtzwega. Można zatem wnioskować o opuszczeniu przez wyżej wymienionych Tarnowskich Gór lub ich śmierci, bowiem nazwiska ich nie pojawiają się już więcej wśród osób kierujących życiem tarnogórskiej wspólnoty wyznania mojżeszowego. Kolejne wybory odbyły się w 1920 roku. W ich wyniku wyłoniono czterech tych samych przedstawicieli do roku 1926 (Benno Cohn, Hermann Böhm, Theodor Behnsch, Hermann Blumenreich) oraz tę samą liczbę urzędników o mniejszym znaczeniu na okres trzyletni (Albert Fischer, Louis Grätzer, Elias Bach, Max Totzek). Warto dodać, że w miejsce zmarłego Emanuela Fischera, mającego pełnić swą funkcję w radzie do 1923 roku, dokooptowano w charakterze pełnoprawnego jej członka Oskara Ansbacha, dołączonego do grona zastępców po wcześniejszym wyróżnieniu Blocha i Frischlera, którzy nadal pozostawali na swych stanowiskach. Pozostali dwaj członkowie Kolegium Reprezentantów, mający już za sobą połowę kadencji, byli ci sami (Sigismund Noher, Leo Panofsky). Warto wspomnieć o zmianach, jakie nastąpiły już w bardzo krótkim okresie powyborczym. Najprawdopodobniej potwierdzają one fakt o opuszczaniu Tarnowskich Gór przez wielu Żydów. Dowodem są zmiany do jakich doszło wśród zastępców. Spośród owych wybranych w 1920 roku pozostał na swym stanowisku tylko jeden. Był nim Albert Fischer, zaś w miejsce innych dobrano Salo Behnscha, Oskara Brauera, Isaaka Reina. Najważniejsze posiedzenie zgromadzenia odbyło się 12 grudnia 1920 roku, wówczas to wyłoniono trzech członków wchodzących w skład władzy wykonawczej gminy. Na okres sześciu lat wybrano ponownie zarządcą Maxa Moellera. Podobnie było w wypadu zastępców pełniących w tej instytucji swą funkcję przez okres o połowę krótszy, bowiem zostali nimi, jak w 1917 roku, Aaron Perlberg i Fedor Schweiger.

Zatem w burzliwym okresie powstań śląskich i plebiscytu oraz w chwili przejmowania władzy przez stronę polską w Tarnowskich Górach w 1922 roku na czele wspólnoty wyznania mojżeszowego stały władze wyłonione jeszcze w czasach pruskich. Wybory przeprowadzane w okresie II Rzeczypospolitej wskazały na dużą stabilność tutejszej gminy żydowskiej, bowiem wśród grona kierujących jej życiem dochodziło do bardzo niewielkich zmian. Członkowie gminy wybierali osoby od dawna mieszkające w mieście i wpływowe. Zatem przez cały okres międzywojenny spotykamy bardzo często w Zarządzie oraz Kolegium Reprezentantów tych samych ludzi. Dla przykładu wyłoniona w 1926 roku część reprezentacji do 1932 roku składała się z pięciu członków należących do rady także w 1920 roku (Leo Panofsky, Benno Cohn, Max Totzek, Salomon Bloch, Oskar Brauer – sześć lat wcześniej był zastępcą) oraz czterech nowych (Jakob Hirschmann, Jakob Huppert, Simon Böhm, dr Sigismund Freuthal). Wśród tych ostatnich znajduje się nazwisko Böhm, z którym spotykamy się od połowy XIX wieku we władzach tutejszej gminy izraelickiej. Zatem wśród grona dziewięciu reprezentantów, aż sześciu pochodziło ze znanych tarnogórskich rodzin żydowskich, z tych zaś zdecydowana większość, bo aż pięciu, pełniło ten urząd już wcześniej. Świadczy to niezaprzeczalnie o dużej stabilności, konserwatyzmie oraz bardziej proniemieckim nastawieniu członków tarnogórskiej wspólnoty wyznania mojżeszowego. Potwierdza te spostrzeżenia między innymi fakt o niewybieraniu do władz współwyznawców przybyłych do miasta z terenów Kongresówki. Warto wreszcie nadmienić, kto znalazł się w gronie zastępców w 1926 roku. Wiemy zatem, że byli to Jakob Huppert i Jakob Hirschmann, którzy zastąpili w latach 1927–1929 Maxa Totzka i Oskara Brauera. Najprawdopodobniej ci ostatni opuścili Tarnowskie Góry. Pozostali dwaj to Albert Fischer i Hermann Blumenreich. Po awansie wymienionych na samym początku zaliczono w skład mniej ważnych członków rady Benno Hamburgera oraz Simona Brauera.

W dniu 9 czerwca 1927 roku Urząd Wojewódzki Śląski zarządził wybory do organu wykonawczego społeczności izraelickiej, bowiem skończył się okres urzędowania jednego zarządcy (Eliasa Bacha) oraz dwóch członków wyłanianych co trzy lata (Leopold Halbreich, Aaron Perlberg). Na komisarza głosowania władze śląskie wskazały burmistrza Tarnowskich Gór, Leopolda Michatza, on z kolei wyznaczył jego miejsce i termin oraz członków komisji wyborczej. Zostali nimi trzej członkowie rady: Leo Panofsky, Benno Cohn i Oskar Brauer. Tak więc reprezentanci mieli zjawić się w ratuszu w dniu 30 czerwca 1927 roku o godzinie 15.00. Na posiedzeniu zjawiło się sześciu z dziewięciu uprawnionych do podjęcia tej ważnej decyzji (Leo Panofsky, Oskar Brauer, Benno Cohn, Jakob Hirschmann, Jakob Huppert, Max Totzek). Wszyscy zebrani jednogłośnie pozostawili na stanowisku zarządcy Eliasa Bacha, wymieniono natomiast jednego z zastępców – Aarona Perlberga. Nowym człowiekiem na tym stanowisku został obok Leopolda Halbreicha, Benno Hamburger. Pozostałymi członkami tej instytucji gminnej byli Alexander Cohn oraz Siegfried Kamm. Obydwaj zostali na nich zatwierdzeni na kolejne sześcioletnie kadencje w 1918 i 1924 roku. Skład Zarządu świadczy o bardzo dużym wspomnianym już konserwatyzmie i hermetyczności panującej wśród reprezentacji tarnogórskiej wspólnoty izraelickiej, gdyż w latach 1914–1927 nie doszło do istotnych zmian w jej organie wykonawczym. Dopiero w 1924 roku wymieniono jednego zastępcę wybranego w 1914 roku. Mowa tutaj o Fedorze Schweigerze zastąpionym przez Leopolda Halbreicha, natomiast jego kolegę na urzędzie Aarona Perlberga zatwierdzono jeszcze w 1924 roku. Jak wiemy w 1927 roku dobrano Benno Hamburgera. Również wśród zarządców nie doszło do wielkich zmian. W 1927 roku w miejsce wybranego w 1914 roku Maxa Moellera spotykamy wspomnianego wyżej Eliasa Bacha. Natomiast dwaj inni pełnili swą funkcję nieprzerwanie na pewno od 1918 roku, nie jest jednak wykluczony wcześniejszy ich wybór. Mowa tutaj o Alexandrze Cohnie i Kammie.

Krzysztof  Gwóźdź

Tekst  sporządzono na podstawie tekstu zamieszczonego w publikacji wydanej przez Muzeum w Tarnowskich Górach: Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, 2000