Emanuel Dziuba

Budynek przy ul. Strzeleckiej 9
Budynek przy ul. Strzeleckiej 9

Tarnogórscy budowniczowie (5)

Emanuel Dziuba urodził się 17 lipca 1864 r. w Bujakowie pod Mikołowem. Był synem murarza Josepha Dziuby i Franciszki z domu Gritsch. Nie znamy daty jego przyjazdu do Tarnowskich Gór ani kiedy poznał swoją przyszłą żonę - córkę tarnogórskiego mistrza murarskiego - Mathilde Moecke. Teść - Hermann Moecke – wkrótce po ich ślubie zmarł (na przełomie 1889 i 1890 r.), a Mathildzie i Emanuelowi przypadło w spadku dobrze prosperujące przedsiębiorstwo budowlane.

Młodzi zamieszkali wkrótce przy Georgstrasse – dzisiejszej ulicy Powstańców pod numerem 10. Z zachowanych rysunków wiemy, że Emanuel Dziuba przewyższał teścia talentem. Prawdopodobnie był także bardzo dobrym zarządcą firmy, która otrzymywała największe i najbardziej intratne zamówienia w mieście. Firma Dziuby wzniosła między innymi: więzienie (1893-1895), ratusz (1896-1898), kościół O.O. Kamilianów (1906 roku) i kościół Przemienienia Pańskiego w Piekarach Rudnych (1910-1911). Emanuel Dziuba był członkiem tarnogórskiego Bractwa Strzeleckiego i służył mu pomocą przy pracach budowlanych, m.in wykonał w 1893 r. podium dla orkiestry. Zmarł w swoim domu 5 sierpnia 1920 r., a firma budowlana, pod nazwą „M. Dziuba, baugeschäft, Tarnowitz O/S”, działała jeszcze przez kilka lat po jego śmierci.

Dla nas najważniejsze są jego projekty architektoniczne, które kształtują do dzisiaj oblicze śródmieścia Tarnowskich Gór. Co najmniej dwa z tych projektów – budynki przy ulicy Piastowskiej 17 i Rynku 14 - wybijają się ponad przeciętność i są wystarczającym uzasadnieniem by przypomnieć postać mistrza murarskiego z Bujakowa.

P r o j e k t y

Powstańców 14, 1890 r., dla Mariany Müller

Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Powstańców 14, 18 marca 1890 [A UMwTG, A 1738]
Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Powstańców 14, 18 marca 1890 [A UMwTG, A 1738]

W marcu 1890 r. powstaje projekt kamienicy dla wdowy Marianny Müller przy ulicy Powstańców 14. To pierwszy znany projekt, podpisany jeszcze: „spadkobierca H. Moecke / E. Dziuba / technik budowlany”. Budynek usytuowany jest na załamaniu linii ulicy – co wymusiło jego szczególną formę. Fasada złożona jest z trzech, niesymetrycznych rozłożonych płaszczyzn. Dwupiętrowa kamienica ma bogatą dekorację. Interesujące są profilowane wsporniki gzymsu oraz obramienia okien drugiego piętra z przełamanymi frontonami. Między piętrami ciągnie się ozdobny fryz, a parter stwarzający wrażenie solidnej podstawy jest boniowany. Kamienica jest dzisiaj dobrze utrzymana choć poddasze, zaadaptowane na mieszkania, otrzymało okna – zaburzające harmonię pierwotnej kompozycji. Przebudowie uległy także środkowe okna parteru, a z nad gzymsów zniknęły ozdobne akroteriony (naszczytniki).

Powstańców 12, 1891 r., dla Mariany Müller

Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Powstańców 12,(1891 r.) [A UMwTG, A 1632]
Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Powstańców 12,(1891 r.) [A UMwTG, A 1632]

W drugiej połowie następnego roku powstaje projekt sąsiedniej kamienicy, także należącej do Marianny Müller. Dwupiętrowa fasada jest całkowicie symetryczna, ma dziewięć osi, z których środkowa zaakcentowana jest ryzalitem. Dla kontrastu z sąsiednią kamienicą - frontony z trójkątnym przełamaniem umieszczono na pierwszym piętrze. Projekt zakładał barokizujące zdobienia na frontonach drugiego piętra – nie ma jednak potwierdzenia ich realizacji. Nad środkowym ryzalitem miał wznosić się szczyt ozdobiony konchą (ozdobny element podobny do muszli). Brak wsporników w belkowaniu i proste okna parteru powodują, że kamienica prezentuje się skromnie przy swojej sąsiadce.

Powstańców 10, około 1891 r., dom własny

Pocztówka z widokiem na ulicę Powstańców (nr 8 do 14), około 1910 roku
Pocztówka z widokiem na ulicę Powstańców (nr 8 do 14), około 1910 roku
Brama. Powstańców 10
Brama. Powstańców 10

W tym samym czasie musiała powstać kolejna kamienica pod nr 10. Niestety nie zachowała się jej dokumentacja budowlana. Jednak na podstawie dokumentacji sąsiednich budynków wiemy, że parcela jeszcze w 1890 r. należała do Otta Kotzulli i nie było na niej obecnego budynku. W 1891 r. budynek już stał i stanowił własność Emanuela Dziuby. Możemy być niemal pewni, że autorem projektu był właściciel, który mieszkał tutaj do końca swego życia. Kamienica jest dwupiętrowa, o siedmiu osiach, dwie boczne z każdej strony zaakcentowane są ryzalitami nad którymi wznoszą się szczyty. Na starych widokówkach widzimy, że kamienica posiadała, jak sąsiednie budynki, gzyms koronujący; ponadto szczyty były wyższe, bardziej rozbudowane. Głównym akcentem dekoracyjnym fasady była brama zamknięta półokrągło z głową Herkulesa w zworniku oraz okna pierwszego piętra o ozdobnych frontonach podobnych do tych z poprzednio opisanych budynków.

Kaczyniec, 1891 r., rozbudowa domu Karla Nowaka

W marcu 1891 r. Dziuba przedstawia projekt rozbudowy domu mistrza malarskiego Karla Nowaka. Powiększono dom o ciąg pomieszczeń od ulicy Kaczyniec. Elewacje od strony Kaczyńca nawiązują do wcześniejszych z ulicy Miarki (nieznanego autora). Narożnik kamienicy został ścięty i ozdobiony balkonikiem nad wejściem do sklepu.

Tylna 1, 1891 r., dla Wilhelma Nowaka

W lutym 1891 r. powstaje projekt kamienicy przy ulicy Tylnej nr 1 dla oberżysty Wilhelma Nowaka. To dwupiętrowa, 13-osiowa kamienica o typowych klasycznych formach. Parter jest boniowany, podziały pionowe zaakcentowane elementami imitującymi kamień, a nad oknami drugiego piętra znalazły się ozdobne naczółki.

Piastowska 19, 1891 r., dla Augusta Pokory

W listopadzie tego samego roku powstaje rysunek dwupiętrowej kamienicy przy ulicy Piastowskiej 19. Projekt wykonany został dla oberżysty Augusta Pokory. Kamienica ma nieco nieregularny plan, co wynika z ukształtowania sąsiedniego budynku.. Artykulacja fasady jest zróżnicowana w zależności od kondygnacji. Parter jest boniowany, a otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukiem. Okna na pierwszym piętrze posiadają półokrągłe naczółki, a na drugim – trójkątne. Bogato zdobiony jest fryz, a nad gzymsem umieszczono dwa - nie zachowane, ale widoczne na starych fotografiach - szczyty.

Strzelecka 9, 1892 r., dla Alberta Wilka

 

Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Strzeleckiej 9, 17 czerwca 1892 [A UMwTG, A 2458]
Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Strzeleckiej 9, 17 czerwca 1892 [A UMwTG, A 2458]

Latem 1892 roku Dziuba przedstawił projekt narożnej, dwupiętrowej kamienicy dla mistrza rzeźnickiego Alberta Wilka przy ul. Strzeleckiej 9.

Parter budynku jest boniowany, narożniki i pionowe podziały zaakcentowane za pomocą elementów imitujących kamień.

Nad oknami piętra umieszczono trójkątne naczółki.

Niektóre elementy projektu uległy uproszczeniu podczas realizacji, m.in. zrezygnowano z łuków w otworach parteru i ozdobnych naczółków na drugim piętrze.

Krakowska 21, 1892 r., dla Bernharda Corvina

Emanuel Dziuba, projekt elewacji kamienicy przy ul. Krakowskiej 21 (widoczny także fragment budynku pod nr 23), 12 kwietnia 1892 [A UMwTG, A 713]
Emanuel Dziuba, projekt elewacji kamienicy przy ul. Krakowskiej 21 (widoczny także fragment budynku pod nr 23), 12 kwietnia 1892 [A UMwTG, A 713]

W grudniu tego samego roku Dziuba zajął się jeszcze przebudową budynku pod numerem 21 na ulicy Krakowskiej dla restauratora Bernharda Corvina. Budynek otrzymuje prostą, ale elegancką dwupiętrową fasadę.

Na parterze zastosowano metalowe filary, dzięki czemu mogły powstać duże okna wystawowe.

Projekt różni się od obecnego stanu kamienicy:

okna drugiego piętra miały wieńczyć ozdobne naszczytniki, natomiast gzymsy potraktowane zostały bardzo prosto (obecnie profilowany gzyms wsparty jest na ozdobnych wspornikach).

Piastowska 17, 1904 r., dla Carla Dominika

Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Piastowskiej 17, wariant I, 27 luty 1904 [A UMwTG, A 690]
Emanuel Dziuba, projekt kamienicy przy ul. Piastowskiej 17, wariant I, 27 luty 1904 [A UMwTG, A 690]

Detal. Piastowska 17
Detal. Piastowska 17

W 1904 r. powstają jedne z najciekawszych projektów Dziuby. W lutym przedstawił on rysunki piętrowego sklepu meblowego dla fabryki mebli Carla Dominika. W projekcie użyto formy i zdobienia nawiązujące do wiedeńskiej secesji. Jeszcze przed rozpoczęciem budowy doszło do zmiany już zaakceptowanego planu. Budynek miał otrzymać także drugie piętro. W sierpniu Dziuba przedstawia zmodernizowany projekt już dwupiętrowego budynku. Środkowy ryzalit otrzymał formę pylonu z boniowanym parterem i śmiało zakomponowaną attyką. Po bokach, w górnych płycinach zaznaczono wyobrażenia poranku i zmierzchu. Ten projekt został zrealizowany z niewielkimi zmianami m.in.: nie skończono bocznych attyk, w środkowym ryzalicie powstał kartusz z inicjałami właściciela „CD” - Carl Dominik, a wyobrażenia poranku i nocy usytuowano w dolnych płycinach.

Opolska 4, 1905 r., dla kupca Emanuela Niechoja

Rok później Emanuel Dziuba projektuje kamienicę przy ulicy Opolskiej 4 dla kupca Emanuela Niechoja. Prostota i klasyczne formy mogły by sugerować, że kamienica powstała kilka lat wcześniej, a nie po śmiałym projekcie dla Carla Dominika. Najciekawiej zaprojektowany jest parter ze zwornikami w otworów okiennych i drzwiowych w formie maszkaronów.

Rynek 14, 1908 r., dla Vorschuss-Verein

Pocztówka z widokiem na budynek Towarzystwa Zaliczkowego, Rynek 14, około 1910 roku
Pocztówka z widokiem na budynek Towarzystwa Zaliczkowego, Rynek 14, około 1910 roku
Rynek 14 obecnie
Rynek 14 obecnie

W lutym 1908 r. powstał kolejny wyróżniający się projekt Dziuby - budynku Towarzystwa Zaliczkowego (Vorschuss-Verein), który miał stanąć w miejscu dawnego ratusza, przy Rynku numer 14. Dwupiętrowy, narożny z wieżyczką i dwoma wykuszami od Rynku i ulicy Opolskiej. Nad wykuszami znajdują się szczyty ukształtowane malowniczą giętą linią. Ciekawie zaprojektowano obramienia okien na pierwszym piętrzę czy boniowany parter. Po pierwszym właścicielu zachował się w szczycie od strony Rynku kartusz z monogramem – podwójnej litery „V”. Ten ostatni znany mi projekt Dziuby jest także jego najbardziej śmiałym i pomysłowym dziełem.

Marek Wojcik