Przyczynki do historii Pałacu w Reptach

Martin Kimbel, projekt wnętrza Pałacu w Reptach; ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej
Martin Kimbel, projekt wnętrza Pałacu w Reptach; ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej

Kompleks pałacowy w Reptach – szczątkowo ocalały w postaci masztalerni oraz gajówki – opracowali monachijscy architekci Rudolf von Seitz, Adolf Seiffhart oraz najbardziej znany – Gabriel von Siedl. Wnętrza sali balowej wykonała wrocławska firma „Kimbel”. Znaleziony niedawno w archiwalnych dokumentach rysunek Martina Kimbla jest jedyną zachowaną dokumentacją pałacowych wnętrz.

Dotychczasowe najbardziej wnikliwe badania nad położoną w zachodniej części miasta posiadłością rodziny Henkel von Donnersmarck ze Świerklańca skupiały się głównie na czasach nam współczesnych. Przypomnę chociażby artykuł Tomasza Rzeczyckiego Zagłada Pałacu w Reptach („Montes Tarnovicensis” 2005, nr 18/19). Wiedza na temat jej przedwojennych dziejów nie wykracza jednak poza materiał zdjęciowy, pocztówki z początku XX wieku oraz rozproszone informacje. Pragnę przywołać napowrót historię powstania repeckiej rezydencji i ożywić ją o kilka interesujących szczegółów.

Pałac od strony południowozachodniej, pocztówka z początku XX wieku; ze zbiorów J. Spałka
Pałac od strony południowo zachodniej, pocztówka z początku XX wieku; ze zbiorów J. Spałka

Zanim Repty przeszły na własność rodziny Henkel von Donnersmarck stanowiły posiadłość kilku osób: Ferdynanda Elsnera, hr. Luizy Preysing, Antonia, Karola i Karoliny Güncel. W 1824 r. dobra repeckie (wraz ze Starymi Tarnowicami) odkupił Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck (1824-1848), za czasów którego na wschodnim skraju parku, powstał Zamek Myśliwski (Jagdschloss) i zwierzyniec (Tiergarten). Po nim Repty odziedziczył syn Guido (1830-1916), z którego inicjatywy powstał w latach 1893-1898 kompleks pałacowy, a zwierzyniec przekształcono w ogród angielski. Projekt Neues Schloss opracował jeden z czołowych architektów tych czasów Gabriel von Seidl (1848-1913) i był zbudowany w stylu popularnego wówczas w Monachium niemieckiego neorenesansu. Warto się tutaj na moment zatrzymać i spojrzeć na sylwetkę tego architekta. Gabriel Ritter von Seidl urodził się 9 grudnia 1848 roku w Monachium jako pierwszy syn zamożnego piekarza Antona Seidl i Teresy Sedlamayr, córki Gabriela Sedlmayra, właściciela słynnego w Monachium browaru Spatenbräu. W drugiej połowie lat 60. XIX w. rozpoczął studia inżynierskie na Politechnice w Monachium. Po studiach wyjechał do Anglii, gdzie pracował w fabryce lokomotyw. W tym czasie podjął decyzję o  rozpoczęciu studiów architektonicznych w monachijskiej Akademii Architektury. Wojna prusko-francuska w 1870 r. uniemożliwiła mu jednak kontynuowanie studiów, jako ochotnik walczy na froncie do 1871 r. Po długim okresie studiów w Rzymie w 1878 roku otworzył studio dekoracji wnętrz. Seidl był członkiem Monachijskiego Stowarzyszenia Rzemiosła Artystycznego (Münchner Kunstgewerbevereins) założonego w 1851 roku, co zaowocowało współpracą z takimi artystami jak: Lorenz Gedon, Fritz von Miller, Rudolf von Seitz.

Plan inwentaryzacyjny Pałacu w Reptach, oprac. P. Spałek, J. Sage; ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej
Plan inwentaryzacyjny Pałacu w Reptach, oprac. P. Spałek, J. Sage; ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej

Znaczący wpływ na architektoniczną twórczość von Siedla miał Lorenz Gedon prekursor stylu neorenesansu niemieckiego w Bawarii. Jak pisze Irma Kozina: „W Monachium styl ten miał bardzo wielu zwolenników ze względu na antypruskie nastroje mieszkańców Bawarii, podnoszących w ten sposób zasługi artystów Norymbergii i Augsburga czasów Albrechta Dürera i Hansa Holbeina. Ten antagonizm regionalny nie powstrzymał popularyzacji nurtu w całym państwie niemieckim, nie przeszkodził także zatrudnieniu w kresowej prowincji pruskiej jednego z czołowym monachijskich architektów.”* Pałac o dynamicznej bryle z bogatymi ryzalitami, wykuszami, różnorodnymi wieżami powstał na nieregularnym rzucie. Od południa wbudowano czworoboczną wieżę, którą zdobił zegar słoneczny z wizerunkiem świętego Jerzego i kopią jako wskazówką – dzieło Rudolfa von Seitz (1842-1910) – malarza, rysownika oraz dekoratora wnętrz tworzącego w stylu nawiązującym do rokoka, a przy okazji przyjaciela i towarzysza twórczości Seidla. W czasie powstania rezydencji w Reptach artyści współpracowali razem przy powstaniu Bawarskiego Muzeum Narodowego.

Rudolf von Seitz  Zegar słoneczny; fot. J. Adamek; ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej
Rudolf von Seitz Zegar słoneczny; fot. J. Adamek; ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej

Wieżę wieńczył ośmiobok z barokizującym hełmem oraz latarnią. Wschodnią i zachodnią elewację zdobiły ryzality o schodkowych szczytach, a wraz z artykulacją okien stanowiło typowe rozwiązanie jakie stosował Seidl w swoich projektach (wymienić warto chociażby projekty Pałacu w Klingenburgu, Dom Artysty w Monachium czy wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO Ratusz w Bremie). Szczyt ryzalitu od strony wschodniej wieńczyła rzeźba prawdopodobnie Perseusza z głową Gorgony, z lewej strony zaś widniała rzeźba Herkulesa. Motyw flankujących wież Pałacu w Reptach pojawia się również w innych pałacowych projektach – Pałacu w Neubauern, Pałacu w Gudenau.

W pierwszych latach XX wieku zamek został rozbudowany od południowego-zachodu o salę balową, a prace nad jej wnętrzem trwały do 1910 roku. Wykonawcą była wrocławska firma „Kimbel” założona w 1867 r. we Wrocławiu przez Martina Kimbla (1835-1921), ojca znanego berlińskiego architekta, malarza i rzemieślnika Wilhelma Kimbla (1868-1965). Niestety nie zachowały się jakiekolwiek materiały fotograficzne z wnętrza pałacu, a spośród wielu rysunków Martina Kimbla, które jeszcze w latach międzywojennych znajdowały się w Reptach, przetrwał tylko jeden.

Na podstawie planów inwentaryzacyjnych sporządzonych przez Piotra Spałka i Józefa Sage w sierpniu 1959 można wysnuć śmiałą sugestię, iż pomieszczenie widoczne na rysunku znajdowało się od strony wschodniej.  Nie wiadomo czy projekt doczekał się realizacji, niemniej rysunek wrocławskiego architekta stanowi olbrzymią wartość, mając na uwadze mgliste wyobrażenie na temat pałacowego wnętrza.

Dwa lata po rozpoczęciu budowy pałacu – w maju 1895 r. – zaczęto wznosić budynek masztalerni, usytuowanej na północ od pałacu. Pracami budowlanymi przy niej kierował monachijski architekt Adolf Seiffhart, znany w Tarnowskich Górach z rozbudowy Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w latach 1898-1900, a także projektu ołtarza w Kościele pw. Przemienienia Pańskiego w Bobrownikach Śląskich-Piekarach Rudnych. Budowę masztalerni nadzorował Eduard Blumner – projektant budynku Sejmu Stanów Śląskich (powstałego w latach 1883-1888) przy ulicy Piłsudskiego 74 we Wrocławiu oraz kompleksu Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Lubiążu (budowanego w latach 1902-1910). W tym samym czasie powstaje projekt gajówki Seiffharta, znanej nam dzisiaj jako restauracja „Leśniczówka”.

Pałac do 1945 roku stanowił własność rodziny Donnersmarck, precyzując – należał do drugiego syna Guidona - Krafta (1890-1977). W 1945 roku pałac spłonął, a pozostawione ruiny stopniowo niszczały aż do lat 1966-1968, kiedy wydano decyzję ich całkowitej rozbiórki. Zachował się natomiast budynek masztalerni – choć mocno zniekształcony późniejszymi przebudowami.

Maria Marciniak