Zasługi Hrabiego Fryderyka Von Redena dla rozwoju Górnego Śląska i Ziemi Tarnogórskiej

Bukowiec - ruiny mauzoleum hr. Redena
Bukowiec - ruiny mauzoleum hr. Redena

C Z Ę Ś Ć   V I

Na przełomie wieków XVIII i XIX rozpoczynało karierę wielu znanych później górnośląskich przemysłowców.

Wśród nich należy wyróżnić przedstawicieli starych śląskich rodów szlacheckich: Donnersmarcków, Hohenlohe, Hochbergów czy hr. F. Collonę, hr. A. Renarda, hr. Karola von Ballestrema. Należeli do nich również reprezentanci innych warstw społecznych. W tym miejscu należy wymienić: K.Godulę, F.Winklera, J.Baildona. Podążali oni drogą wytyczoną przez F.W. Redena, budując, na wykonanym przez niego fundamencie, jeden z największych okręgów przemysłowych Europy, który wyprzedzał wtedy pod względem nowoczesności przemysł wielu sąsiednich krajów.

Dokonujące się na Górnym Śląsku przemiany gospodarcze miały również ogromny wpływ na rozwój Tarnowskich Gór. Dzięki decyzjom podjętym przez F.W. Redena stały się one znaczącym ośrodkiem górnictwa i hutnictwa metali nieżelaznych. Gdy obejmował on stanowisko dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego, Tarnowskie Góry były niewielkim miasteczkiem liczącym 1282 mieszkańców, z których większość zajmowała się rzemiosłem, rolnictwem lub handlem. Dzięki podjętej przez Redena decyzji o budowie kopalni rudy oraz związanej z nią huty srebra i ołowiu, miasto stało się ważnym ośrodkiem przemysłowym. Aby nadzorować działalność przemysłu górniczo-hutniczego w Tarnowskich Górach ulokowano siedzibę Górnośląskiego Urzędu Górniczego nadzorującego pracę państwowych i prywatnych zakładów przemysłowych, znajdujących się na terenie całego zagłębia. Tarnowskie Góry stały się również siedzibą dwóch ważnych instytucji związanych z górnictwem. Były to: Spółka Bracka oraz Kasa Pomocy dla Górnictwa Węglowego. W mieście wybudowano jeden z najstarszych na tym terenie szpitali w którym leczono górników. Ulokowano również tutaj pierwszą szkołę kształcącą miejscową kadrę techniczną. Powstający przemysł przyciągnął nowych mieszkańców i w 1810r. miasto liczyło już prawie 2 tys. osób. Otrzymało ono w 1811r. jedną z najstarszych na tym terenie sieci wodociągowych. W XIX stuleciu miasto nadal rozwijało się dość szybko. Było to możliwe dzięki reformom społeczno-gospodarczym, które przeprowadzono w państwie pruskim. Mimo odejścia F.W. Redena, jego następcy kontynuowali politykę aktywnego inwestowania w państwowy przemysł górniczy. W latach 1821-1835 wybudowano nową sztolnię odwadniającą „Fryderyka”. Jej uruchomienie umożliwiło eksploatację nowych pokładów rudy srebra, ołowiu, żelaza. W 1837r dla kopalni „Fryderyk” zarezerwowano ogromne pole górnicze o powierzchni 152km2, dodatkowo zobowiązując działające na tym terenie kopalnie prywatne do sprzedaży całości wydobytej rudy wyłącznie do państwowej huty „Fryderyka”. Dzięki tym posunięciom w 1908r. wydobycie doszło do poziomu 46 tys.t rudy. W XIX w. huta była też kilkakrotnie modernizowana i przebudowywana. Stosowano w niej coraz nowocześniejsze technologie i urządzenia, przeznaczone do wytopu metali. Dzięki tym nowym inwestycjom w 1913r. zakład ten dostarczył już 41 tys.t ołowiu, 660 t glejty i 12 ton srebra. W rejonie tarnogórskim rozwinęło się również górnictwo eksploatujące pokłady rudy żelaza, którą odbierały huty zlokalizowane w Gliwicach, Zabrzu, Rudzie Śląskiej, Chorzowie, Świętochłowicach, Katowicach, Siemianowicach. W 1832r. wydobyto w rejonie tarnogórskim 70 tys.t rudy, w 1851r. było to już 190 tys.t, a w 1889r. osiągnięto poziom 450 tys.t. Najwięcej rudy żelaza pochodziło z kopalni należących do hrabiego Gwidona Donnersmarcka, które pracowały w okolicach Nakła, Tarnowic Starych, Piekar Śląskich, Bobrownik, Suchej Góry, Radzionkowa. Później złoża rudy zaczęły się wyczerpywać i produkcja systematycznie malała. W 1913r. wyniosła ona już tylko 65 tys.t, a górnośląskie huty przetapiały głównie rudę importowaną. W bezpośrednim sąsiedztwie Tarnowskich Gór ulokowane były liczne kamieniołomy, dostarczające kilkaset tysięcy ton topników, używanych następnie przez przemysł hutniczy. Korzystając z miejscowej bazy surowcowej, Tarnogórskie Towarzystwo dla Górnictwa i Hutnictwa wybudowało w 1859r. hutę żelaza, istniejącą do 1902r. W połowie XIX stulecia do Tarnowskich Gór doprowadzono linie kolejowe. Pierwsza z nich łącząca miasto z Opolem, została uruchomiona w 1857r. W 1859 powstało połączenie z Bytomiem, a w 1884r. otwarto linię do Kluczborka, natomiast w 1889r. wybudowano linię kolejową do Katowic. Dzięki tym inwestycjom Tarnowskie Góry stały się jednym z najważniejszych górnośląskich węzłów kolejowych. W 1855r. miasto otrzymało nową szkołę górniczą, natomiast dwa lata później stało się siedzibą Górnośląskiej Spółki Brackiej. Nadzorowała ona górniczą służbę zdrowia na terenie całego zagłębia, wypłacała również renty, emerytury, zasiłki. Spółka ta wybudowała Tarnowskich Górach dwa nowoczesne szpitale górnicze (1885 i 1910). Na terenie miasta powstawały też inne mniejsze zakłady przemysłowe, reprezentujące wiele dziedzin produkcji. Jednym z nich była również gazownia, uruchomiona w 1865r. Do miasta napływali ludzie, poszukujący pracy w przemyśle. Dlatego też w ciągu jednego stulecia liczba jego mieszkańców wzrosła o 800% i w 1900r. liczyło ono już 11,8 tys. obywateli. Budowano dla nich nowe domy mieszkalne, obiekty użyteczności publicznej, rozwijało się też miejscowe rzemiosło, usługi i handel, zaspokajające potrzeby mieszkańców miasta. Doceniając znaczenie Tarnowskich Gór jako ważnego ośrodka miejskiego utworzono w 1873r. powiat tarnogórski, do którego przyłączono szereg sąsiednich miejscowości. W latach 80-tych XIX w. wybudowano szyb Adolf z którego pozyskiwano wodę kierowaną następnie do sieci wodociągowej, obejmującej duży rejon Górnego Śląska. Na początku XX w. ulokowano w mieście seminarium nauczycielskie, oraz jednostkę wojskową. W ten sposób decyzje podjęte w XVIII w. przez Fryderyka W. Redena zapoczątkowały proces, który przekształcił niewielkie miasteczko w jeden z ważniejszych górnośląskich ośrodków przemysłowych i administracyjnych. Mimo, iż wiele z wybudowanych wtedy przedsiębiorstw już nie funkcjonuje, w ich miejsce powstały nowe, reprezentujące inne dziedziny przemysłu. Świadectwem wielowiekowej górniczej przeszłości Tarnowskich Gór pozostaje natomiast zabytkowa kopalnia rud srebra i ołowiu oraz sztolnia „Czarnego Pstrąga”. Są one podziwiane przez tysiące turystów, przybywających corocznie do miasta z całej Polski i zagranicy.

Adam Frużyński