Karol Łazarz hrabia Henckel von Donnersmarck

 

(1772- 1864)

Poczet tarnogórski

Tytularny pan Tarnowskich Gór i 9. wolny pan stanowy Bytomia

Rodzicami Karola Łazarza byli: hrabia Erdmann Gustaw z Świerklańca i baronówna Rudolfina von Dyherrn und Schönau. Urodził na początku marca 1772 r. Był młodszym synem, zatem gdy w 1805 r. zmarł ojciec majątki ziemskie jako niepodzielne, zgodnie z zasadą majoratu odziedziczył starszy Gustaw Adolf. Był on ostatnim panem feudalnym Tarnowskich Gór. W 1808 r. na mocy wprowadzonych w państwie pruskim reform stracił większość praw i przywilejów. Podczas wojen napoleońskich Karol Łazarz ufundował regiment śląskiej husarii. Na jego czele z powodzeniem walczył przeciwko Francuzom. Król mianował go pułkownikiem i za dzielność odznaczył orderem Pour le Mérite z Koroną (odpowiednik polskiego orderu Virtuti Militari).
W 1813r. zginął Gustaw Adolf. Dobra świerklanieckie odziedziczył Karol Łazarz. Trzy lata później – już po zakończeniu wojny z Francuzami - ożenił się z hrabianką Julią von Bohlen, córką marszałka i szambelana dworu elektora heskiego Fryderyka Ludwika. Mieli pięć córek i czterech synów, z których dwóch zmarło jeszcze w dzieciństwie.

Karol Łazarz choć początkowo był przewidziany do kariery wojskowej, gdy przejął majątek to zadbał o jego powiększanie. Nabył dobra ziemskie wokół Starych Tarnowic, Rept, Chropaczowa, Kamienia, Makoszowych, Zabrza, Zaborza, Sośnicy, Świętochłowic, Mikulczyc, Wieszowy, Stolarzowic. W jego ręku znalazła się spora część ziem ówczesnego powiatu bytomskiego. Od siostry ostatniego z Bontanich kupił położone już za granicą Królestwa Prus Ożarowice w Królestwie Polskim.

Hrabia zainwestował także w przemysł. W 1834r. uzyskał prawo pierwszeństwa wydobywania wszelkich złóż galmanu i węgla na terenach stanowiących jego własność. Dziesięć lat później zawarł ugodę z kuzynem, Hugonem I z Siemianowic: Hencklowie z obydwu linii mieli takie samo prawo do eksploatacji bogactw naturalnych na terenach każdej z obydwu linii rodu.

W połowie lat 20-tych uruchomił w Bytomiu hutę cynku „Klara”, a potem w Lipinach kopalnię „Quintoforo”. Jego inwestycją była też huta „Bethlen-Falva” (później „Florian”) w Świętochłowicach. Kopalnia „Concordia” w Zabrzu stała się początkiem tamtejszego wielkiego kompleksu przemysłowego.
Nazwy zakładów miały znaczenie symboliczne: Klara - córka hrabiego, Quiontoforo - łacińska nazwa Spiskiego Czwartku, kolebki Hencklów, Bethlen-Falva - niemiecka nazwa Betlanowic, kolebki Turzonów, rodu ściśle spokrewnionego z Hencklami.

Rok 1848 był przełomowym dla Europy oraz Karola Łazarza. Rewolucja „Wiosny Ludów” ogarnęła cały kontynent. Hrabia martwił się - długami obłożony był majątek. Latem tego roku zmarł starszy syn Fryderyk Karol. Na początku września Karol Łazarz zdecydował się przekazać fideikomis świerklaniecko-tarnogórski w ręce Guida, jedynego, żyjącego syna. Dwa lata później dodał do tego pozostałe dobra alliodalne za 60 tys. talarów. Oficjalnie miało to zapobiec przyszłym sporom o spadek.

Karol Łazarz obok wspomnianego orderu Pour le Mérite, został odznaczony najwyższym w Prusach Orderem Orła Czarnego z Brylantami (odpowiednik polskiego Orderu Orła Białego, przyznawanego np. głowom państw). Był także Komturem i Seniorem Zakonu Joannitów (protestancki odłam Zakonu Maltańskiego).

W 1827 r. został 9. tytularnym wolnym panem stanowym Bytomia. W 1840 r. został dziedzicznym wyższym podczaszym krajowym w Księstwie Śląskim, z prawem do tytułu „Ekscelencja”. Jako wolny pan stanowy był także dziedzicznym członkiem pruskiej Izby Panów, wyższej izby parlamentu (odpowiednik angielskiej Izby Lordów). Karol Łazarz zmarł latem 1864 r. we Wrocławiu. Ciało sprowadzono na Górny Śląsk i pochowano w krypcie rodowej obok świerklanieckiego zamku.

Arkadiusz Kuzio-Podruck
Rys. Mirosław Ogiński