Otto Kotzulla

Budynek przy ulicy Miarki 16
Budynek przy ulicy Miarki 16

Tarnogórscy budowniczowie (4)

Między ulicami Bytomską i Miarki istnieje specyficzny architektoniczny klimat – zespół ceglanych willi z bogatą dekoracją stolarską. Podobnych zabudowań nie zobaczymy w żadnym innym z górnośląskich miast. Twórcą willi był mistrz ciesielski Otto Kotzulla - który urodził się, wychował, wykształcił i tworzył w Tarnowskich Górach.

Kotzulla urodził się w 1851 roku. Najpierw uczył się rzemiosła ciesielskiego u swego ojca. O Kotzulli seniorze wiemy niewiele.  Znamy rok urodzenia - 1814 i tylko jeden zachowany projekt – zabudowań przy ulicy Krakowskiej numer 26. Po nauce u ojca - Otto - od 3 grudnia 1866 do 21 grudnia 1868 był wolnym słuchaczem Górnośląskiej Szkoły Górniczej w Tarnowskich Górach [L. Geisenheimer, Die Bergschulen von Tarnowitz u. Peiskretscham]. Miał brata – Oskara – który w 1870 roku rozpoczął naukę, we właśnie utworzonej,

Otto Kotzulla, projekt willi przy ulicy Miarki 18
Otto Kotzulla, projekt willi przy ulicy Miarki 18
Willa przy ulicy Miarki 18
Willa przy ulicy Miarki 18

Królewskiej Szkole Realnej w Tarnowskich Górach. Rodzina była wyznania ewangelickiego. Otto ożenił się przed 1882 rokiem [10 lutego 1882 umiera miesięczne dziecka Kotzulli - księga pogrzebów parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach]. Był właścicielem sporych obszarów gruntów przy ulicy Bytomskiej i Miarki na których wzniósł siedem dużych budynków – z myślą o wynajmie lub odsprzedaży. Przy ulicy Bytomskiej posiadał także warsztaty ciesielskie, a w Miasteczku Śląskim, przy dworcu kolejowym - cegielnię. Mniej wiemy o jego budowach dla innych zleceniodawców. Potwierdzone archiwalnie są dwa domy przy ulicy Miarki, ale powstało ich zapewne więcej, tak w Tarnowskich Górach jak i okolicy.

Tondo na ścianie budynku przy ulicy Miarki 16 w Tarnowskich Górach
Tondo na ścianie budynku przy ulicy Miarki 16 w Tarnowskich Górach
Tondo na ścianie na kamienicy przy ulicy Bednorza w Katowicach-Szopienicach
Tondo na ścianie na kamienicy przy ulicy Bednorza w Katowicach-Szopienicach

Otto nie uczestniczył w życiu społecznym jak inni tarnogórscy budowniczowie. Nie należał do loży „Srebrna Skała” ani do Bractwa Strzeleckiego. Zmarł na przełomie 1901 i 1902 roku. Jego żona Elise, znacznie go przeżyła i wyszła ponownie za mąż za Rurainski’ego. Kotzulla wykształcił oryginalny styl. Neorenesansowe detale architektoniczne, asymetryczne plany, wykorzystanie zróżnicowanych materiałów: cegły, imitacji kamienia i licznych elementów stolarskich. Styl ten wpłynął i na innych. Dostrzeżemy go przy ulicy Legionów 26 – projekt Carla Scholza z 1890 roku, ulicy Strzeleckiej 28 - projekt Carla Stefke z 1894 roku i Opolskiej 18 [autor i data budowy nieznane].

Otto Kotzulla, 1886, projekt klatki schodowej i werandy przy kamienicy na ulicy Miarki 20
Otto Kotzulla, 1886, projekt klatki schodowej i werandy przy kamienicy na ulicy Miarki 20
Otto Kotzulla, 1888, projekt domu przy ulicy Miarki 8.
Otto Kotzulla, 1888, projekt domu przy ulicy Miarki 8.

Miarki 16 – 1883(?)

Wydaje się, że pierwszą dużą realizacją Kotzulli była willa przy ulicy Miarki numer 16. Niestety nie zachowała się dokumentacja tej budowy. Dom powstał przed rokiem 1884 [zarys budynku widoczny jest na planie sytuacyjnym sąsiedniej willi pod numerem 18] dla Fedora (który wkrótce, w roku 1886 zmarł) i Linne John, prowadzących firmę spedycyjną.

Otto Kotzulla, 1888, projekt kamienicy przy ulicy Miarki 5
Otto Kotzulla, 1888, projekt kamienicy przy ulicy Miarki 5
Detal architektoniczny na kamienicy przy ulicy Miarki 5
Detal architektoniczny na kamienicy przy ulicy Miarki 5

Trzykondygnacyjna willa otrzymała symetryczny, czteroosiowy front o klasycznych formach. Osie zewnętrzne są szersze, a  środkową kondygnację podkreślono za pomocą okien z naczółkami. W północnej elewacji usytuowano asymetryczny ryzalit mieszczący klatkę schodową, a ścianę ozdobiono dwoma płaskorzeźbami. Pierwsza, prostokątna z naczółkiem i puttami z symbolami przemysłu - Hefajstosa i handlu - Merkurego; druga w formie tonda z dwójką dzieci trzymających tablice dekalogu i węża oraz posągiem Artemidy Efeskiej w tle. Takie płaskorzeźby powstawały zazwyczaj w kilku kopiach, identyczne tondo znajduje się w Katowicach-Szopienicach na kamienicy przy ulicy Bednorza. Mogą one pochodzić z popularnego w tym czasie warsztatu bytomskiego rzeźbiarza Antoniego Kapsta.

Południowa oficyna utrzymana w tym samym stylu, jest dobudowana później, około roku 1909. Willa należała wtedy już do nowych właścicieli. W 1906 roku był nim radca budowlany Spiller. W 1914 Erich Welz reklamował transport mebli i chwalił się tradycją firmy odziedziczonej po pani John sięgającą roku 1858. W roku 1930 budynek należał do Heinricha.

Miarki 18 – 1884, dom własny

Otto Kotzulla, 1893, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 11, wariant I, niezrealizowany
Otto Kotzulla, 1893, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 11, wariant I, niezrealizowany
Otto Kotzulla, 1894, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 11, wariant II
Otto Kotzulla, 1894, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 11, wariant II

Najbardziej urokliwym dziełem Kotzulli jest mała willa przy ulicy Miarki 18. Zachował się jej oryginalny projekt. Willa zaznaczona jest na planach remizy z lutego 1885 roku, prawdopodobnie więc powstała nieco wcześniej - w 1884 roku. Część południowa jest szersza i wyższa. Dobrej jakości są detale architektoniczne – obramienia okien z girlandami kwiatów i gzyms dzielący kondygnacje. Klasyczne formy dopełniał dach zdobiony pierwotnie akroterionami [nie zachowanymi].

Jeszcze przed 1890 rokiem willa została sprzedana, ale bez rozległej otaczającej ją działki - doktorowi  Wolff’owi. Po nim, w 1905 roku właścicielem był Heinrich Wenzl – handlarz materiałami wybuchowymi. Na jego zlecenie drobnych modernizacji dokonał tutaj budowniczy Karl Korbsch, który być może  zaprojektował także nową altankę, o ślicznych secesyjnych formach. W roku 1930 willa należała do Małgorzaty Lissek.

Miarki 20 – 1886, dom własny

Otto Kotzulla, 1895, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 12, wariant I, niezrealizowany (elewacja północna i zachodnia)
Otto Kotzulla, 1895, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 12, wariant I, niezrealizowany (elewacja północna i zachodnia)
Otto Kotzulla, 1895, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 12, wariant I, niezrealizowany (elewacja północna i zachodnia)
Otto Kotzulla, 1895, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 12, wariant I, niezrealizowany (elewacja północna i zachodnia)

Prawdopodobnie w 1886 roku Kotzulla kupił działkę nr 443, obecnie ulica Miarki 20, od spadkobierców S. Füchsa i wybudował tutaj kolejny budynek dla siebie. Oryginalne rysunki i dokumentacja budowy  nie zachowały się  – stąd „prawdopodobnie”. Natomiast na projekcie z 1890 roku - klatki schodowej i werandy - widzimy, że budynek miał harmonijne proporcje i ozdobne obramienia okien. Później był własnością budowniczego Carla Korbscha, a po jego śmierci  Jadwigi Korbsch. Dzisiaj, budynek po licznych przeróbkach, to bezkształtna szara bryła.

Miarki 8 – 1888 dla Antona Benke

W marcu 1888 roku powstaje projekt trzykondygnacyjnej kamienicy o symetrycznej fasadzie i bocznym wejściu dla Antona Benke, mistrza ślusarskiego. Benke, znany jest z działalności w bractwie strzeleckim, był m.in. prezesem tegoż bractwa w latach 1926-32. Formy budynku przy ulicy Miarki 18 bardzo przypominają wcześniej wybudowany dom pod nr 16 – ale w nieco pomniejszonej skali. Wydaje się, że na bocznej elewacji nigdy nie umieszczono płaskorzeźb widocznych na projekcie. Obecnie dom nie posiada tak charakterystycznych dla Kotzulli gzymsów, utracił też część obramień okiennych, a od frontu dobudowano niestylowe schodki.

Dom dla urzędników na Karłuszowcu - Legionów 34

Kotzulla, 1895, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 12, wariant II
Kotzulla, 1895, projekt kamienicy przy ulicy Bytomskiej 12, wariant II
Kotzulla, 1897, projekt willi Gertruda przy ulicy Bytomskiej 10
Kotzulla, 1897, projekt willi Gertruda przy ulicy Bytomskiej 10
Otto Kotzulla, 1899, projekt kamienicy przy ulicy Marki 10
Otto Kotzulla, 1899, projekt kamienicy przy ulicy Marki 10

W podobnym stylu do projektów Otto Kotzulli jest także dom dla urzędników na Karłuszowcu, przy obecnej ulicy Legionów 34. Niestety brak dokumentacji budowlanej dla Karłuszowca, przyłączonego do miasta w 1924 roku. Dom powstał po roku 1888 – gdyż nie jest zaznaczony na mapie z tego roku. Widoczny jest na pocztówce z 1899, jeszcze bez zachodniej dobudówki.

Miarki 5 – 1892 dla Ignatzego Polczyka

W lutym 1892 roku powstaje projekt trzykondygnacyjnej kamienicy dla mistrza kowalskiego Ignatzego Polczyka. W rękach rodziny Polczyk kamienica pozostała jeszcze po wojnie. Kamienica jest dobrze zachowana z oryginalną stolarką drzwi wejściowych i szczególnie bogato zdobiona fryzem. Warto zwrócić uwagę na umieszczone w metopach fryzu girlandy kwiatów, i na wsporniki z maszkaronami.

Bytomska 11 – 1894, dom własny

Budynki przy ulicy Bytomskiej 8 i 10, pierwsze lata XX wieku, Pcztówka ze zbiorów Beaty i Jacka Kalke
Budynki przy ulicy Bytomskiej 8 i 10, pierwsze lata XX wieku, Pcztówka ze zbiorów Beaty i Jacka Kalke

Z czerwca 1893 roku pochodzi projekt jednopiętrowej willi przy ulicy Bytomskiej 11 ze śmiało zaprojektowanym narożnym wykuszem-wieżyczką. Z niewiadomych przyczyn nie został on zrealizowany. W lutym 1894 powstaje drugi projekt, założonej na podobnym rzucie, ale wyższej - dwupiętrowej willi. Rysunek fasady jest prawie symetryczny, z dwoma ryzalitami po bokach. Jednak lewy ryzalit bardziej wystaje przed lico budynku – co dla patrzącego pod kątem nadaje budynkowi bardziej dynamiczny i nieregularny kształt. Budynek, należący w okresie międzywojennym do Gertrudy Jurezko, a później Ireny Blachnikowej, zachował się do dziś w dobrym stanie.

Bytomska 12 – 1895, dom własny

Brama, w kamienicy przy ulicy Miarki 10
Brama, w kamienicy przy ulicy Miarki 10

Podobnie ma się rzecz z następną willą po przeciwnej stronie ulicy  pod numerem 12. Pierwszy projekt z marca 1895 roku, z ryzalitem w części środkowej i z bogato zdobionym portalem bocznym nie został zrealizowany. W sierpniu tego roku powstaje drugi projekt – na stosunkowo podobnym asymetrycznym rzucie, ale z ryzalitem po prawej stronie i z mniej ozdobnym wejściem usytuowanym z tyłu willi. W okresie międzywojennym mieszkał tutaj Bronisław Hager (1890-1969), lekarz, działacz społeczny i wiceburmistrz Tarnowskich Gór. Ta willa zachowała się do dziś bez większych przeróbek, z dobrze utrzymanym, pięknie profilowanym drewnianym gzymsem – któremu warto się przyjrzeć podczas spaceru.

Bytomska 10 – 1897, dom własny

Kotzulla, 1901, projekt domu przy ulicy Bytomskiej 8
Kotzulla, 1901, projekt domu przy ulicy Bytomskiej 8

Dwa lata później, w czerwcu 1897 roku, powstaje projekt sąsiedniej willi przy ulicy Bytomskiej 10.  Willa ma nieregularny rzut, jednak front został zaprojektowany symetrycznie. W osi znalazła się dwukondygnacyjna drewniana weranda, a otaczające ją ściany zostały ozdobione wykładzinami z drewnianych listw. Willi nadano nazwę Gertruda. Nazwa widoczna jest na starych zdjęciach - nad werandą. Następnego roku powstały obok domu zabudowania stolarni. Niestety obecnie willa nie posiada ani werandy ani drewnianej dekoracji i utraciła swą dawną urodę.

Miarki 10 – 1899, dom własny

W marcu 1899 roku powstaje projekt budynku przy ulicy Miarki 10. Na rysunku widzimy dwupiętrową, siedmioosiową kamienicę o symetrycznych formach. Brama wjazdowa została wykonana jednak inaczej niż zakładano w projekcie. Dzisiaj brak naczółków nad oknami pierwszego piętra i inaczej rozwiązane są lukarny w dachu. Kamienica należała później do wdowy - Elise Kotzulla.

Bytomska 8 – 1901, dom własny

Wreszcie w czerwcu 1901 powstaje projekt najokazalszej willi przy ulicy Bytomskiej 8. Trzykondygnacyjny budynek z mieszkalnym poddaszem ma asymetryczne formy. Charakterystyczne są zwłaszcza elementy ciesielskie – wysunięte okapy i drewniana weranda po stronie południowej. Budynek stracił nieco na przebudowie w 1914 roku – kiedy to należał do Górnośląskiego Gwarectwa w Tarnowskich Górach. Uproszczono wtedy i wyrównano okna – nie rozumiejąc zamysłu autora. Taka jednak była wówczas moda.

Oprócz własnych projektów budowlanych Kotzula zrealizował także w roku 1898 stolarski wystrój sali sesyjnej tarnogórskiego ratusza, oraz wiele drobnych przebudów i modernizacji na ulicy Krakowskiej nr 4,5,20,25 i 27, Górniczej 30a czy Stalmacha 14.

Marek Wojcik