Historia połączenia kolejowego Lubliniec Tarnowskie Góry

Przystanek osobowy Rusinowice
Przystanek osobowy Rusinowice

Przez ziemie polskie wiodły ruchliwe szlaki handlowe z Południa na wybrzeże Morza Bałtyckiego i z Zachodu do czarnomorskich portów. Podróżowano konno, używając pojazdów jedynie do przewozu osób niedołężnych oraz do transportu towarów. Do końca XV wieku nie istniały w Polsce publiczne środki łączności i komunikacji. Rolę tę spełniały prywatne organizacje posłańcze będące własnością królów, magnatów, biskupów, domów bankowych itp.

Dzieje polskich kolei, liczące już 150 lat były równie burzliwe jak dzieje naszego kraju. Ponad połowa tego okresu – od czasu budowy pierwszych linii aż do 1918 roku – upłynęła w warunkach podziału Polski na trzy zabory. W każdym z nich sieć kolejowa tworzyła się odrębnie, w nierównomiernym tempie i pod wpływem gospodarczych bądź strategicznych interesów mocarstw zaborczych. Podstawowy zarys sieci kolejowej na ziemiach polskich zaczął kształtować się już w latach czterdziestych XIX wieku.

Karte des Kreises Lublinitz - mapa powiatu lublinieckiego, zawierająca połączenia kolejowe
Karte des Kreises Lublinitz - mapa powiatu lublinieckiego, zawierająca połączenia kolejowe
Pruski parowóz serii G8
Pruski parowóz serii G8

Początki kolei na Śląsku to kolej konna. W literaturze M. Gotkiewicza pt. „Początki dobywania węgla w Polsce za Stanisława Poniatowskiego” zamieszczonym w VI tomie „Wiadomości Muzeum Ziemi” można przeczytać: „Komisja Skarbowa w Warszawie poleciła pismem z dnia 20 lutego 1767 roku administratorowi żup królewskich Kluczewskiemu, żeby: „zniósłszy się z Inspektoratem Gór Mineralnych, obmyślił galerki rzeką Białą Przemszą pod Jeleń przystawić dla transportu węgla do Czernichowa i Warszawy spławić”.

Budynek dworca stacji Lubliniec w okresie przed wojennym
Budynek dworca stacji Lubliniec w okresie przed wojennym
Stacja Lubliniec w okresie przedwojennym
Stacja Lubliniec w okresie przedwojennym

W dniu 26 czerwca 1922 roku około godziny 1330 od strony Herbów Śląskich wkraczały do miejscowości Lubliniec pododdziały 74 pułku piechoty, aby tę część Górnego Śląska objąć w posiadanie Rzeczypospolitej Polskiej, wśród witających tłumów byli również liczni kolejarze. Wówczas, jak i dziś  Lubliniec był bardzo ważnym  „węzłem kolejowym”. Dnia 31.08.1881 roku władze w Berlinie wystawiły cesję na budowę i użytkowanie linii kolejowej z Kluczborka przez Lubliniec do Tarnowskich Gór – przez spółkę akcyjną „Rechte Oder Ufer Eisenbahn Gesellschaft” (Kolej żelazna prawobrzeżnej Odry S.A.). Termin wyznaczony na ukończenie budowy wynosił 3 lata (Amtsblatt nr 38/1881).

Droga żelazna zawitała tam 20 maja 1884 r., gdy Kolej Prawego Brzegu Odry mająca koncesję na budowę linii z Kluczborka do Tarnowskich Gór zrealizowała swoje plany, oddając do eksploatacji odcinki: z Kluczborka do Olesna  1 lipca 1883 r.,  z Olesna do Lublińca 20 maja 1884 r. i z Lublińca do Kalet 15 października 1884 r. początkowo był to tylko jeden tor i przystanek osobowy Rusinowice wówczas jeszcze nie istniał.

Sieć kolejowa wg. stanu z roku 1885. (Liczby oznaczaja date uruchomienia linii kolejowej)
Sieć kolejowa wg. stanu z roku 1885. (Liczby oznaczaja date uruchomienia linii kolejowej)
Rozkład jazdy 1944/45 Lubliniec Tarnowskie Góry
Rozkład jazdy 1944/45 Lubliniec Tarnowskie Góry

W dniu 27.09.1895r. oddano do użytku drugi tor na odcinku Koszęcin - Lubliniec.  Natomiast na całej linii Kluczbork - Tarnowskie Góry dodawanie drugiego toru trwało aż do 1897 roku. Budowa drugiego toru na linii kolejowej Kluczbork – Tarnowskie Góry, rozbudowa stacji i utworzenie placów składowych na towary masowe oraz magazynów celnych wkrótce rozwinęły transport kolejowy towarów, eliminując dawniejszy uciążliwy transport kołowy towarów ze stacji Tworóg.

W celu zwiększenia tzw. przepustowości linii kolejowej, pomiędzy stacjami otworzono  posterunki odstępowe (bloki), posterunek taki wówczas istniał np.: w Czarnym Lesie (Schwarzwald). Między 1930 a 1934 rokiem otwarto przystanek Rusinowice. W ciągu doby odjeżdżało z niego wówczas 9 pociągów w kierunku Lublińca i tyle samo w kierunku Koszęcina. Przystanek osobowy Rusinowice, odległy od Lublińca o 7 km, dla ruchu pasażerskiego otwarto 1 lutego 1931 roku. Informacji takich udziela nam gazeta “POLSKA ZACHODNIA” ze stycznia 1931 roku. Na przystanku osobowym Rusinowic zatrzymywały się wówczas w obydwu kierunkach następujące pociągi osobowe: 3531; 1512; 3543; 3625; 3544; 3524; 3545; 3629; 3530; 3533; 3546; 3547; 3638; 3535; 3642; 3537; 3644. Sprzedaż biletów, odbywała się na miejscu. Zaś stacja Tarnowskie Góry, zobowiązana była przeprowadzić zmianę personelu, wysyłając do Rusinowic wykwalifikowanych pracowników w zakresie służby ruchowej i handlowej. Przystanek osobowy Rusinowice przydzielono do stacji Lubliniec, gdzie również tzw. dzienne wpływy kasowe odprowadzano do kasy stacyjnej w Lublińcu.

Stacja Koszęcin  budynek dworca najprawdopodobniej przed 1939 r.  obecnie stan podobny
Stacja Koszęcin budynek dworca najprawdopodobniej przed 1939 r. obecnie stan podobny
Mapa sieci kolei żelaznych stacji Lubliniec
Mapa sieci kolei żelaznych stacji Lubliniec

Stacją węzłową, Lubliniec stał się 1 stycznia 1892 r., gdy uruchomiono odcinek z Lublińca do Herbów Śląskich oraz z Lublińca do Fosowskiego 10 października  1894 r. Spowodowało to konieczność wybudowania w Lublińcu małej parowozowni, wieży wodnej i warsztatów. Uzyskanie połączeń kolejowych z centrum Śląska stało się kołem napędowym rozwoju przemysłu i handlu. Pierwszym polskim zawiadowcą stacji był Wawrzyniec Orlik, mający doświadczenia fachowe uzyskane na kolejach pruskich. Do zbudowanego dworca kolejowego Lubliniec, wytyczono wkrótce drogę dojazdową (obecnie ulica Oświęcimska), na którą część swych gruntów przekazała parafia katolicka (posiedzenie rady parafialnej z dnia 06.09.1885 roku).
W okresie II wojny światowej obowiązywał rozkład jazdy pociągów wydawany w języku niemieckim. W rozkładzie tym uwzględniano przystanek osobowy Rusinowice, zwany wówczas Ruschinowitz.

Dane o rozkładzie jazdy wraz z przykładami pochodzą z tzw. „Deutsches Kursbuch - Jahresfahrplan 1944/45 - Fernverbindungen” - Niemiecki Rozkład Jazdy - połączeń międzymiastowych obowiązujący w roku 1944/45.

Stacja węzłowa Lubliniec aż do uruchomienia w 1926 r. linii z Kalet przez Herby Nowe do Podzamcza była główną stacją wylotową dla pociągów z Tarnowskich Gór do Wielkopolski i na Pomorze, przez tzw. korytarz kluczborski. Wówczas nie było krótszych połączeń. Następną stacją na linii kolejowej w kierunku Kluczborka była stacja Ciasna, która to należała już do Niemiec. Stacja Lubliniec była stacją graniczną. Znajdowała się w niej ajencja celna, której kierownikiem w okresie międzywojennym był Jan Ciepły.

W lublinieckiej parowozowni podlegającej Tarnowskim Górom stacjonowały  wówczas 4 parowozy serii „Ok1” (Ok1 - polskie oznaczenie pruskiego parowozu osobowego serii „P8”) oraz  4 maszyny serii „Tp4” (Tp4 – polskie oznaczenie pruskiego parowozu towarowego serii G8). Obsługiwały one pociągi jadące do Tarnowskich Gór i Częstochowy, wykonywały też pracę manewrową. W Lublińcu były też odcinki drogowe oraz sygnałowy. II wojna  światowa rozpoczęła się w Lublińcu 1 września 1939 r., gdy o 4.30 niemieckie samoloty bombardowały dworzec i tereny przy stacji.

Żołnierze 74. górnośląskiego pułku piechoty bohatersko bronili miasta, ale wieczorem Lubliniec został zajęty przez Niemców. Oswobodzenie przyszło 20 stycznia 1945 r. Dalsza ofensywa Armii Czerwonej sprawiła, że granice Rzeczyposplitej przesunęły się na zachód. Lubliniec przestał być stacją graniczną. Stał się natomiast bardzo ważnym węzłem, przez który wywożono węgiel do portów. W dniu 30 września 1952 r. oddano do eksploatacji linię z Pyskowic do Lublińca co umożliwiło sprawniejszy transport węgla. Elektryfikacja dotarła do Lublińca 11 września 1972 r., gdy wyposażono w sieć linię z Olesna do Kalet. Sieć trakcyjna zawisła nad torami, gdy 15 października 1973 r. zelektryfikowano linię do Herbów Starych, zaś 18 grudnia 1975 r. do Opola.

W powojennej historii kolei polskich jedno z ciekawszych powitań pociągu inspekcyjnego zorganizowali pracownicy stacji Koszęcin, pod kierownictwem swojego zawiadowcy Jana Schiewe postanowili zgotować zwierzchnikom niezwykłą niespodziankę. Zawiadowca  stacji, kierujący podległą załogą od 1969 r. zorganizował,  że w majowy dzień 1984 r. pociąg inspekcyjny został przywitany śpiewem Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca  „Śląsk”.
W kwietniu 1889 roku rozpoczęto geodezyjne pomiary pod wytyczenie linii kolejowej Lubliniec – Herby (aktualnie linia kolejowa 061), a rok później przystąpiono do realizacji robót ziemnych i układania toru. Od 01.07.1890 roku kursowały już pociągi robocze na tej trasie, natomiast z dniem 1 stycznia 1891 roku ruszyły pociągi osobowe z wagonami o trzech klasach. W Herbach można było się przesiąść na pociągi do Częstochowy, a tam na pociągi kolei warszawsko – wiedeńskiej.

Z dniem 10 października 1894 roku wszczęto ruch pociągów na trasie z Lublińca do miejscowości Fosowskie (aktualnie linie kolejowa nr 061 Kielce – Fosowskie) . Lubliniec uzyskał połączenie z Opolem, przez stację Fosowskie przebiegała bowiem linia kolejowa z Opola do Tarnowskich Gór (aktualnie linia kolejowa nr 144 Tarnowskie Góry – Opole).

Opracował:
Arkadiusz Kampczyk

Składam serdeczne podziękowania za stałą i dobrą przyjacielską współpracę Michałowi Ciastko a zwłaszcza za poświęcony czas, wszystkie liczne rady i korekty. Dziękuję również panu Andrzejowi Koza – miłośnikowi kolei Lublinieckiej za cenne uwagi, podzielenie się wiedzą oraz ważne wskazówki, które przyczyniły się do zebrania materiałów oraz ustalenia historycznych faktów budowy połączenia kolejowego Lubliniec – Tarnowskie Góry.