Gustaw Adolf hrabia Henckel von Donnersmarck

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_42_01-gustaw-adolf.jpg

(1764-1813)

Poczet tarnogórski

Ostatni feudalny pan Tarnowskich Gór, 7. wolny pan stanowy Bytomia

Gustaw Adolf urodził się 31 sierpnia 1764 r. w rodzinnym zamku w Świerklańcu. Jego rodzice, hrabia Erdmann Gustaw i baronówna Rudolfina von Dyherrn und Schönau byli już małżeństwem od prawie pięciu lat. Spośród siedmiorga rodzeństwa przeżył tylko on i jego młodszy brat Karol Łazarz. Czterech braci i jedyna siostra zmarli jeszcze jako dzieci.

W wieku 26 lat ożenił się z młodszą o sześć lat Joanną Eleonorą von Prittwitz und Gaffron, dziedziczką dóbr Gręboszów koło Namysłowa. Pierwszym dzieckiem tej pary był syn, Gustaw Henryk, który urodził się latem 1791 r. Rok później przyszła na świat Eleonora (zwana w domu Lorette). Następna córka Adelajda urodziła się w 1804r.

Gustaw Adolf po śmierci ojca hrabiego Erdmanna Gustawa w 1805 r. odziedziczył spore dobra ziemskie oraz zamek w Świerklańcu i władzę nad Tarnowskimi Górami. Przejął także - jako siódmy pośród Hencklów - godność wolnego pana stanowego Bytomia. Stało się tak mimo, że zgodnie z zasadą senioratu tytuł ten winni otrzymać wpierw starsi dwaj stryjowie: Gottlieb Ernest (ur.1736r.) i Eliasz Maksymilian (ur. 1748r.). Możliwe, że zdecydowały o tym cechy samego Gustawa Adolfa. Służył w armii pruskiej w randze dowódcy dywizji piechoty. W tych ciężkich czasach wojen napoleońskich osoba z doświadczeniem wojskowym była najbardziej pożądaną aby przewodziła rodzinie.

W 1807 r. po raz kolejny cesarz Francuzów Napoleon pokonał pruską i rosyjską armię. W Tylży nad Niemnem podpisano traktat. Na jego mocy Prusy wyszły z wojny bardzo uszczuplone terytorialnie. Utraciły większość ziem polskich zagarniętych podczas II i III rozbioru. Rzeka Brynica nieopodal świerklanieckiego zamku, znowu stała się granicą, tym razem między Prusami, a Księstwem Warszawskim.

Pruscy politycy skupieni wokół monarchy zdawali sobie sprawę z bezwzględnej potrzeby reformy państwa. 19 listopada 1808 r. ogłoszono edykt królewski o wolności miast. Według nowego prawa mieszczanie nie podlegali już władzy pana feudalnego. Panowie stanowi nie mogli m.in. wyznaczać wg swego uznania burmistrza czy rady miasta. Pozostawiono im jednak zwierzchnie prawa sądownicze. Sądownictwo patrymonialne zostało zniesione dopiero w 1848 r.

Rok później hrabia Gustaw Adolf przeżył osobistą tragedię. W połowie czerwca zmarł jedyny syn, Gustaw Henryk. Nie miał on wtedy nawet 18 lat. Przy życiu pozostały dwie córki. Wkrótce żona Gustawa Adolfa, hrabina Eleonora znowu była brzemienna. Latem 1810r. urodziła się jednak córka, Augusta, a nie tak wyczekiwany syn.

W 1812 r. Napoleon ruszył z Wielką Armią na podbój Rosji. Zakończyło się to klęską i zimowym odwrotem.
Gustaw Adolf 1 marca 1813 r. był świadkiem na ślubie swej najstarszej córki Loretty. Jej mężem został daleki kuzyn, hrabia Łazarz Jan Nepomuk Henckel von Donnersmarck z linii bytomskiej. Loretta po śmierci brata, Gustawa Henryka była spadkobierczynią dóbr swej matki, czyli Gręboszowa. Wraz z jej ręką przeszły one na jej potomków - także Henckel von Donnersmarcków.

Gustaw Adolf zginął 10 listopada 1813r. w walce z Francuzami pod Szprotawą. Jego ciało hrabina Loretta sprowadziła do rodzinnego Gręboszowa i pochowała na parafialnym cmentarzu niedaleko pałacu. Na grobie stanął żeliwny monument z herbem hrabiego i symbolami jego żołnierskiej chwały. Król pruski docenił zasługi Gustawa Adolfa. Zdążył go odznaczyć jeszcze przed śmiercią Orderem Orła Czerwonego. Nagrobek Gustawa Adolfa przetrwał – choć w nienajlepszym stanie - do czasów współczesnych jako jedyny  spośród wszystkich nagrobków świerklanieckich Henckel von Donnersmarcków.

Gręboszów odziedziczyła Loretta. Świerklaniec i pozostałe dobra wokół Tarnowskich Gór dostał młodszy brat Gustawa Adolfa, Karol Łazarz. 8. wolnym panem stanowym został najstarszy w rodzie, stryj Eliasz Maksymilian (Gottlieb Ernest zm. w 1810r.).

Arkadiusz Kuzio-Podruck
Rys. Mirosław Ogiński