Erdmann Gustaw hrabia Henckel von Donnersmarck

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_41_03-erdman-gustaw.jpg

(1734-1805)

Poczet tarnogórski

Pan Tarnowskich Gór, starosta bytomski. Był najstarszym synem Karola Erdmanna i jego żony Anny Zuzanny von Larisch. Urodził się 18 marca 1734 r. w rodzinnym zamku w Świerklańcu.

Gdy miał 25 lat ożenił się z baronówną Rudolfiną von Dyhernn. Rok później zmarł jego ojciec. Stało się to zaledwie miesiąc po jego 26 urodzinach. Przejął wówczas władzę nad rodzinnym majątkiem z miastem Tarnowskie Góry włącznie. Jak podkreślają historycy był surowym panem. Chłopom za niewykonywanie jego poleceń groził odebraniem zagrody i ziemi, a czasami dodatkowo karą chłosty. Złapanych zbiegów z jego dóbr, którym ucieczka jednak się nie powiodła, przykuwano do taczek i skazywano na najcięższe prace.

W czerwcu 1771 r. po śmierci Ernesta von Rosteck und Goldmannsdorf z Chropaczowa przejął urząd i władzę starosty powiatu bytomskiego. Siedziba starosty znajdowała się w Tarnowskich Górach w budynku przy Rynku nr 1 (dziś siedziba muzeum oraz winiarni i restauracji „Sedlaczek”). Hrabia Erdmann Gustaw sprawował odtąd władzę nad Tarnowskimi Górami i okolicznymi ziemiami jako pan feudalny a także jako reprezentant pruskiej administracji państwowej.

Druga połowa XVIII w. to czas ponownego gwałtownego rozwoju przemysłowego ziemi tarnogórskiej. Dzięki działaniom Jerzego Fryderyka von Redena powstała m.in. kopalnia „Fryderyk” w Bobrownikach oraz huta o takim samym imieniu w Strzybnicy. Do odwadniania kopalni sprowadził maszynę parową z Anglii. Jej zastosowanie znacząco poprawiło warunki wydobycia kruszców. Aby ją zobaczyć ówcześni mieszkańcy prawie całej Europy organizowali specjalne wycieczki. Byli wśród nich koronowani władcy, poeci, arystokraci.

Hrabia Erdmann Gustaw dbał także o swoje prawa a przede wszystkim zyski. Z własnym suwerenem spierał się o wpływy z podatków jakie musieli uiszczać mieszkańcy Śląska, a które według hrabiego właśnie jemu się należały. Z przedstawicielami króla pruskiego 16 stycznia 1782 r. podpisał ugodę. W zamian za zrzeczenie się prawa do 1/9 części wydobywanego kruszcu oraz do opłaty w wysokości 3 tys. talarów od każdej miarki uzyskanego srebra, uzyskał połowę dochodów z królewskiej dziesięciny i od wydobycia w mających powstać kopalń.

Erdmann Gustaw pośród Hencklów był drugim najbogatszym. Należało do niego jedno miasto, tj.  Tarnowskie Góry, trzynaście wsi w całości a jedna częściowo oraz 7 folwarków. Łącznie był to majątek o powierzchni ponad 12,6 tys. ha. Miał kilkoro braci i znał jakie sprawia to kłopoty przy podziale spadku. Aby zabezpieczyć zgromadzony majątek przed jego rozproszeniem postanowił z majątków ziemskich wokół Żyglina i Świerklańca utworzyć majorat. Odpowiedni dokument podpisał 14 listopada 1796 r. Odtąd cały kompleks dóbr mógł dziedziczyć tylko jeden spadkobierca.

W marcu 1804 r. zrezygnował z urzędu starosty bytomskiego na rzecz swego bratanka hrabiego Karola Traugotta z Maciejowa. Był on trzecim najbogatszym pośród Hencklów. Ponad rok później 8 sierpnia 1805 r. po swym kuzynie Łazarzu III Henckel von Donnersmarcku z Siemianowic został 6. bytomskim wolnym panem stanowym. 1 listopada tego samego roku sprzedał Janowi Sedlaczkowi dawną siedzibę bytomskich starostów ziemskich. Zmarł zaledwie kilka tygodni później – 27 listopada - w swoim zamku w Świerklańcu.

Arkadiusz Kuzio-Podruck
Rys. Mirosław Ogiński