Opis Tarnowskich Gór z 1783 roku

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_39_01-00.-strona-tytulowa.jpg

Friedrich Albert Zimmermann (1745-1815). Urzędnik, statystyk, historyk. W roku 1774 rozpoczął pracę w Kamerze Wojennej i Dominialnej we Wrocławiu, od 1793 organizował administrację pruską w Polsce, a w 1804 został tajnym radcą sekretarza ministra do spraw Śląska - Carla Georga Heinricha von Hoyma. W 1809 został radcą rządowym, zajmując się finansami Śląska.

Zimmermann był urzędowym opiekunem gminy żydowskiej, współorganizatorem i kierownikiem żydowskiego Gimnazjum im. Króla Wilhelma (założonego w 1791) oraz wydawcą Geschichte und Verfassung der Juden in Schlesien (Historia i teraźniejszość Żydów na Śląsku).

Fragment dzieła Zimmermanna
Fragment dzieła Zimmermanna
Obraz księcia Jerzego von Ansbach w dawnym opactwie cysterskim w Heilsbronn
Obraz księcia Jerzego von Ansbach w dawnym opactwie cysterskim w Heilsbronn
Powstanie kopalni według Das Schwazer Bergbuch, 1556
Powstanie kopalni według Das Schwazer Bergbuch, 1556
Fragment mapy księstwa opolskiego Wolfganga Iohannesa Wielanda z 1736 roku. Widoczne centralne położenie Tarnowskich Gór, między Sowicami, Lasowicami i Starymi Tarnowicami
Fragment mapy księstwa opolskiego Wolfganga Iohannesa Wielanda z 1736 roku. Widoczne centralne położenie Tarnowskich Gór, między Sowicami, Lasowicami i Starymi Tarnowicami

Założył i współredagował „Schlesische Provinzialblätter” i „Schlesische Volkszeitung”. W latach 1810-15 był pierwszym prezesem Śląskiego Towarzystwa Kultury Ojczyźnianej. Jego najważniejszym dziełem jest 13-tomowe Beyträge zur Beschreibung Schlesiens (Materiały do opisu Śląska) (1783-96).

Fragment mapy: F. Thiele, Situations Plan von dem metallisschen Berg-Bau in der Gegend von Tarnowitz und Beuthen, 1827, AP w Katowicach, z widocznymi świetlikami starej [Alte] sztolni Gotthelf nieco na wschód od nowej sztolni Gotthelf
Fragment mapy: F. Thiele, Situations Plan von dem metallisschen Berg-Bau in der Gegend von Tarnowitz und Beuthen, 1827, AP w Katowicach, z widocznymi świetlikami starej [Alte] sztolni Gotthelf nieco na wschód od nowej sztolni Gotthelf
Friedrich Anton von Heinitz (1725 - 1802) - pruski minister-reformator
Friedrich Anton von Heinitz (1725 - 1802) - pruski minister-reformator
Fragment mapy: F. Thiele, Situations Plan von dem metallisschen Berg-Bau in der Gegend von Tarnowitz und Beuthen, 1827, AP w Katowicach, z zaznaczoną cienką czerwoną linią sztolnią Krakowską (Cracauer Stolln Linie), widoczne także Stare Tarnowice (Alt Tarnowitz) ze starym kościołem Świętego Marcina i Zamkiem Wrochema
Fragment mapy: F. Thiele, Situations Plan von dem metallisschen Berg-Bau in der Gegend von Tarnowitz und Beuthen, 1827, AP w Katowicach, z zaznaczoną cienką czerwoną linią sztolnią Krakowską (Cracauer Stolln Linie), widoczne także Stare Tarnowice (Alt Tarnowitz) ze starym kościołem Świętego Marcina i Zamkiem Wrochema
Sarkofag księcia Jerzego Fryderyka von Ansbacha w Heilsbronn
Sarkofag księcia Jerzego Fryderyka von Ansbacha w Heilsbronn

W drugim tomie tego dzieła znalazł się pierwszy, tak pełny, opis historii i stanu ówczesnych Tarnowskich Gór. Wkrótce po jego ukazaniu się w 1783 roku, Tarnowskie Góry za sprawą restauracji górnictwa i sprowadzenia tu drugiej na kontynencie maszyny parowej, przeżyły odrodzenie i stały się modne. Przyjeżdżają tu poeci, podróżnicy i inżynierowie, postrzegają miasto poprzez opis Zimmermanna.

Wizerunek herbu Tarnowskich Gór na akcie z 1562 roku
Wizerunek herbu Tarnowskich Gór na akcie z 1562 roku
August II
August II
Topialnia, huta wytopu (u Zimmermanna: Schmelzhütte), miejsce przetopu kruszcu według Heinrich Groff, około 1530 roku
Topialnia, huta wytopu (u Zimmermanna: Schmelzhütte), miejsce przetopu kruszcu według Heinrich Groff, około 1530 roku
Ostatni akapit Przywileju Generalnego z 20 X 1599 z podpisem margrabiego brandenburskiego: Georgius Fridericus, Archiwum Państwowe w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 022 22
Ostatni akapit Przywileju Generalnego z 20 X 1599 z podpisem margrabiego brandenburskiego: Georgius Fridericus, Archiwum Państwowe w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 022 22

Zimmerman jest cytowany przez wszystkich późniejszych dziejopisarzy: Abta, Fischera, Knie, Lompy, Winklera, Solgiera, Triesta, Nowaka, Piernikarczyka, Klosego, Molendę – na Szlachcic-Dudzicz skończywszy.

August III
August III
Kopalnie, sztolnie, bicie srebra
Kopalnie, sztolnie, bicie srebra
Kościół Ewangelicki wzniesiony w 1780 roku według projektu Christopha Worbsa i z podwyższona w 1842 roku wieżą na zdjęciu sprzed przebudowy z lat 1899-1900. (wg: Historia Tarnowskich Gór)
Kościół Ewangelicki wzniesiony w 1780 roku według projektu Christopha Worbsa i z podwyższona w 1842 roku wieżą na zdjęciu sprzed przebudowy z lat 1899-1900. (wg: Historia Tarnowskich Gór)
Johann Wilhelm Pohle, proboszcz parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach w latach 1756-1801. Portret w Kościele Zbawiciela w Tarnowskich Górach. (wg: Historia Tarnowskich Gór)
Johann Wilhelm Pohle, proboszcz parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach w latach 1756-1801. Portret w Kościele Zbawiciela w Tarnowskich Górach. (wg: Historia Tarnowskich Gór)

Zapraszamy do przeczytania pierwszego polskiego tłumaczenia tej tak ważnej dla tarnogórzan lektury.

 

Friedrich Albert Zimmermann

Materiały do opisu Śląska

(Beyträge zur Beschreibung von Schlesien)
Tom 2, Brzeg, 1783 r.
[strony: 219-229]


Strona 219
B. O mieście Tarnowskie Góry

§. I.
O górnictwie


Kiedy kopalnie rud srebra w Bytomiu zostały zalane i zniszczone przez wzbierające wody, w okolicach Tarnowskich Gór, rolnik zwący się Rybka, odkrył kawałek rudy srebra wydobyty z ziemi przez woła1. To przyciągnęło uwagę górników bytomskich i rozpoczęto poszukiwanie rud; w roku 1519
1. Urbarium 2 tarnogórskie

 


Strona 220

Górnicy, ale i inni ludzie pobudowali domy na terenach Starych Tarnowic, Sowic i Lasowic1, a w 1526 w poniedziałek po Cantate 3 książę opolski Jan 4 ogłosił te nowe domy miastem i nadał mu Wolność Górniczą. W 1528 wydał on wraz z wezwanym margrabią Jerzym brandenburskim nowy Ordunek Gorny2, a w 1529 książę Jan ogłosił 5, że gwarkowie mają odprowadzać opłaty od każdej grzywny 6 srebra 18 groszy srebrnych do skarbu książęcego oraz 1 grosz na rzecz duchownych.
Po śmierci księcia Jana miasto Tarnowskie Góry odziedziczyć miał w roku 1532 margrabia Jerzy Brandenburski 8, otrzymał je jednak jako zastaw; potwierdził on przywileje górnicze i ustalił opłaty z urobku górniczego - dziesiątą nieckę 9 wydobytego kruszcu, od każdej niecki srebra 3 grosze, a od każdej niecki kruszcu płukanego 1 grosz.
W roku 1545 również w okolicach Tarnowskich Górach zaczęły zbierać się [w kopalniach] wody w dużych ilościach, to jednak nie odstraszyło ludzi od górnictwa, lecz spowodowało, że w latach 1549, 1554, 1556 oraz 1561 wybudowano kunszty odwadniające 10, o których właściwościach, utworzeniu
1. Przywilej margrabiego Jerzego Fryderyka z roku 1599.
2. Ordunek Gorny zaczyna się następująco: Z łaski Bożej, My Jan na Śląsku, Książę Opolski, Raciborski i Głogówecki, oraz My Jerzy, Margrabia Brandenburski również w Śląsku Karninowski i Raciborski Książę; wyznawamy - -


Strona 221

oraz sposobie budowy niestety ówcześni nie pozostawili zapisu. Jednakże urządzenia te nie wszędzie spełniały oczekiwania. Jedna ze sztolni, zwana sztolnią Jakuba 11, ostała się, jednakże w roku 1556 została wyprowadzona głębiej o kolejne 12 i 1/2 łatrów 12, a wody zostały odprowadzone do stawu sowickiego, tak że można było wydobywać kruszec bez przeszkód.
W roku 1568 Jerzy Fryderyk Brandenburski 13 potwierdził wszystkie przywileje i zwolnił na 11 lat kopalnie od wszelkich opłat, ażeby w ten sposób górnictwo mogło się lepiej rozwijać. Ochota mieszkańców do poszukiwania kruszcu w ziemi malała wraz z malejącymi zyskami z tego tytułu; zawiązała się spółka z Krakowa 14 , która wybudowała [sztolnie] na terenie ziemi ptakowickiej koło Rept i wsparta została drewnem do budowy. Ta próba przekształciła się w całości w gwarectwo, któremu margrabia Jerzy Fryderyk nadał przywileje w roku 1568. W roku 1603 zmarł margrabia, a Tarnowskie Góry przypadły linii elektorskiej, a w roku 1618 cesarzowi. Ucisk na tle religijnym 15 wypędził górników, tak że w roku 1619 zaszła potrzeba wydania rozkazu nakazującego wszystkim mieszkańcom Tarnowskich Gór udział w pracach górniczych. A że wydobywanie rud kruszcu nie posuwało się do przodu, zaczęto używać ałunu i witriolu, wybudowano też w roku 1623 warzelnie, a uzyskano w tymże roku 140 centnarów.
Po wojnie trzydziestoletniej otwarto w roku 1652 nową sztolnię i nazwano ją Gotthelf 16 [Boże dopomóż]; została ona przeprowadzona od Rybnej aż do granicy opatowickiej na długość 703 łatrów.


Strona 222

Nawet ta sztolnia nie przyniosła oczekiwanych korzyści i dlatego trzymano się w dalszym ciągu sztolni Jakuba otwartej ponownie w roku 1667, z której uzyskano w 1692 roku 1661 grzywien srebra; wody wzbierały jednak, a urobek malał, w związku z czym wstrzymano całkowicie budowę w roku 1755. Dnia 1 października 1783, 50 górników rozpoczęło wszystko na nowo, w obecności Królewskiego Ministra Państwowego Jego Ekscelencji Heiniza, otwarto dwa nowe szyby i wzmocniono obecną reputację górnictwa.
Wcześniej istniejącymi kopalniami były: Sztolnia Jakuba, Sztolnia Gotthelf [Boże dopomóż] i Sztolnia Krakowska.
Teraźniejszymi nowymi kopalniami są: szyb Rudolfina 17 i Antonia.

§ 2.
Historia Miasta

Miasto wzniesione zostało w roku 1526 przy okazji powstania kopalni i otrzymało prawo miejskie. Mieszkańcy byli w większości górnikami wyznania ewangelickiego 18 i wnet zadbali też o to, żeby mieć kościół. Zebrali oni środki ze swoich zysków i w roku 1531 wybudowali kamienny kościół i szkołę oraz przeznaczyli 44 guldeny rocznie na uposażenie rektora1.
Magistrat zarządził w roku 1534, że zorganizowana zostanie zbiórka i że każdy przechodzący obok topialni, powinien dać datek; z których to pieniędzy parę lat później wybudowano szpital.
1. Wiadomości ratuszowe.


Strona 223

W roku 1561 Miasto otrzymało prawo urządzania dwóch jarmarków 19, a w 1562 roku właściwy herb 20 miasta składający się z połowy czarnego orła na białym polu, dziób oraz szpony w kolorze żółtym, druga połowa tarczy podzielona na dwa pola, z czego jedna połówka ma jedno żółte skrzydło orła, a druga połowa - pyrlik i młotek górniczy; ponad tarczą znajduje się hełm ozdobiony skrzydłami orlimi i symbolami górnictwa.
W 1565 roku zarządzono, że jubilerzy mają obrabiać 14-łutowe 21 srebro.
Miasto otrzymało w roku 1599 niemieckie prawo [miejskie], a mieszkańcy nowe potwierdzenie Juris patronatus 22.1
Również w tymże roku margrabia Jerzy Fryderyk nadaje Miastu Przywilej Generalny, który zawiera przede wszystkim, co następuje:
Potwierdził on przywilej wolności górniczej 23, wprowadzone do Tarnowskich Gór prawo saksońskie, wolność celną, pozwolenie zawierania wszelkiego rodzaju cechów. Następnie zarządził również, że obywatele wzniosą ratusz, i że Polacy mają sobie wybierać polskich a Niemcy niemieckich rajców miejskich. Pozwolił Miastu posługiwać się czerwonym woskiem w aktach o charakterze publicznym, wybudować piwnicę [na wino] oraz prowadzić wszelkiego rodzaju zajęcia w czasie wolnym (prawdopodobnie chodzi tu o komedie) w okresie jarmarku. Zarządził również, że w przypadku gdy dany dom zostanie spustoszony, to ma zostać taki wybudowany przez magistrat.
1. Fuchs Rel. 24 Gesch. von Beuthen. Str. 16


Strona 224

W roku 1603 miasto zakupiło dwa majątki 25, Lasowice i Sowice za 5300 talarów.
Margrabiowie brandenburscy założyli cechy, a mianowicie w roku 1609 cech szewców, a w 1612 cech piekarzy. Górnik wyznania ewangelickiego Jakob Grüssel 26 wybudował w 1617 kościół cmentarny przed bramą wrocławską. Sami luteranie nie cieszyli się długo wolnością wyznania; ledwie co margrabia utracili władzę w Bytomiu, a więc i w Tarnowskich Górach, rozpoczął się ucisk na tle religijnym. Cesarz odebrał miastu w roku 1631 prawo patronatu pod błahym zarzutem, że obywatele miasta popierali wojska Mansfelda 271. Odebrano Miastu kościoły, wielu trudniących się górnictwem obywateli wyznania ewangelickiego opuściło miasto. W 1666 przepędzono nawet ewangelickich nauczycieli, a w 1680 władze zakazały nawet uczęszczania do kościoła w odległych miejscowościach. Ostatecznie stała też za tym misja jezuicka, której celem było ostateczne nawrócenie niewielkiej już liczby ewangelików.
Hrabiowie Henkel ustanowili w 1642 hodowlę trzody, a w 1643 produkcję mięsa; w 1679 nadali miastu prawo prowadzenia trzeciego 28 , a w 1681 roku czwartego jarmarku.
W roku 1697 przybył do Tarnowskich Gór August II 29, elektor Saksonii i został uroczyście zaproszony przez deputację stanów polskich, do odwiedzenia ich królestwa.
Dnia 6 sierpnia 1701 miasto spaliło się doszczętnie, a w roku 1734 miasto przeżyło wizytę o podobnym charakterze
1. Fuchs Rel. Gesch. von Beuthen. Str. 20


Strona 225

jak w roku 1697. Przybył mianowicie August III 30 oraz znaczna liczba polskiej szlachty, którzy powitali swojego nowego króla.
Po objęciu władzy przez Prusy właściciel ziemski otrzymał pozwolenie na ustanowienie kaznodziei ewangelickiego, Samuel Ludwig Sassadius 31 ; w domu pańskim odprawiano msze; jednak kiedy dnia 9 lipca 1746 roku spłonęło 85 domów i 14 stodół, to wówczas rodzina Frischstanzkische 32, potomkowie generacji, która bardzo ucierpiała na skutek ucisku religijnego, podarowała dwa gruntownie murowane domy jako kościół i mieszkanie kaznodziei.
Misja jezuicka musiała opuścić Tarnowskie Góry na wyraźny rozkaz królewski w roku 1767. Dom misyjny przeszedł na własność miasta, które sprzedało go jednemu z mieszkańców w roku 1774.
Pewien pan o nazwisku Schmesgall 33 przepisał swój pokaźny majątek na utrzymanie nauczycieli szkolnych, a w 1775 pani Ziemiezka 34 z domu Blacha przepisała swój majątek na potrzeby szkoły.1
Skarb miasta musiał ponieść wysokie koszty procesowe z powodu sporów religijnych, znalazł się w związku z tym w długach i w roku 1779 musiał sprzedać swoje dwa dobra, tj. Lasowice i Sowice; otrzymał za to 11620 talarów niemieckich.
1. Fuchs Rel. Gesch. von Beuthen. Str. 37 i 38.

 


Strona 226

 


Miasto jest mediat 36, należy do starosty Erdmanna Gustawa margrabiego von Henkel, leży nieco ponad milę od granicy polskiej, posiada w garnizonie szwadron pułku huzarów [pod dowództwem] pana Wernera, jest siedzibą władz państwa stanowego, przy czym przewodniczy jej sędzia ziemski Józef Mitschke. Ponadto miasto jest również siedzibą królewskiego radcy wojennego i skarbowego, pana von Walspeck; okręgowego referenta kalkulacji, pana Fischera; urzędu podatkowego powiatu bytomskiego, królewskiego urzędu celnego i akcyzy, przy czym zatrudnieni są pan Jerzy Maierhöfer oraz pan Lange; królewskiego urzędu pocztowego, Adam von Zmeskal jest poczmistrzem; deputatu górniczego, pan Gruft jest inspektorem górniczym; wytwórni soli, pan Gruft jest inspektorem solnym oraz producentem, a pan Rosa kontrolerem.

§ 4.
Budynki.


1. Stary zamek panów ziemskich, w którym władze państwa stanowego odbywają swoje posiedzenia.
2. Kościół ewangelicki, na którego czele stoi pastor Johann Wilhelm Pohle. Żadna ze wsi nie należy właściwie do parafii. Prawo patronatu mają szlacheccy posiadacze ziemscy w okolicy. Msze odprawiane są we wszystkie niedziele w języku polskim i niemieckim. Kościół jest murowany, ma wieżę i dzwony.



Strona 227

3. Parafialny kościół katolicki jest masywny i ma wysoką wieżę. Na jego czele stoi Franz Barthusel; monarcha sprawuje prawo patronackie.
4. Katolicki kościół cmentarny przed bramą.
5. Szkoła ewangelicka ciesząca się dobrą opinią; w której pracują rektor, Gottfried Mäusel oraz kantor, Christian Gottfried Pofe.
6. Szkoła katolicka, na której czele stoi rektor, pan Franz oraz kantor.
7. Ratusz
8. Szpital
9. 249 domów mieszczańskich.

§ 5.
O mieszkańcach.


Mieszkańcy mówią częściowo po niemiecku, a częściowo po polsku. Ich liczba w roku 1783 wynosi 1282.



Strona 228

w tym zawierają się jednak również ewangelicy ze wsi.
Roczna konsumpcja wynosi 91 wołów, 470 świń, 420 cielaków, 630 baranów, 360 korców pszenicy, 3112 korców żyta i 96 korców jęczmienia do wypieku; 900 korców słodu do warzenia.
Na utrzymanie mieszkańców składa się praca:
a) w górnictwie, pracuje obecnie 50 osób,
b) w rolnictwie, mieszkańcy posiadają 400 korców zasiewu,
c) w browarnictwie, prawo warzenia ma 246 domostw,
d) w handlu, który prowadzony jest przez różnego rodzaju kramarzy; rocznie odbywają się 4 jarmarki,


Strona 229

e) w rzemiośle różnym:

1 apteka, 1 cyrulik, 1 rusznikarz, 9 bednarzy, 1 farbiarz, 18 rzeźników, 1 szklarz, 1 złotnik, 1 rękawicznik, 2 wytwórców czapek, 2 blacharzy, 1 guzikarz, 3 wytwórców krochmalu, 1 kotlarz, 7 kuśnierzy, 19 tkaczy, 1 wytwórca listew, 1 malarz, 1 murarz, 1 wytwórca igieł, 2 gwoździarzy, 2 cukierników, 4 rymarzy, 2 siodlarzy, 2 ślusarzy, 24 kowali, 9 krawców, 1 kominiarz, 25 szewców, 2 wytwórców mydła, 1 powroźnik, 3 wytwórców ubiorów z tkaniny, 3 stolarzy, 7 garncarzy, 30 tkaczy, którzy obrabiają 600 bel wełny; 2 wytwórców sukna, 1 zegarmistrz, 1 kowal wytwarzający narzędzia.

§ 6.
Różności


Miasto ma 3 bramy, ale nie ma murów; rynek jest brukowany.
Tarnowskie Góry nie zezwalają osiedlać się Żydom.
Kasa miejska ma roczny dochód wynoszący 1000 talarów niemieckich. Obecny magistrat składa się z burmistrza, Johanna Gottlieba Böhme; burmistrza policyjnego, pana Maierhöfera; prokonsula, pana Zweigela; skarbnika, pana Karwata; notariusza i syndyka, pana Martiniego.

Wstęp i komentarze: Marek Wojcik
Z niemieckiego przetłumaczyła: Monika Matyl-Skrabania
Tłumaczenie zostało sfinansowane ze środków Wydziału Kultury
i Promocji Miasta Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach

 

 

Przypisy:

  1. Tarnowsky Gury - Tak jak w oryginale, pod niemieckim „Von der Stadt Tarnowitz” znajduje się fonetycznie zapisana polska nazwa miasta.
  2. Urbarium (z łaciny) - księga zawierająca spis majątku oraz powinności.
  3. Cantate – czwarta niedziela po Wielkanocy. Poniedziałek po Cantate w roku 1526 przypadł na 30 kwietnia.
  4. Książę opolski Jan – Jan (właściwie Hanusz) zwany Dobrym, (ok.1460 - 27 III 1532), książę Opola, Głogówka i Raciborza, pan Bytomia.
  5. w 1529 książę Jan ogłosił – odpis tego dokumentu z 4 października 1529 roku znajduje się w Archiwum Państwowym w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 002 002
  6. Grzywna lub miarka (w oryginale „Mark”) dawna jednostka masy, – pół funta, czyli około 190-200 gram.
  7. W Archiwum Państwowym w Katowicach, pod sygnaturą 12/1441/0/ 008 008 zachował się odpis Wolności Górniczej nadanej przez księcia opolskiego Jana wspólnie z margrabią brandenburskim Jerzym w Bytomiu (według Roździeńskiego miało to nastąpić de facto w Bobrownikach) w poniedziałek po Cantate 1526 roku. Dokument ten nie wspomina jednak o Tarnowskich Górach. Dokument lokacji Tarnowskich Gór, ani nawet jego fragment - nie jest znany z oryginału czy odpisu. Zaledwie 90 lat po publikacji Zimmermanna, niezwykle skrupulatny Carl Winkler, nie odnalazł dokumentu lokacji Tarnowskich Gór.  Tarnowskie Góry otrzymywały przywileje miejskie stopniowo: w 1537 - prawo do ważenia piwa na własne potrzeby, w 1541 – prawo sprzedaży piwa poza miasto; w 1541 – prawo do udziału w dochodach z wagi miejskiej, w 1561 – prawo do dwóch jarmarków, w 1562 – herbu i pieczęci. Niezależne od bytomskich cechy rzemieślnicze zostały założone w Tarnowskich Górach dopiero w XVII wieku.
    W 1526 roku Tarnowskie Góry nie otrzymały więc praw miejskich. Akt Wolności Górniczej był jednak na tyle istotny dla powstania przyszłego miasta górniczego – że datę tą możemy uznać za symboliczny początek historii Tarnowskich Gór.
  8. Margrabia Jerzy Brandenburski (1484-1543) (niem. Georg der Fromme) z rodu Hohenzollern-Ansbach, margrabia Ansbach, książę karniowski i raciborski, pan Bytomia.
  9. Niecka (w oryginale „Mulde”) – miara objętości, o trudnej dzisiaj do ustalenia wielkości. Prawdopodobnie równa korcowi krakowskiemu, to jest około 43,7 litra
  10. Kunszty odwadniające – urządzenia odwadniające: pompy i wyciągi wodne napędzane siła ludzi, koni lub wody; oraz sztolnie odwadniające.
  11. Sztolnia Jakuba – informacja u Zimmermana nie jest dokładna. Sztolnię Świętego Jakuba rozpoczął budować gwarek Jakub Rapp w 1563 roku – rozpoczynając od stawu w Sowicach. Boczne chodniki doszły w 1602 roku aż do Lyszcza. Z uwagi na trudność (kurzawki) kierunek budowy chodników sztolni wielokrotnie zmieniano. Świetliki po sztolni zatarte były już na przełomie XVIII i XIX wieku i nie jest możliwe dzisiaj ustalić jak dokładnie biegła – czy omijając od zachodu miasto, czy biegnąc dokładnie pod miastem. Długość głównej linii sztolni szacuje się na 2,5 km.
  12. Łatr (w oryginale „Lachter”)– dawna miara długości używana w górnictwie równa około 1,90 – 2,10 metra. W Tarnowskich Górach zachował się wzorzec łatra długości 2,09 m (tzw łatr pruski).
  13. Margrabia Jerzy Fryderyk Brandenburski (niem. Georg Friedrich) (1539-1603) z rodu Hohenzollern-Ansbach, syn Jerzego, margrabia Ansbach i Bayreuth, książę karniowski, książę opolsko-raciborski, żagański, pan Bytomia, Tarnowskich Gór i Bogumina.
  14. Sztolnia Krakowska – rozpoczęli budować ją w 1568 roku gwarkowie z Olkusza i Krakowa (stąd nazwa). Budowę sztolni porzucono, po przeprowadzeniu około 2 km głównego chodnika, w 1579 roku.
  15. Ucisk na tle religijnym wypędził górników. Ograniczanie praw protestantów rozpoczęło się w 1628 roku, a upadek tarnogórskiego górnictwa 30 lat wcześniej – brak więc zależności między tymi wydarzeniami.
  16. Sztolnia Gotthelf [Boże dopomóż], rozpoczęta tak jak podaje Zimmermann w 1652 roku i nie została wtedy ukończona mimo prób, które trwały co najmniej do 1695 roku Według Abta sztolnia miała 900 m długości i 800 metrowy roznos.(Na nowo sztolnie o podobnym biegu i tej samej nazwie ukończono w końcu XVIII wieku).
  17. Rudolfina – szyb, w którym 16 lipca 1784 roku na głębokości 18 m natrafiono na złoża rud ołowiu i srebra. Zapoczątkowało to nowy rozdział tarnogórskiego górnictwa, a dzień 16 lipca przez wiele lat obchodzony był jako święto miasta. Niniejszy tom dzieła Zimmermann powstał przed tym odkryciem. Szyb Rudolfina znajdował się na terenie dzisiejszego Parku Kunst przy ulicy Parkowej. Szyb Antonia znajdował się tuż obok, kilkadziesiąt metrów na wschód od Rudolfiny.
  18. Mieszkańcy byli w większości górnikami wyznania ewangelickiego – nie jest to ścisłe. W 1531 roku można jedynie mówić o zwolennikach lub przeciwnikach reformacji, a w wielu miastach zwolennicy obu poglądów wciąż chodzili do tego samego kościoła. Nie ma także żadnych przesłanek, na podstawie których można by wnioskować o poglądach ówczesnych górników tarnogórskich. Zdecydowanym zwolennikiem reformacji był natomiast ówczesny właściciel Tarnowskich Gór Margrabia Jerzy Brandenburski.
  19. W roku 1561 Miasto otrzymało prawo urządzania dwóch jarmarków – oryginalny dokument zachował się w Archiwum Państwowym w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 011 011. Jarmarki miały być urządzane w 8 dni po św. Agnieszce (28 I) i na św. Idziego (1 IX).
  20. Akt nadania herbu zachowany w Archiwum Państwowym w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 012 012. W klejnocie herbu Tarnowskich Gór jest jedno skrzydło orle, a nie jak podaje Zimmermann skrzydła (w liczbie mnogiej).
  21. Łut – (w oryginale loth) 1/16 grzywny; w tym przypadku chodzi o stop zawierający 14/16 części srebra (próba 0925)
  22. Juris patronatus – prawo zwierzchności – w tym przypadku nad kościołem.
  23. Zachowany w Archiwum w Katowicach dokument z 20 X 1599 roku mówi tylko o przywilejach górniczych.
  24. Gottlieb Fuchs, (1723-1800) Materialien zur evangelischen Religionsgeschichte des Fuerstenthums Teschen in Oberschlesien, Zweites Stück. Reformations- und Kirchengeschichte der freien Standesherrschaft Beuthen. Breßlau 1776.
  25. Jan Nowak (Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry, 1927, s. 52) podaje rok 1608 i sumę 7300 talarów. Również Jan Kwak podaje rok 1608, (Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry, 2000, s. 74 .)
  26. Jakob Grüssel – właściwie Jakob Gruzelko (zm w 1616 r.), burmistrz Tarnowskich Gór w latach 1608-1612, przeznaczył na budowę kościoła 700 talarów. Dla upamiętnienia fundatora kościół nosił wezwanie Świętego Jakuba (po przejęciu przez katolików zmienione na Świętej Anny). Gruzełko zastał w ufundowanym przez siebie kościele pochowany, natomiast nagrobek jego żony, Magdaleny Janiczkowej zachował się w kościele p.w. Piotra i Pawła.
  27. Ernst von Mansfeld (ok. 1580 - 1626) – niemiecki dowódca wojskowy w okresie wojny trzydziestoletniej po stronie protestanckiej.
  28. Trzeci jarmark miał się odbywać w pierwszą niedzielę po dniu św. Marcina (11 XI) – dokument zachowany w AP w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 46 046; a czwarty w niedzielę po dniu bł. Karola Wielkiego (28 I, w międzyczasie przeniesiono bowiem datę odbywania pierwszego jarmarku na niedzielę Cantate) – AP w Katowicach, syg. 12/1441/0/ 49 49.
  29. August II Mocny (niem. August II der Starke), (12 maja 1670 - 1 lutego 1733) – król Polski i wielki książę litewski w latach 1697-1704 i 1709-1733, elektor Saksonii. O wizycie Augusta II pisze Carl Winkler w Historische Nachrichten v. Tarnowitz, a tłumaczenie tego tekstu opublikował Jan Nowak (Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry, 1927, strona 84.)
  30. August III (niem. Friedrich August II) (17 października 1696 - 5 października 1763), syn Augusta II - król Polski i wielki książę litewski w latach 1733-1763, gościł w Tarnowskich Górach 6 stycznia 1734r. - więcej w Montes Tarnovicensis nr 3 (Arkadiusz Kuzio-Podrucki, Ostatnia wizyta polskiego króla)
  31. Samuel Ludwik Zasadius (ok. 1695-1756), pisarz religijny. 1721-1730 diakon i kaznodzieja zboru luterańskiego w Cieszynie. Prowadził działalność oświatową, wydawał polskie pismo i nauczał języka polskiego. W 1730r. za sprzyjanie reformistycznemu ruchowi pietystów wypędzony z monarchii austriackiej, do 1742 przebywał w Niemczech. Po powrocie był pastorem w Tarnowskich Górach. Autor popularnych modlitewników i śpiewników: Mleczna potrawa duchowa... (1726), katechizmu Droga do nieba... (1723), zbioru oracji Kazania pokutne (1730). Przełożył m.in. Nowy Testament (1725) i Mały katechizm Marcina Lutra (1727) oraz Rajski ogródeczek (1736) Jana Arndt
  32. Frischstanzkische – właściwie Fryschtatzki. Zimmermann nawiązuje tu prawdopodobnie do Daniela Frysztackiego i jego żony Salomei Ducjusz. (Wspominają o nich: Ks. Fedor Bojanowski, Kościół Zbawiciela. Dzieje parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach, Tarnowskie Góry 2000 i Krzysztof Gwóźdź, Sytuacja religijna, w: Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000)
  33. Schmesgall – Christian Wilhelm von Zmeskala und Domanowitz legatem z 23 XI 1760 roku darował 4000 talarów na szkołę i 4000 na kościół (Ks. Fedor Bojanowski, Kościół Zbawiciela. Dzieje parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach )
  34. Ziemiezka – właściwie von Ziemietzki.
  35. Paragrafy 3 do 5 przytoczył w swoim tłumaczeniu Jan Nowak, w: Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry, 1927, strony 104-105.
  36. Mediat – z łaciny „pośrednio”. W tym przypadku oznacza pośrednio podległe (poprzez swojego pana) państwu. Tarnowskie Góry były, aż do wydania ordynacji miejskiej z 19 XI 1808 roku, własnością prywatną.