Tarnogórskie zegary

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_39__z1.jpg

C Z Ę Ś Ć  I

Tarnowskie Góry jako zorganizowane miasto powstały w czasie, gdy jego pomiaru dokonywano już przy pomocy zegarów mechanicznych. O powszechnym do nich dostępie nie było oczywiście mowy, a jednocześnie istniała ugruntowana potrzeba wiedzy o konkretnej porze dnia czy nawet nocy. Stąd zaczęto zegary lokować na wysokich budynkach, najczęściej kościołach.

Pierwsze zegary wieżowe nie miały jeszcze tarcz, ani wskazówek, a tylko dzwon uruchamiany przez mechanizm wybijał godziny. Najstarszy zachowany  zegar wieżowy z 1309 r znajduje się w katedrze Salisbury w Anglii. W początkach XIV w. zegary takie pojawiają się w miastach  Włoch, później Francji i Niemczech. Jeszcze w XIV stuleciu dokonano istotnych zmian w konstrukcji zegarów mechanicznych poprzez dodanie tarczy i wskazówki godzinowej. Nie były one zbyt dokładne, pozwalając określić czas z dokładnością do piętnastu minut. Dzieliły się na dwa typy: zegary całe i półzegarza. Zegar cały wybijał wszystkie 24 godziny. Półzegarze - podobnie jak zegary dzisiejsze - pracowało w cyklu 12-godzinnym. Z biegiem lat te drugie wyparły zegary całe. Niektóre zegary wieżowe przeszły do historii. Są symbolami rozpoznawalnymi po kształtach, zdobnictwie, odgłosie bijących dzwonów. Te najbardziej znane to Big Ben w Londynie, zegar wieży Spaskiej w Moskwie, czy też na katedrze Notre Dame w Paryżu.

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_39__z3.jpg

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_39__z2.jpg

Najstarszym zegarem wieżowym na Śląsku jest ten umieszczony na frontonie ratusza wrocławskiego z 1368 r. W Tarnowskich Górach nie mamy tak sławnych jak Big Ben, ale są, a kilka innych dziś już nie istniejących, odnaleźć możemy na starych pocztówkach.

Jednym z najwcześniej zainstalowanych zegarów na Górnym Śląsku, był ten z 1568 r. na wieży tarnogórskiego kościoła Apostołów Piotra i Pawła. Posiadał wówczas tylko jedną wskazówkę godzinową, bo zastosowanie minutowej  w ogóle datuje  się dopiero od 1675 r. Obecność zegara na wieży tego kościoła zaznaczył Friedrich Bernhard Werner  na znanej panoramie Tarnowskich Gór wykonanej w 1766 r.  Powiedzmy od razu, że nie był w swej pracy drobiazgowo dokładny.

Drugi zegar umieszczono na wieży kościoła ewangelickiego pod wezwaniem Zbawiciela, wybudowanego przy Rynku w 1780 r. Stało się to prawdopodobnie w 1787 r. Kształt  tarczy i  mechanizm zegara zmienił się po roku 1900, kiedy to kościół przebudowano. Jednak i później tarcza zmieniała swe ubarwienie. Wymieniono też wskazówki, bo na starych pocztówkach widać wyraźnie, że ich długość była inna niż dziś.

Cztery okrągłe otwory na wieży dobudowanej w 1847 r. do kościoła św. Anny zdają się wskazywać, że i tam planowano zegar umieścić. Pomysłu nie zrealizowano zapewne z braku środków, bo nie była to inwestycja tania.

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_39__z4.jpg

Wiele wskazuje, że trzecim w kolejności był zegar znajdujący się nad wejściem do budynku dworca wybudowanego w 1888 r. Dziś kopię typowego kolejowego zegara  umieszczono w polu pod szczytem z półkolistym tympanonem. Ciekawostą jest to, że kolejowe zegary  w Polsce działają z dokładnościa do jednej minuty. O taki okres przesuwa się ich wskazówka minutowa w odróżnieniu od innych, w których jej ruch jest stały i przez to, niemal niedostrzegalny.

Następnym był zegar na ratuszu, którego budowę zakończono w 1898 r. Jego mechanizm wykonała ta sama firma z Głogówka, która zabudowała zegar na kościele ewangelickim po 1900 r.Przez wiele lat zegary te naprawiał, konserwował i nakręcał tarnogórski zegarmistrz Franciszek Wiegand. Oba warte są osobnej publikacji.

Kolejny zegar odmierza czas na wieży nowego kościoła  św. Marcina w Starych Tarnowicach zbudowanego w pierwszych latach XX w.. Najnowszym zaś jest czasomierz zainstalowany w 1996 r. na wieży kościoła Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej.

Anna Sopuch
Dokończenie w następnym numerze

 

Okładka Montes nr 39

Okładka Montes nr 39

Tarnogórskie zegary