Ani śladu po Urzędzie Górniczym

Urząd na filiżance z Serwisu Carnalla
Urząd na filiżance z Serwisu Carnalla

Przez blisko trzysta lat w miejscu dzisiejszego ratusza stał przy tarnogórskim rynku budynek Urzędu Górniczego. Obecnie zachowały się jedynie rysunki i plany oraz niewyraźne zdjęcia tej budowli, która odegrała ważną rolę w historii miasta

Od chwili powstania Tarnowskich Gór ważną rolę odgrywał w tej górniczej osadzie, a później mieście, Urząd Górniczy. Pierwsze wzmianki o utworzeniu urzędu, w którym gwarkowie i górnicy zgłaszali podjęcie wydobycia kruszców srebra, znalazły się w Ordunku Gornym z 1528 roku.

Te ustawy górnicze wydali wspólnie książę opolski Jan II Dobry i margrabia Jerzy Hohenzollern. Początkowo urząd górniczy, na czele którego stał żupnik - inaczej zwany górmistrzem – znajdował się w latach 1528-1562 w najstarszym i ponoć najpiękniejszym wówczas budynku w mieście przy ulicy Gliwickiej 6. Parterowy domek przebudowany został w XIX wieku oraz w międzywojniu – dobudowano dwie kondygnacje. Obecnie nazywany jest domem Florczaka. W zachowanych do dziś na parterze renesansowych sieniach i piwnicach budowli więzieni byli w 1534 roku zbuntowani gwarkowie i górnicy.

Początkowo władze górnicze zarządzały także osadą gwarków, jaką tuż po założeniu były Tarnowskie Góry. – Początkowo nie było w ogóle burmistrza ani rajców. Te funkcje pełnili żupnik i urzędnicy górniczy – mówi Marek Wroński, prezes Instytutu Tarnogórskiego. O ważności Urzędu Górniczego świadczy to, że w 1529 roku książę Jan II Dobry nadał mu pieczęć z godłem korporacyjnym, czyli u góry tarczy złote orle skrzydło na niebieskim tle a na dole skrzyżowane pyrlik i żelazko. Przez wiele lat godło to uznawane było za herb Tarnowskich Gór.

Do rozdzielenia władz górniczych od miejskich doszło dopiero w 1562 roku, kiedy to margrabia Jerzy Fryderyk nadał Tarnowskim Górom nowy herb. – Uznawał w ten sposób to, że osada, która otrzymała przywileje górnicze, rozwinęła się w miasto – dodaje Marek Wroński. Od tej pory bogaci mieszczanie wybierali już osobnego burmistrza i radnych. Rozdzielone wówczas instytucje: Urząd Górniczy, Sąd, Starostwo Ziemi Bytomskiej i Rada Miejska, które przeniosły się z ulicy Gliwickiej 6 na Rynek do osobnych gmachów. Ratusz do 1608 roku mieścił się w kamienicy Pod Lipami, potem przeniesiony został do pobliskiego domu Szymkowicza. Starostwo ulokowało się w budynku Sedlaczka zaś Urząd Górniczy w nieistniejącym dziś budynku na rogu ulicy Górniczej i Rynku.

Był to dwukondygnacyjny dom ze spadzistym dachem. Na parterze między oknami znajdowała się szeroka łukowata brama. Na piętrze widniało 10 okien. Małe okna umieszczone były także na poddaszu. W 1697 roku w budynku wybito przejście do sąsiednich kamienic, co związane było z wizytą w mieście Augusta II, przyszłego króla Polski. Jak wyglądała budowla wiemy dzięki zachowanym szkicom i planom przebudowy budynku z 1812 roku oraz nigdy niezrealizowany projekt z 1839 roku, kiedy to siedzibę Urzędu Górniczego chciano przedłużyć. Kształt tego domu utrwalony został także na filiżance z serwisu Rudolfa Carnalla.

W okresie rozkwitu wydobycia w okolicy Tarnowskich Gór rud srebra w Urzędzie Górniczym odnotowywano każde pole wydobywcze, szyb czy sztolnię. Rysowane były także mapy obiektów górniczych. Najstarsza mapa z Górnego Śląska pochodzi właśnie z tarnogórskiego Urzędu Górniczego i przedstawia sztolnię Świętego Jakuba z 1579 roku.

Autorem mapy był, pochodzący z Heldburga, Hans Trapp, który przyjechał do Tarnowskich Gór w 1567 roku i do 1685 roku pracował w górnictwie m.in. przy budowie sztolni Św. Jakuba, był także od 1577 roku żupnikiem tarnogórskiego Urzędu Górniczego. Mapę sporządził dla margrabiego Jerzego Fryderyka, który miał rozsądzić spór Trappa z tarnogórskimi gwarkami.

Po upadku górnictwa kruszcowego w Tarnowskich Górach szczególnie widocznego na początku XVII wieku tarnogórski Urząd Górniczy zaprzestał działalności. W 1748 roku w mieście działało jedynie 8 gwarków zatrudniając 12 osób. Do zaniku kopalnictwa w mieście przyczyniły się m.in. wojny śląskie.

Do odrodzenia górnictwa doszło w mieście dopiero po przyłączeniu Śląska do Prus. Po otwarciu w 1784 roku kopalni rud Fryderyk oraz w 1786 huty żelaza w Strzybnicy w Tarnowskich Górach znalazły siedzibę górnicze urzędy. Od 1779 roku w budynku na rogu ulicy Górniczej i Rynku, w miejscu dzisiejszego ratusza, ponownie działała deputacja górnicza, przekształcona w 1793 roku w Górnośląski Urząd Górniczo-Hutniczy. Władzom górniczym podlegały kopalnie państwowe i prywatne. Urzędnicy górniczy rejestrowali nie tylko stan górnictwa w okolicy miasta i wydawali koncesje na wydobycie rud metali. – Dbali także o zapewnienie bezpiecznego wydobycia rud oraz bezpieczną pracę górników – mówi Marek Kandzia, prezes Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Urzędnicy górniczy zajmowali się także kształceniem kadr dla kopalń.

W 1803 roku Królewski Górniczy w Tarnowskich Górach założył w mieście szkołę górniczą. Początkowo fachu uczyli górników kopalni Fryderyk pracownicy Urzędu Górniczego przysięgły Eiseleben i referendarz Schultz. Zajęcia przez rok odbywały się w wynajętym pokoju tarnogórskiego Urzędu Górniczego, czynsz płacono z kasy kopalni Fryderyk. Potem szkoła przeniosła się do budynku naprzeciwko Urzędu Górniczego.

W 1861 roku po podzieleniu górnośląskiego urzędu górniczego na kilka okręgów w Tarnowskich Górach pozostał jedynie okręgowy urząd górniczy przeniesiony do budynku przy ulicy Bytomskiej 8 a potem do Bytomia. W domu na rogu ulicy Górniczej i Rynku działał jeszcze sąd rejonowy przeniesiony w 1894 roku do nowo postawionego budynku przy ulicy Opolskiej. Wtedy państwowy dom byłego Urzędu Górniczego i Sądu kupiło miasto i po zburzeniu go wybudowało w tym miejscu nowy Ratusz oddany do użytku w 1898 roku.

W mieście pozostały jedynie dwa prywatne urzędy górnicze koncernów przemysłowych.

Ryszard  Bednarczyk
Wł. Deutsches Bergbau-Museum Bochum, fot. Muzeum w Tarnowskich Górach.
Źródło: R. Slotta, Das Carnall-Service.., Bochum 1985 w: Historia Tarnowskich Gór