Starosta Donnersmarck

b_120_133_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_30_starosta-henckel.jpgKról pruski Fryderyk II Wielki, wkraczając na Śląsk zamierzał trwale połączyć tę dzielnicę z resztą swego państwa. Jednym ze sposobów było wprowadzenie nowej administracji, która realizowałaby zadania zlecone przez nowego monarchę.

 

 

 

b_120_138_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_30_starosta-rosteck.jpgb_120_141_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_30_starosta-rymultowski.jpg

 

 

 

 

 

 

Herby starostów

Jesienią 1741 r. ukazał się ordonans królewski o podziale kraju na Powiaty (niem. Kreis). Na ich czele miał stać starosta (niem. Landrat). Jeden z nowoutworzonych powiatów obejmował ziemie dawnego bytomskiego państwa stanowego do którego przyłączono ziemie należące dawniej do biskupa wrocławskiego tj. Biskupice, Mikulczyce, Ruda, Zabrze, Zaborze i Sośnica.

Bytomskie państwo stanowe od XVII w. znajdowało się pod władzą Henckel von Donnersmarcków. Stolicą formalnie był Bytom, ale wszystkie urzędy mieściły się w Tarnowskich Górach. Podobnie zorganizowano władze powiatu bytomskiego. Starosta Bytomski swą siedzibę miał w Tarnowskich Górach, w dawnym budynku starostów ziemskich, dziś siedzibie Muzeum i winiarni „Siedlaczek”.

Pierwszym pruskim starostą został nie Henckel, ale właściciel Ptakowic Gottlieb Christian von Rymułtowski und Kornitz. Swój urząd objął 1 kwietnia 1743 r., już po zakończeniu prusko-austriackiej wojny o Śląsk, i pełnił go do 1761 r. Kolejnym starostą został właściciel Chropaczowa Ernst von Rosteck und Goldmannsdorf.

Na początku lata 1771 r. trzecim starostą został hrabia Erdmann Gustaw Henckel von Donnersmarck ze Świerklańca, który sprawował także władzę nad Tarnowskimi Górami. Władza dawnych panów feudalnych została nieco ograniczona przez pruskich urzędników, ale teraz Henckel miał podwójną władzę nad miastem i jako właściciel i jako urzędnik.

Najstarszym synem Karola Erdmana był urodzony w 1734 r. Erdmann Gustaw. On odziedziczył główną część dóbr ojca wraz z zamkiem w Świerklańcu, który stał się jego siedzibą. Dla swych poddanych był surowym panem. Za stawianie oporu chłopom groziło odebranie zagrody i ziemi, a nawet kara chłosty. Tych, którzy próbowali uciec a zostali złapani, przykuwano do taczek i skazywano na najcięższe prace.

Procesował się z pruskim fiskusem o należne przywileje. Erdmann Gustaw występował jako spadkobierca Piastów – najdawniejszych, przyrodzonych panów Górnego Śląska. Uznał, że należą mu się dochody z tytułu regale, tj. uprawnień suwerena, np. do zysków z wydobywania bogactw naturalnych. Zawarty 16 stycznia 1782 r. kompromis na pewien okres załagodził sprawę. Hrabia rezygnował z prawa do 1/9 części wydobywanego kruszcu oraz do opłaty 3 talarów od każdej miarki otrzymywanego srebra. W zamian uzyskał dochód w wysokości połowy dziesięciny królewskiej z produkcji srebra i ołowiu w mających powstać kopalniach.

Erdmann Gustaw był przede wszystkim właścicielem ziemskim. Pośród Hencklów jego dobra, o łącznej powierzchni ponad 12 600 ha, były drugimi – po majątku kuzyna Łazarza III z Siemianowic - pod względem wielkości. Należało do niego: 1 miasto (Tarnowskie Góry), 13 wsi w całości, a 1 częściowo oraz 7 folwarków. Z dóbr Świerklaniec i Żyglinek utworzył w listopadzie 1796 r. majorat.

Erdmann Gustaw urząd starosty pełnił do marca 1804 r. Jego następcą został bratanek, hrabia Karol Traugott. 1 listopada 1805 r. Erdmann Gustaw sprzedał za sumę 1800 talarów budynek starostwa kupcowi Janowi Sedlaczkowi. Od nazwiska nowego właściciela wzięła się nazwa urządzonej tam później winiarni. Erdmann Gustaw zmarł 27 listopada 1805 r.

Karol Traugott gdy przejmował po swym stryju Erdmannie Gustawie urząd starosty miał 31 lat. W czasie wojen napoleońskich Tarnowskie Góry i okoliczne ziemie znalazły się w zasięgu działań wojsk francuskich i ich sprzymierzeńców. Mieszkańcy – zwłaszcza ci pochodzenia polskiego - zaczęli składać przysięgę na wierność Hieronimowi Bonaparte. Panowało powszechne przekonanie, że to właśnie młodszy brat cesarza Napoleona zostanie polskim królem. Karol Traugott jako pruski starosta ostro protestował przeciwko temu. W odpowiedzi aresztowano go i wywieziono na krótki czas do Częstochowy.

W 1809 r. wydał zgodę na budowę w Bytomiu synagogi. Powstała ona jeszcze w tym samym roku. W 1821 r. na terenie ówczesnego powiatu bytomskiego ustanowił pięć gmin żydowskich w: Bytomiu, Tarnowskich Górach, Miasteczku Śląskim, Mysłowicach i Zabrzu. Żydzi z Tarnowskich Gór i Miasteczka utworzyli pomimo urzędowego zarządzenia wspólną gminę. Dopiero w poł. XIX w. powstała osobna filia gminy obejmująca Miasteczko Śląskie, Żyglin, Jędrysek, Bibielę, Żyglinek, Brynicę i Truszczyce.

Wkrótce po zakończeniu wojen napoleońskich Karol Traugott zdecydował się przenieść siedzibę starostwa z Tarnowskich Gór do Bytomia. Oficjalnie stało się to 1 października 1818 r. Urząd starosty pełnił 36 lat do lutego 1840 r. Zmarł w 1850 r.

AKP