Dzieje tarnogórskich Żydów

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_30_zydzi1.jpg

Część II

Dzieje tarnogórskiej gminy w okresie panowania pruskiego są trudne do odtworzenia. Wynika to z kilku przyczyn. Po pierwsze, Żydzi mogli się tutaj osiedlać legalnie dopiero od roku 1812, zaś samodzielna gmina wyznaniowa ukształtowała się nieco później. Po drugie, nie należy zapominać o tym, że eksterminacja, jaka spotkała naród żydowski w okresie II wojny światowej, nie ominęła także wspólnoty w Tarnowskich Górach. Z tego też powodu wiele cennych archiwaliów uległo zniszczeniu.

Położenie prawne Żydów na Śląsku uległo nieznacznej poprawie w okresie wojen śląskich zakończonych w 1763 roku. Te trzy konflikty zbrojne doprowadziły do zmiany przynależności politycznej większości ziemi śląskiej. Prusy zajęły prawie cały jej obszar za wyjątkiem Cieszyńskiego. Nowe władze, pragnąc ożywić tutejszy handel, pozwoliły w 1750 roku Żydom przybywać do miast.

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_30_zydzi2.jpg

W zamian za to musieli oni uiszczać wysokie podatki państwowe. Zatem od drugiej połowy XVIII wieku rozpoczyna się powoli okres migracji wyznawców religii mojżeszowej do tychże górnośląskich ośrodków. Tak więc miasta na wschód od linii Odry były już w tym okresie zasiedlane przez Żydów. Nie dotyczyło to jednak Tarnowskich Gór oraz Byczyny. Zamieszkiwało wówczas na tym terenie mniej więcej 1000 Żydów. Warto wspomnieć, iż jedynie w pięciu miastach znajdowały się ich skupiska liczące po około 100 osób. Były to: Bytom, Olesno, Wodzisław, Dobrodzień, Koźle. Brak osadnictwa żydowskiego w dwóch wymienionych wyżej ośrodkach wynikał prawdopodobnie z niechęci do członków tejże społeczności, braku zainteresowania ze strony władz miejskich oraz obaw dotyczących konkurencji gospodarczej. Jednak od schyłku XVIII wieku mamy już do czynienia z powolnym przenikaniem Żydów w granice Tarnowskich Gór.

b_190_253_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_30_zydzi3.jpg

Dla przykładu, już w 1790 roku niejaki Salomon oprowadzał po mieście i okolicy Johanna Wolfganga Goethego z polecenia samego Fryderyka Wihelma von Redena. W 1808 roku zamieszkał tu niejaki Beniamin Cohn, zaś w 1812 roku Izaak Bloch. Warto wspomnieć w tym miejscu o wkładzie Żydów w rozwój gospodarczy miasta i jego okolic. Przykładem może być Samuel Cohn, założyciel kopalni rud żelaza w Nakle (1842) oraz w Piekarach Rudnych, Radzionkowie i Tarnowskich Górach (1856). Były jednak osoby niezadowolone z tego stanu rzeczy. Jedną z nich był naczelnik 7 Departamentu Podatkowego Kamery Wojenno-Dominialnej we Wrocławiu, radca wojskowy i podatkowy w Tarnowskich Górach von Below, nie kryjący swego niezadowolenia wobec zgody hrabiego Henckla na budowę synagogi w Bytomiu (1809). Prace wokół jej wznoszenia zakończono jeszcze w tym samym roku. W związku z tym von Below wystosował skargę do władz rządowych. Po zakończeniu wojny z Francją spotkała go jednak porażka, bowiem urząd w Opolu opowiedział się za istnieniem świątyni.

Rok

Ogólna liczba

Dziewczynki

Chłopcy

1837

41

21

20

1838

44

22

22

1840

56

28

28

1843

66

30

36

1846

64

40

24

1849

51

38

13

1852

61

34

27

1855

93

59

34

Liczba urodzeń Żydów w mieście za okres 1837–1855
Źródło: AP Katowice,

Całkowita zmiana sytuacji nastąpiła w okresie wojen napoleońskich. Po pokonaniu przez Francję wojsk króla Fryderyka Wilhelma III do władzy w państwie dopuszczone zostały siły reformatorskie reprezentowane przez kanclerzy: Steina, a od 1810 roku – Hardenberga. Ten drugi polityk wydał 11 marca 1812 roku edykt emancypacyjny, który zrównywał w prawach Żydów. Dokument ten zezwalał osiedlać się im na tych terenach oraz tworzyć gminy wyznaniowe. Judaizm został zrównany w prawach z wyznaniami chrześcijańskimi. Zagwarantowano własność należącą do wspólnot wyznaniowych oraz kierujących ich życiem duchowym rabinów. Zatem zmiany, jakie nastąpiły w wyniku reform Hardenberga, okazały się bardzo korzystne także dla Żydów śląskich. Wydaje się jednak, iż były one zalegalizowaniem istniejącego stanu rzeczy.

Pierwszą synagogę w Tarnowskich Górach urządzono w przystosowanym do tego celu domu Kolonki. Już w 1815 roku tutejsi Żydzi założyli gminę. Dokument w tej sprawie podpisali następujący jej członkowie: Izaak Bloch, Lorenz Freund, Loebel Eisner, Joseph Cohn, Moses Gutmann, Lazar Edelstein, Simon Kaizer, Lazar Blumenfeld. Ta sytuacja została usankcjonowana prawnie przez hr. Henckla. Dnia 11 lipca 1821 roku wystawił on w Bytomiu pismo, w którym ustanawiał pięć gmin żydowskich na terenie ziemi bytomskiej. Były to: Bytom, Tarnowskie Góry, Miasteczko Śląskie, Mysłowice, Zabrze. W skład wspólnoty tarnogórskiej wchodzić miały następujące miejscowości: Bobrowniki, Kozłowa Góra, Stolarzowice, Górniki, Tarnowice Stare, Pniowiec, Zbrosławice, Repty, Nowe Chechło, Sucha Góra, Lasowice, Ptakowice, Rybna, Kępczowice, Piekary Rudne, a do miasteczkowskiej: Żyglin i Jędrysek. Prawdopodobnie na początku lat dwudziestych XIX wieku utworzono w mieście cmentarz dla wyznawców religii mojżeszowej. Świadczy o tym fakt, iż 6 marca 1822 roku pochowano na nim pierwszego zmarłego – Markusa Rinkla. W świetle przedstawionych tutaj informacji należy odrzucić tezę J. Piernikarczyka i P. Klosego o powstaniu tejże nekropolii już w 1810 roku. Według nich pierwszy pogrzeb miał tutaj odbyć się rok później, w 1811 roku. Dane te wydają się być mało prawdopodobne, z dwóch podstawowych przyczyn. Po pierwsze, założenie cmentarza żydowskiego przed rokiem 1812 było niemożliwe, z przyczyn o których mowa była już wyżej. Po drugie, jego utworzenie nie mogło mieć miejsca przed rokiem 1815, gdyż w mieście nie istniała jeszcze gmina wyznania mojżeszowego. Zatem najbardziej prawdopodobne wydaje się twierdzenie, iż dopiero po instytucjonalnym zorganizowaniu się tej społeczności powstała w Tarnowskich Górach około 1822 roku ich nekropolia.

Nieco później, bo w latach czterdziestych XIX stulecia, utworzona została w Tarnowskich Górach placówka oświatowa dla dzieci żydowskich. Do tego czasu uczęszczały one bądź do szkoły katolickiej, bądź ewangelickiej. Wydaje się jednak, iż w mieście gmina prowadziła nauczanie prywatne. Tak więc do 1831 roku miał je prowadzić niejaki Simon Schlesinger. Prawdopodobne na krótko przed 1860 rokiem uczyło w tej szkole dwóch nauczycieli, którzy prowadzili zajęcia w kilku klasach. Uczęszczało do niej wówczas 72 uczniów (w 1860 roku – 65). Na konieczność utrzymywania przez wspólnotę owej placówki wskazują dane statystyczne dotyczące urodzeń w tarnogórskiej społeczności żydowskiej w latach 1837–1855 (tabela 1). Warto nadmienić, że nie uwzględniają one liczby dzieci, które urodziły się na całym terenie przynależącym do gminy, lecz ujmują samo miasto. W rzeczywistości więc liczba uczniów była znacznie wyższa. Żywot szkoły był jednak bardzo krótki, bowiem już w 1876 roku, zgodnie z wcześniejszym rozporządzeniem władz pruskich, zamknięto w Tarnowskich Górach szkoły: katolicką, ewangelicką i żydowską i w ich miejsce utworzono symultanną.

Krzysztof Gwóźdź

Ciąg dalszy w następnym numerze
Fot.: Cmentarz żydowski w Tarnowskich Górach