Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Heinrich Herzog

Dawna szkola realna
Dawna szkola realna

Tarnogórscy budowniczowie (2)

Jak żaden inny z tarnogórskich budowniczych, Heinrich Herzog, został wymieniony jako twórca ważnych budowli w trzech książkach opublikowanych już pod koniec XIX i na początku XX wieku

Najpopularniejsza była monografia „Parafia Radzionkowska: jej dawniejsze i dzisiejsze stosunki”, spisana przez ks. Józefa Knosałę w 1925 roku. Herzog, bez podania imienia, został tam wymieniony jako architekt kościoła p.w. Świętego Wojciecha w Radzionkowie.

Ta informacja została później powtórzona w słowniku górnośląskich artystów („Grundriss eines Lexikons bildender Künstler und Kunsthandwerker”) Waltera Krause i monumetalnym dziele Stanisława Łozy „Architekci i Budowniczowie w Polsce”. Niedawno informacje te zostały uzupełnione przez Jarosława Wrońskiego, m.in. na łamach „Życia Bytomskiego”

Loża Srebrna Skała na zdjęciach z lat 1940-45 [własność Beaty Hetmańczyk]
Loża Srebrna Skała na zdjęciach z lat 1940-45 [własność Beaty Hetmańczyk]
Detal architektoniczny z 1896 r. i dziś
Detal architektoniczny z 1896 r. i dziś

Mniej popularna była Historia Królewskiego Gimnazjum Realnego w Tarnowskich Górach („Vorgeschichte des Königlichen Realgymnasiums zu Tarnowitz“), napisana w 1895 roku przez Paula Wossidlo. Książka została przypomniana polskiemu czytelnikowi dopiero w ostatnich latach, za sprawą tłumaczenia, które ukazało się na łamach „Entenringu”. Dzięki temu dowiedzieliśmy się, że Herzog (także bez podania imienia) jest projektantem budynku tarnogórskiego liceum mającego dzisiaj za patrona Stanisława Staszica.

Całkiem zapomniana została trzecia książka, przynosząca najwięcej informacji o Herzogu. Książka będąca także niewykorzystanym, a niezwykle cennym źródłem, do poznania historii Tarnowskich Gór w XIX wieku: Historia Świętojańskiej Loży Srebrna Skała („Geschichte der Joh. Loge „Silberfels” zu Beuthen O-S”) napisana w 1913 roku przez Martina Lorenza. Herzog był bowiem wolnomularzem i twórcą tarnogórskiej siedziby loży.

Dzisiaj, łącząc informacje z tych publikacji, oraz nieliczne zachowane rysunki i dokumenty archiwalne pragnę przypomnieć postać oraz dzieła tarnogórskiego budowniczego i wolnomularza Heinricha Herzoga.

Loża Silberfels

Detal architektoniczny z 1896 r. i dziś
Detal architektoniczny z 1896 r. i dziś

W 1853 roku, 40 lat po założeniu, Świętojańska loża „Srebrna Skała“ (Silberfels) liczyła 71 członków i parterowy budynek przy ulicy Górniczej 34 nie wystarczał już na jej codzienne potrzeby, a tym bardziej nie spełniał on swego zadania podczas specjalnych uroczystości, gdy lożę odwiedzali współbracia wolnomularze z innych miast. Na zebraniu 15 X 1853 roku brat Rudolf Cohler (aptekarz, syn Johanna Friedricha Davida Cochlera, założyciela pierwszej prywatnej apteki w Tarnowskich Górach – „Pod Białym Aniołem“ i burmistrza miasta w latach 1792-1807) postanowił odstąpić na potrzeby budowy nowej loży działkę nr. 172 i część działki nr 153 za symboliczną opłatą 320 marek – pod warunkiem, że w ciągu pięciu lat zostanie wybudowany tu nowy budynek. Z uwagi na wysokie koszty pomysł budowy nowego domu miał wielu przeciwników, którzy proponowali nadbudować stary dom o piętro. Jednak Heinrich Herzog wskazał, że przebudowa domu nie spełni wszystkich oczekiwań, szczególnie trudno będzie umieścić klatkę schodową w miejscu wąskiej sieni. Bracia wolnomularze w końcu zaakceptowali pomysł budowy nowej loży. Koszty szacowano na około 8000 marek. Loża posiadało wówczas majątek 1100 marek i liczono, że uda się sprzedać stary budynek za kolejne 3000 marek. Pozostałe 4000 miano uzyskać ze sprzedaży akcji.

Eichelberg, 18 maja 1896, plan sytuacyjny Królewskiego Gimnazjum Realnego w Tarnowskich Górach [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]
Eichelberg, 18 maja 1896, plan sytuacyjny Królewskiego Gimnazjum Realnego w Tarnowskich Górach [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]
Eichelberg, 18 maja 1896, elewacja wschodnia Królewskiego Gimnazjum Realnego w Tarnowskich Górach [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]
Eichelberg, 18 maja 1896, elewacja wschodnia Królewskiego Gimnazjum Realnego w Tarnowskich Górach [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]

Plany sporządzenia nowego budynku powierzono Herzogowi.

Na zebraniu 21 stycznia 1857 nowym mistrzem loży wybrano Friedricha Wilhelma Grundmanna (tajnego radcę i posła do parlamentu pruskiego, późniejszego autora rozbudowy Katowic). Pod koniec roku budynek loży był ukończony i w połowie stycznia 1858 roku przeprowadzono się do niego. Uroczyste „wniesienie światła“ do nowej loży nastąpiło w dniach 24-27 lutego, w 45. rocznicę założenia tarnogórskiego stowarzyszenia wolnomularzy. Na uroczystość przybyło 166 braci, także z okolicznych lóż.

Herzog nie tylko zaprojektował budynek loży, ale też wniósł własny wkład w jej budowę, podobnie jak drugi budowniczy Rosenberg i mistrz ciesielski Strecker. Szczególny wkład w budowę loży wniósł Böhm który w podziękowaniu otrzymał obraz przedstawiający nową lożę. Prawdopodobnie fotokopia tego właśnie obrazu, zachowała się w SMZT.

W roku 1903 siedziba loży Srebrna Skała została przeniesiona do Bytomia, a stary budynek przekazano miastu. Po 1903 roku przed głównym wejściem dobudowano stylowy, arkadowy przedsionek. Dawna loża służyła miastu jeszcze przez 65 lat, ale w 1968 roku, pod pretekstem złego stanu technicznego, budynek zburzono, a na jego miejscu powstała obecna siedziba Tarnogórskiego Centrum Kultury.

Budynek Szkoły Realnej

Heinrich Herzog, około 1873 roku, Projekt Sali Gimnastycznej przy Szkole Realnej w Tarnowskich Górach [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]
Heinrich Herzog, około 1873 roku, Projekt Sali Gimnastycznej przy Szkole Realnej w Tarnowskich Górach [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]

Heinrich Herzog, 26 sierpnia 1880 roku, Projekt oficyny przy kamienicy na ulicy Krakowskiej 10a [Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, sygn A 647]
Heinrich Herzog, 26 sierpnia 1880 roku, Projekt oficyny przy kamienicy na ulicy Krakowskiej 10a [Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, sygn A 647]

Plany utworzenia w Tarnowskich Górach szkoły realnej narodziły się już w latach czterdziestych XIX wieku, jednak dopiero w 1869 roku, głównie dzięki staraniom Guido Henckel von Donnersmarck i burmistrza Heinricha Engela, udało się zgromadzić na jej powstanie około 400 tysięcy marek. 11 maja 1869 roku Rada Miejska Tarnowskich Gór zadecydowała o budowie szkoły realnej, powierzając równocześnie, wykonanie planów szkoły budowniczemu Heinrichowi Herzogowi. Herzog posiadał niezbędne doświadczenie, gdyż wcześniej wybudował gimnazjum w Świdnicy. 1 lipca tegoż roku królewskie prowincjonalne kolegium szkolne, popierając projekt budowy szkoły, zażądało między innymi „przekazania planów budynku”. Tak więc na ten czas możemy datować projekt Herzoga.

22 października prowincjonalny radca szkolny Scheibert przeprowadził w Tarnowskich Górach rozmowę na temat budowy szkoły z burmistrzem Engelem i budowniczym Herzogiem. Dwa dni później radca pozytywnie zaopiniował projekt. 15 stycznia 1870 roku zatwierdzono statut szkoły, w tym też roku położono kamień węgielny pod budowę. Z uwagi na wojnę z Francją i problem z zaopatrzeniem w materiały budowlane - dopiero 24 czerwca 1873 rok oddano pierwsze, jeszcze nie wykończone, pomieszczenia klasowe. Szkoła została całkowicie ukończona na urodziny cesarza Wilhelma I – 22 marca 1874 roku. 18 czerwca 1873 roku został zatwierdzony plan budowy hali gimnastycznej, także projektu Heinricha Herzoga.

Loża Srebrna Skała na obrazie prawdopodobnie z roku 1858 [zdjęcie z Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej]
Loża Srebrna Skała na obrazie prawdopodobnie z roku 1858 [zdjęcie z Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej]

Heinrich Herzog, około 1869 roku, Projekt Szkoły Realnej w Tarnowskich Górach, elewacja południowa [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]
Heinrich Herzog, około 1869 roku, Projekt Szkoły Realnej w Tarnowskich Górach, elewacja południowa [Archiwum Państwowe w Katowicach, sygn 12/1433/195]

W 1874 roku budynek szkoły realnej musiał robić wrażenie nie tylko formą artystyczną, ale także wielkością. W tym czasie Tarnowskie Góry zabudowane były jedynie parterowymi i piętrowymi domami. Szkoła Realna ustępowała wielkością tylko kościołowi Piotra i Pawła. Od samego początku budynek został pomyślany jako wizytówka i ozdoba miasta. Jak pisze Wossidlo: „dzięki lokalizacji wywiera monumentalne wrażenie. Nowy budynek wznosi się na wysokość trzech pięter, jako budowla z surowej cegły, w greckich formach, z licznie zastosowaną terakotą, w kolorze czerwonym z pilastrami i gzymsami z żółtego materiału okładzinowego.”

Przez 135 lat użytkowania, budynek przeszedł liczne remonty i modernizacje – niestety nie dbano przy nich o stronę wizualną. Ucierpiała przede wszystkim wschodnia elewacja – dzisiaj robiąca ponure wrażenie swymi zaślepionymi oknami. Pierwotnie okna na drugim piętrze, w cofniętych częściach były większe, a nad nimi znajdował się dekoracyjny gzyms. Nie ma już także toskańskich pilastrów na parterze i pierwszym piętrze. Pierwotną formę wschodniej elewacji znamy z rysunków królewskiego radcy budowlanego Eichelberga z roku 1896. Z projektów Herzoga zachowało się bowiem bardzo niewiele. Jedynie widok południowej elewacji szkoły (bez daty) i projekt sali gimnastycznej. Zachowane projekty potwierdzają jednak autorstwo Herzoga w stosunku do szkoły i sali gimnastycznej – która pierwotnie miała ciekawe formy.

Kościół Świętego Wojciecha w Radzionkowie

Królewskie Gimnazjum Realne w Tarnowskich Górach przed 1895 rokiem [według: Paul Wossidlo, Vorgeschichte des Königlichen Realgymnasiums zu Tarnowitz]
Królewskie Gimnazjum Realne w Tarnowskich Górach przed 1895 rokiem [według: Paul Wossidlo, Vorgeschichte des Königlichen Realgymnasiums zu Tarnowitz]

Loża Srebrna Skała około roku 1903 [według: Martin Lorenz, Geschichte der Joh. Loge Silberfels zu Beuthen O-S]
Loża Srebrna Skała około roku 1903 [według: Martin Lorenz, Geschichte der Joh. Loge Silberfels zu Beuthen O-S]

Pomysł powiększenia świątyni dla parafian w Radzionkowie podjął proboszcz Augustyn Masztalski 18 grudnia 1860 roku na spotkaniu z księdzem dziekanem Bernhardem Purkopą i parafianami. 8 czerwca 1861 roku wysłał list w tej sprawie do starosty bytomskiego. Kolator świątyni, Hugo Henckel von Donnersmarck jednak nie poparł projektu rozbudowy kościoła. Po pięciu latach, 1 maja 1866 roku na kolejnym zabraniu, przedstawiciele kościoła i gmin zadecydowali o budowie nowego kościoła, jednak zastępca kolatora tym razem obstawał przy rozbudowie starej świątyni. Mimo tego – jak pisze ks. Knosała – 16 maja 1866 roku Donnersmarck zlecił przygotowanie planów nowej świątyni Herzogowi. Plany te zostały przedstawione

dopiero w 1868 roku, a koszt ich realizacji szacowano na 106 500 marek. W Berlińskim Muzeum Architektury zachował się plan kościoła w Radzionkowie, autorstwa Johanna Bogislawa Lüdecke z lutego 1867 roku. Porównując ten plan z obecnym kościołem i zmianami, jakich miano dokonać w projekcie po naradzie 25 sierpnia 1871 roku – możemy być pewni, że pierwotny projekt kościoła w Radzionkowie sporządził Lüdecke. Herzogowi przypadła zaś mało wdzięczna rola „poprawiania” bardzo dobrego projektu. Przypominając dalsze losy budowy, dodam, że po 12 latach pertraktacji, zburzono stary kościół i 24 czerwca 1872 roku rozpoczęto kopać fundamenty, a 11 sierpnia położono uroczyście kamień węgielny. Budowę ukończono po trzech latach i uroczyście poświecono 8 grudnia 1875 roku. Kościół p.w. Świętego Wojciecha w Radzionkowie nie jest więc autorskim projektem Herzoga, a jedynie daleko idącą modyfikacją planów Carla Johanna Bogislawa Lüdecke.

Radzionków Kościół św. Wojciecha
Radzionków Kościół św. Wojciecha

Możliwe, że Herzog sporządził wcześniej też własny projekt (czy projekty) kościoła, gdyż jak pisze ks. Knosała: „Architekt Herzog stosując się do każdorazowej umowy albo zgody wypracował rysy najrozmaitsze; można powiedzieć: przedłożył 6 planów.” Był to zapewne projekt kościoła bez wieży, który według zamysłu kolatora miał powstać w innym miejscu. Brak jednak informacji by plany te zachowały się do dziś.

Życie

O życiu Heinricha Wilhelma Ludwiga Herzoga wiemy bardzo niewiele. Spis wolnomularzy informuje, że urodził się 15 maja 1822, a zmarł 16 czerwca 1882. Daty życia potwierdza wyciąg z księgi pogrzebów parafii ewangelickiej w Tarnowskich Górach: mieszkający na Karłuszowcu Herzog zmarł w wieku 60 lat i został pochowany na prywatnym cmentarzu 18 czerwca 1882 roku. Prawdopodobnie inny wolnomularz, Gustav Herzog (ur w 1844 roku, zmarł po 1909) był jego synem. Do loży Herzog został przyjęty 12 grudnia 1852 roku i pełnił tam zaszczytne obowiązki: drugiego dozorcy (1863-71), pierwszego dozorcy (1871-72), zastępcy mówcy (1877-79), posłańca mistrza loży (1879-80). Oprócz opisanych trzech okazałych budowli i gimnazjum w Świdnicy - Herzog wzniósł także oficynę kamienicy przy ulicy Krakowskiej 10 a. Inne jego dzieła czekają wciąż na odkrycie.

Heinrich Konrad Strecker

Warto jeszcze dodać, że Herzog współpracował stale z mistrzem ciesielskim Heinrichem Konradem Streckerem (1819-1876). Strecker, także wolnomularz, przybył do Tarnowskich Gór z Seeland (obecnie cześć Lindewitt), w Schleswigu-Holsteinie. W 1854 roku poślubił Sophie Christine Klemann i wkrótce ze związku tego narodził się Hugo Strecker, który pozostał nam znany z wybudowania kamienicy przy ulicy Sienkiewicza 4. Dzisiaj kamienica przy ulicy Sienkiewicza i wolnomularskie znaki na jej fasadzie są jedną z nielicznych zachowanych pamiątek po tarnogórskich wolnomularzach.

Marek Wojcik