Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Dzieje tarnogórskich Żydów

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_31_68-Synagoga-014.gif

Część III

Do połowy XIX wieku tarnogórska gmina pozostawała prawdopodobnie w związku organizacyjnym z bytomską, bowiem dopiero w 1854 roku nadano jej prawa korporacji.

Do pierwszego w pełni samodzielnego Zarządu weszli między innymi Salomon Cohn, H. S. Freund, Simon Schlesinger. Rok później, 9 lutego, powstał jej statut na mocy ustawy pruskiej z 1847 roku. Warto zaznaczyć, że Miasteczko Śląskie stanowiło wówczas integralną część tarnogórskiej społeczności wyznawców religii mojżeszowej. Zatem nie doszło tam do wyodrębnienia się osobnej wspólnoty, jak przewidywało to zarządzenie hr. Henckla z 11 lipca 1821 roku. Wprawdzie w Miasteczku znajdowało się największe po Tarnowskich Górach skupisko Żydów, lecz niewystarczająco duże, by utworzyć samodzielną organizację.

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_31_68-P1010048.jpg

Wielce prawdopodobne jest również to, że bardziej prężna wspólnota tarnogórska nie pozwalała na usamodzielnienie się miasteczkowskiej. Wskazuje na to dobitnie fakt wyodrębnienia się tutaj dopiero w latach sześćdziesiątych XIX wieku filii synagogi z Tarnowskich Gór. Z kart statutu dowiadujemy się również, kto stał na czele gminy tarnogórskiej. Zarząd tworzyli wówczas: Salomon Cohn, H.S. Freund oraz wspominany już Simon Schlesinger, zaś do Kolegium Reprezentantów wchodzili: J. Grünfeld, J. Böhm, J. Ehrkitz, E.J. Pinczower, N.D. Böhm, B. Görke, L. Panofsky oraz A. Schweitzer. Zatem można ze stuprocentową pewnością stwierdzić, iż na początku drugiej połowy XIX wieku mamy do czynienia z dobrze zorganizowaną tarnogórską wspólnotą żydowską.

 

Rok

Liczba
Żydów

Rok

Liczba
Żydów

1812

11

1850

299

1813

15

1852

306

1814

17

1855

329

1815

24

1856

344

1816

24

1858

410

1817

42

1857

387

1823

81

1860

410

1834

185

1861

415

1837

193

1871

583

1840

227

1885

627

1843

232

1895

506

1846

267

1900

418

1849

301

1910

329

Liczba Żydów zamieszkałych w Tarnowskich Górach  latach 1840–1926

 

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_31_68-P1010053.jpg

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_31_68-P1010058.jpg

Do pierwszego w pełni samodzielnego Zarządu weszli między innymi Salomon Cohn, H. S. Freund, Simon Schlesinger. Rok później, 9 lutego, powstał jej statut na mocy ustawy pruskiej z 1847 roku. Warto zaznaczyć, że Miasteczko Śląskie stanowiło wówczas integralną część tarnogórskiej społeczności wyznawców religii mojżeszowej. Zatem nie doszło tam do wyodrębnienia się osobnej wspólnoty, jak przewidywało to zarządzenie hr. Henckla z 11 lipca 1821 roku. Wprawdzie w Miasteczku znajdowało się największe po Tarnowskich Górach skupisko Żydów, lecz niewystarczająco duże, by utworzyć samodzielną organizację.

Wielce prawdopodobne jest również to, że bardziej prężna wspólnota tarnogórska nie pozwalała na usamodzielnienie się miasteczkowskiej. Wskazuje na to dobitnie fakt wyodrębnienia się tutaj dopiero w latach sześćdziesiątych XIX wieku filii synagogi z Tarnowskich Gór. Z kart statutu dowiadujemy się również, kto stał na czele gminy tarnogórskiej. Zarząd tworzyli wówczas: Salomon Cohn, H.S. Freund oraz wspominany już Simon Schlesinger, zaś do Kolegium Reprezentantów wchodzili: J. Grünfeld, J. Böhm, J. Ehrkitz, E.J. Pinczower, N.D. Böhm, B. Görke, L. Panofsky oraz A. Schweitzer. Zatem można ze stuprocentową pewnością stwierdzić, iż na początku drugiej połowy XIX wieku mamy do czynienia z dobrze zorganizowaną tarnogórską wspólnotą żydowską.

W pracy Hugo Solgera, landrata ziemi bytomskiej, czytamy, że w mieście znajduje się synagoga, przy której rezyduje jeden rabin oraz urzędnicy. Do tejże gminy przynależało w 1860 roku 797 wiernych, bowiem obsługiwała ona olbrzymi obszar obejmujący tereny powstałego później (1873) powiatu tarnogórskiego, za wyjątkiem Mikulczyc, przynależących do wspólnoty bytomskiej. Budowa nowego domu modlitwy wynikała zatem z ciągłego wzrostu liczby wiernych zarówno w Tarnowskich Górach oraz na terenach podlegających gminie żydowskiej, trwającego do schyłku XIX stulecia.

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_31_68-P1010059.jpg

Starania wokół budowy nowej synagogi rozpoczęto w 1862 roku. Dnia 29 listopada tego roku otrzymano zezwolenie rejencji opolskiej, a w roku następnym przystąpiono do prac budowlanych. Nowa synagoga powstawała na miejscu dotychczasowej, do której przylegały grunty: Kolonki, Gruszki, Poppego, Schwilinskiego, Hurgota oraz Skowrona. Projekt budowlany przygotowany został w sierpniu 1863 roku w Tarnowskich Górach przez Koschützkiego, a zatwierdzony w Opolu 4 września tego samego roku. Nadzór nad wznoszeniem budowli sprawował budowniczy powiatowy Pollack. Już w sierpniu 1864 roku ukończono prace, zaś 1 września odbyła się uroczystość poświęcenia synagogi. Zanim to jednak nastąpiło, tarnogórscy wyznawcy judaizmu spotykali się na modlitwie w prywatnych domach, bowiem w latach 1863–1864 nie mogli korzystać z bożnicy. Wiemy, że do 13 sierpnia 1863 roku spotykali się w lokalu niejakiego Gajdzika, a następnie u jednego z członków Zarządu N.D. Böhma. Potrafimy także odtworzyć przebieg szabatu. Uroczystości rozpoczynały się w piątkowy wieczór i trwały od godziny 18.00 do 21.00. Sobotnie nabożeństwa odbywały się natomiast przed południem od 7.00 do 11.00 oraz po południu od godziny 15.00 do 17.00. Każdego tygodnia stojący na czele społeczności wiernych zawiadamiali policję o owych zgromadzeniach modlitewnych. Warto w tym miejscu nadmienić, iż podczas budowy synagogi Zarząd i reprezentację tarnogórskiej gminy żydowskiej stanowili: D. Roth, N.D. Böhm, J. Grünfeld, H. Zarek, S. Hayman, L. Hayman, J. Böhm, A. Lustig, E. Perls, F. Schindler, Ph. Guttmann, R.S. Rosenthal.

Jeszcze w końcu XIX stulecia tarnogórska wspólnota rozwijała się prężnie. Świadczy o tym wzniesienie hali cmentarnej (1894) oraz mykwy, czyli rytualnej łaźni (1899), zaś nieco później, w 1912 roku, wybudowano okazały budynek, w którym urządzono nowy dom gminny (na miejscu starego, zakupionego w 1887 roku). Mieścił się on przy obecnej ulicy Górniczej 4, gdzie dziś znajdują się biura Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Oddanie go do użytku świadczy również o bogactwie członków tejże społeczności.

W mieście powstały także charytatywne organizacje zrzeszające Żydów. W 1849 roku utworzono Żydowski Związek Kobiet (Jüdischer Frauenverein), a przed 1868 – Towarzystwo Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe Chewra–Kadischa (Verein für Krankenpflege und Leichenbestattung zu Tarnowitz). W 1880 roku na czele tej ostatniej organizacji stali: Adolf Schlesinger, Dawid Bloch, Jakob Preuss, Lipmann Löwy, Moritz Freund. Większość z nich kierowała nią jeszcze w 1899 roku. W składzie kierownictwa nie było już wówczas Preussa i Blocha, natomiast zamiast nich należeli do niego L. Golzmann wraz z A. Behnschem. Według statutu z 27 maja, zatwierdzonego 9 czerwca 1880 roku, towarzystwem kierowało: pięciu zarządców, skarbnik oraz dziewięcioosobowa Komisja. Kadencja zarządców i skarbnika trwała trzy, a członków komisji sześć lat. Ubiegając się o to stanowisko nie można było równocześnie wchodzić w skład władz gminy, należało ukończyć 30 lat, być żonatym, legitymować się przynajmniej roczną przynależnością do stowarzyszenia.

Stowarzyszenie zajmowało się przede wszystkim ludźmi ubogimi, chorymi, podeszłymi w latach, umierającymi i zmarłymi Żydami przynależącymi do tarnogórskiej gminy. Świadczą o tym jego statutowe cele. Do głównych zadań organizacji należało: niesienie pomocy przez całą dobę chorym i cierpiącym współwyznawcom przez ich pielęgnowanie i odwiedzanie, modlitwa za nich do czasu odzyskania zdrowia lub za tych, którzy zmarli w wyniku swych schorzeń, zapewnienie opieki lekarskiej ubogim. Ponadto zmarłym członkom towarzystwa albo też ich żonom lub dzieciom przygotowywano uroczystość pogrzebową. Organizacja opłacała zatem nabożeństwo (czytanie) oraz przygotowywało ciało zmarłego do pochówku. Warto podkreślić, że wdowa po mężu należącym do związku otrzymywała świadczenie w wysokości miesięcznej składki. Jego rodzina korzystała również w razie potrzeby ze wsparcia finansowego. W tym miejscu należy wspomnieć, iż w końcu XIX wieku istniała na terenie miasta sprawnie działająca i doskonale zorganizowana organizacja charytatywna, obejmująca swym zasięgiem wiernych należących do tarnogórskiej gminy. Spełniała ona prawdopodobnie także funkcję towarzystwa ubezpieczeniowego dla Żydów, o czym świadczą niektóre przywileje, jakie przysługiwały rodzinom zmarłych członków.

Miejscowość

1861

1871

1885

1895

1910

Bibiela

5

4

Bobrowniki Śląskie

21

11

7

5

3

Brynica

9

8

9

15

6

Chechło Nowe

2

2

Chechło Stare

11

16

9

8

1

Górniki

12

7

3

4

6

Grzybowice
z kol. Marienau

4

5

10

11

Jędrysek

3

3

3

Kępczowice

11

7

17

Kozłowa Góra

12

6

7

3

5

Laryszów

2

3

5

2

Lasowice – Sowice

9

4

12

8

Miasteczko
Śląskie

86

65

68

55

32

Miedary

11

15

3

8

1

Nakło Śląskie

43

43

24

26

14

Opatowice

7

Orzech

8

11

12

10

8

Piaseczna

6

22

8

2

Piekary Rudne

21

10

10

2

Pniowiec

9

8

Ptakowice

8

11

4

5

4

Radzionków

27

40

67

40

46

Repty Nowe

5

5

10

3

Repty Stare

14

20

30

15

3

Rybna

13

8

22

23

3

Stolarzowice

10

6

9

23

13

Sucha Góra

17

17

15

9

12

Świerklaniec

8

3

Tarnowice Stare

13

12

12

8

3

Wieszowa

18

25

36

23

6

Wilkowice

8

5

7

6

Zbrosławice

11

11

24

16

4

Żyglin

8

5

16

6

1

Żyglinek

7

4

4

4

7

Inną organizacją powstałą w 1876 roku był Izraelicki Związek Panien w Tarnowskich Górach (Israelitischer Jungfrauen-Verein zu Tarnowitz). Za główne zadania stawiał on sobie dokształcanie, opiekę i niesienie pomocy ubogim dziewczętom żydowskim oraz finansowe wspieranie niezamożnych narzeczonych. Członkiniami towarzystwa mogły zostać wszystkie panny będące wyznania mojżeszowego, które ukończyły 15 rok życia oraz zamieszkiwały na terenie podległym tarnogórskiej gminie. Także po wyjściu za mąż kobiety mogły dalej należeć do organizacji. Wykluczano jednak te osoby, których moralność była naganna, a sposób życia wzbudzał powszechną niechęć, czy też zalegające z odprowadzaniem składek.

Związkiem kierowały: trzyosobowy Zarząd, sześcioosobowa Komisja oraz pięcioosobowy Komitet Mężów (Männer-Comiteé). Kadencja tychże trwała trzy lata.Najbardziej istotne kwestie rozpatrywano na wspólnym posiedzeniu Zarządu i Komisji zbierającym się 8 dni przed corocznym grudniowym bankietem z okazji święta założenia organizacji. Podczas tego zgromadzenia dokonywano zmian personalnych w kierownictwie, przyjmowano nowe członkinie, przedkładano bilans i petycje, przygotowywano uchwały oraz podejmowano najistotniejsze decyzje. Dużą rolę w związku odgrywał Komitet Mężów, w skład którego wchodziło trzech sekretarzy i dwóch rewizorów. Z tego grona wyłaniany był przez Zarząd tarnogórskiej gminy Protektor (Protector) sprawujący pieczę nad działalnością organizacji. Do głównych zadań męskiej reprezentacji należało sprawowanie pieczy nad przestrzeganiem statutu oraz udzielanie porad związanych z jego stosowaniem. Członkowie Komitetu musieli być żonaci.

Wszystkie członkinie towarzystwa zobligowane były do uiszczania składek. Jednorazowo należało zapłacić wpisowe wynoszące jedną lub dwie marki. Mniejszą kwotę płaciły te dziewczęta, których krewniaczki należały do Związku, natomiast większą płaciły osoby nie mające w nim koligacji. Miesięczna składka wynosiła 50 lub 30 fenigów. Wyższa dotyczyła panny będącej jedyną przedstawicielką rodziny w organizacji, niższa – jeżeli miała siostry należące do związku. Z tych pieniędzy prowadzono oprócz działalności charytatywnej także dokształcającą – np. w okresie zimowym urządzano wykłady i odczyty o bogatej tematyce. W 1876 roku Zarząd tworzyły Natalie Fränkel, Selma Goerke, Emma Fuchs. Do Komisji należały Rickel Rischowsky, Rosalie Ehrlich, Amalie Ritter, Eugenie Kamm, Amalie Roth, Marie Roth. W składzie Komitetu Mężów znajdowali się natomiast M. Epstein, S. Leschnitzer, A. Panofsky, J. Cohn, Louis Schlesinger.

W tym miejscu należy wspomnieć, że statut tarnogórskiej wspólnoty z roku 1904 zezwalał na działalność dobroczynną. Władze synagogi miały pozostawać jednak jednostką nadrzędną w stosunku do owych związków. Do ich kompetencji należało: zatwierdzanie i dokonywanie zmian w statucie stowarzyszeń oraz kontrola nad ich księgami kasowymi. Wspomniane więc organizacje były im podległe. Warto nadmienić także o powołaniu w Gliwicach w 1888 roku Związku Gmin Synagogalnych Górnego Śląska (Verband der Synagogengemeinden Oberschlesiens). Miał on na celu koordynowanie działalności charytatywnej i kulturalnej górnośląskich wspólnot izraelickich.

Wszystko to świadczy o prężnej działalności tutejszej wspólnoty synagogalnej w drugiej połowie XIX wieku. Sytuacja ta zaczęła jednak powoli ulegać zmianie wraz z końcem XIX i początkiem XX stulecia. W tym czasie na skutek rozwijającego się prężnie przemysłu na sąsiednich obszarach następuje proces migracji Żydów na tereny bardziej zurbanizowane. Dowodem na to mogą być statystyki z lat 1895 i 1910. Tak więc w Bytomiu społeczność żydowska liczyła w 1895 roku 2342 (w 1910 roku – 2579) osób, w Katowicach 1760 (w 1910 roku – 2975), Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów) 859 (w 1910 roku – 901). Maleje natomiast liczba Żydów w innych podupadających ośrodkach. Problem ten dotknął także Tarnowskie Góry oraz tereny przynależne do tutejszej gminy. Analiza przedstawionych danych statystycznych wyraźnie wskazuje na fakt zmniejszania się liczebności tarnogórskiej gminy wyznania mojżeszowego na przełomie XIX i XX wieku.

Pomimo tych niekorzystnych zmian wspólnota nadal rozwijała się organizacyjnie, o czym świadczy statut z 31 lipca 1904 roku wydany drukiem dwa lata później. Z jego kart dowiadujemy się, jakie tereny wchodziły w skład gminy z siedzibą w Tarnowskich Górach na początku XX wieku. Mowa tutaj o całym powiecie tarnogórskim za wyjątkiem Mikulczyc, które, jak wiemy, przynależały do wspólnoty bytomskiej. Zatem obszar podlegający gminom nie uległ istotnym zmianom w porównaniu z 1855 rokiem. Jedyna różnica polegała na tym, że Miasteczko Śląskie w dokumencie z 1855 roku wymieniane jest jako część składowa tarnogórskiej wspólnoty wyznania mojżeszowego, natomiast w nowszym, z 1904 roku, mowa jest o filii miasteczkowskiej. Zgodnie z dokumentem wydanym przez hrabiego Henckla w 1821 roku przynależały do niej oprócz Miasteczka Śląskiego Żyglin i Jędrysek, a także dodatkowo Bibiela, Żyglinek, Brynica oraz Truszczyce. Wyodrębniła się ona w latach sześćdziesiątych XIX stulecia. Należy dodać, że filia miasteczkowska miała do dyspozycji swoją własną synagogę i cmentarz.

Z kart statutu dowiadujemy się również, jak wyglądała organizacja tarnogórskiej gminy w początkach XX stulecia. Przynależeli do niej Żydzi zamieszkujący teren, o którym była już mowa. Pełnoprawnymi członkami byli jednak tylko odprowadzający regularnie podatki na rzecz gminy. Wyłącznie oni mogli korzystać ze wszystkich urządzeń i instytucji należących do wspólnoty. Zarząd gminy był pięcioosobowy i składał się z trzech zarządców i dwóch zastępców. Członkowie wspólnoty mieli swoje przedstawicielstwo skupione w tzw. Kolegium Reprezentantów (Repräsentanten-Collegium). Tworzyło je dziewięciu przedstawicieli i czterech zastępców. Jego pełnoprawnymi członkami byli jedynie ci pierwsi. Tylko im przysługiwało prawo głosowania przy podejmowaniu decyzji, podczas gdy pozostali czterej mogli jedynie brać udział w obradach i służyć radą. Zastępcy mogli jednak dołączyć do grona podejmujących wiążące decyzje w chwili nieobecności któregoś z reprezentantów, usunięcia go z rady oraz w razie jego śmierci. Na wakujące miejsce wybierano ich w zależności od liczby głosów uzyskanych podczas wyborów. Jeżeli zdarzyło się, iż dwóch albo kilku otrzymało taki sam wynik, wówczas o wyborze decydowało starszeństwo. Owi posiadający mniejsze prawa członkowie Kolegium musieli na stale rezydować w Tarnowskich Górach. Z grona reprezentantów jeden mieszkał w Miasteczku Śląskim, siedmiu pochodziło z Tarnowskich Gór, ostatni z którejś z miejscowości należących do tarnogórskiej gminy. Oprócz wspomnianych osób zarządzających wspólnotą należy wreszcie wspomnieć o tych, którzy sprawowali posługę kultową, a więc: rabinie, rzezaku i kantorze. Wymienić należy ponadto sekretarza oraz uczącego w tarnogórskiej szkole symultanicznej nauczyciela. Tych wszystkich, łącznie z członkami Zarządu oraz Kolegium Reprezentantów, statut określa mianem urzędników gminy. Musieli odznaczać się oni sumiennością w wykonywanych przez siebie obowiązkach oraz nienaganną moralnością. Na osoby, którym podczas pełnionego przez nie urzędu udowodniono zaniedbania lub zachowanie niegodne piastowanej funkcji, nakładano kary. Organem uprawnionym do tego typu postępowania był Zarząd. W zależności od przewinienia rozróżniano kilka ich rodzajów: ostrzeżenie, nagana, zmniejszenie o połowę wynagrodzenia oraz zwolnienie. Skoro usunięcie z urzędu było najbardziej brzemienne w skutkach, dlatego istniała ściśle opracowana procedura jego przeprowadzania. Najpierw ustalano termin wspólnego posiedzenia Kolegium Reprezentantów i Zarządu, po czym podawano go do wiadomości obwinionego wraz z zarzucanymi mu nadużyciami, na co najmniej tydzień przed planowanym zebraniem. Oskarżony miał prawo do osobistego udziału w rozprawie lub wysłania pisemnej obrony przynajmniej na dzień przed jej terminem. Po wysłuchaniu racji sądzonego, bądź przeczytaniu nadesłanego listu następowało tajne głosowanie. Aby odwołać urzędnika należało uzyskać 2/3 głosów skazujących, przy obecności co najmniej 2/3 członków obydwu organów sprawujących władzę w gminie.

Krzysztof Gwóźdź
Tekst sporządzono na podstawie tekstu zamieszczonego w publikacji wydanej
przez Muzeum w Tarnowskich Górach: Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, 2000
Ciąg dalszy w następnym numerze
Fot.: Cmentarz żydowski w Tarnowskich Górach