50 lat Muzeum w Tarnowskich Górach

Jedna z pierwszych wystaw w Muzeum, koniec lat 50-tych XX w.
Jedna z pierwszych wystaw w Muzeum, koniec lat 50-tych XX w.

We wrześniu 1958 roku na piętrze XVI – wiecznej kamienicy Sedlaczka przy tarnogórskim Rynku została otwarta pierwsza wystawa Muzeum. Stało się to po kilkuletnich staraniach i zabiegach członków ówczesnego Stowarzyszenia Miłośników Historii i Zabytków Ziemi Tarnogórskiej (późniejszego Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej).

Początkowo zawiązany został komitet współpracujący z Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, które planowało zorganizowanie placówki muzealnej w Tarnowskich Górach. Powstałe w następnym 1954 roku Stowarzyszenie do swoich statutowych celów zaliczyło opiekę nad zabytkami i utworzenie muzeum w kamienicy Sedlaczka. W następnym roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach wydało uchwałę zalecającą dostosownie tarnogórskich podziemi kopalnianych na potrzeby muzeum górniczego obrazującego rozwój techniki wydobywczej. W części naziemnej miało powstać muzeum górniczo-geologiczne, prezentujące także inne zebrane eksponaty. Sekcja muzealna Stowarzyszenia już w lipcu 1955 roku zorganizowała pierwszą wystawę pozyskanych zabytków, którą otwarto w budynku przy ulicy Sienkiewicza 12. W nastepnym roku zaprezentowano tam ekspozycję „Tarnowskie Góry w oczch artystów, malarzy i literatów”.

Wernisaż wystawy Nikifor. 23 listopada 2004 r.
Wernisaż wystawy Nikifor. 23 listopada 2004 r.

Równocześnie stale powiększano zbiory przyszłego muzeum, pozyskiwane przez darowizny, penetrację podziemi kopalnianych, hutniczych i górniczych ośrodków okolic miasta. Pozyskane przedmioty przechowywano w Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Wystawę zbiorów, w tym bardzo interesujących zabytków związanych z tarnogórskimi cechami rzemieślniczymi z XVII wieku, zaprezentowano w 1957 roku na wystawie w gimnazjum męskim. Tymczasem jednak kamienicy Sedlaczka, dawnej siedzibie starostów ziemi bytomskiej, zniszczonej podczas wojny, groziła rozbiórka. Aby temu zapobiec sztygar Alfons Kopia, człowiek niezwykły, członek Społecznego Komitetu do spraw Zabytków i Historii Ziemi Tarnogórskiej, wprowadził się na piętro zrujnowanego budynku. Tam też w jednej z sal obecnego Muzeum przenocował, zaproszony do zwiedzenia podziemi miasta, Gustaw Morcinek. Wówczas, podczas kolacji, zrodził się u niego pomysł Legendy o tarnogórskim dzwonie, którą to powieść przesłał na ręce Bolesława Lubosza.

Wernisaż wystawy prac Japońskiego Mistrza Toshikazu Hashimoto Tradycyjna sztuka Japonii. W ramach otwarcia ekspozycji odbyła się ceremonia parzenia herbaty. Na pierwszym planie od lewej - H. Wójcik, prof. W. Lubos i Z. Krzykowska. 1 lutego 2005 r.
Wernisaż wystawy prac Japońskiego Mistrza Toshikazu Hashimoto Tradycyjna sztuka Japonii. W ramach otwarcia ekspozycji odbyła się ceremonia parzenia herbaty. Na pierwszym planie od lewej - H. Wójcik, prof. W. Lubos i Z. Krzykowska. 1 lutego 2005 r.

Członkom Stowarzyszenia udało się pozyskać fundusze na remont kamienicy dzięki przychylności przewodniczacego Wojewódzkiej Rady Narodowej Jerzego Ziętka. W 1957 roku rozpoczęto prace remontowe z zamiarem urządzenia na piętrze muzeum, na parterze i w piwniczkach miała pozostać owiana legendą winiarnia Sedlaczka. W trakcie prac niespodzianie odkryto wspaniały polichromowany strop, który poddano konserwacji. Ostatnie badania drewna wskazują na jego XVI-wieczną proweniencję. W sierpniu 1958 roku w trzech wyremontowanych salach otwarto pierwszą stałą ekspozycję. Zebrane eksponaty Stowarzyszenie przekazało Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu, którego oddziałem od 1 stycznia 1959 roku zostało tarnogórskie Muzeum.

1 lipca 1959 roku uchwałą PWRN w Katowicach zostało ono administracyjnie przekazane Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach, jednak przedłużajacy się remont spowodował, że faktyczne uruchomienie placówki nastąpiło dopiero jesienią. Zgodnie ze statutem działalność merytoryczna placówki była uzgadniana z Muzeum bytomskim. Od 1990 roku, na podstawie ustawy o samorządach terytorialnych, Muzeum w Tarnowskich Górach jest samodzielną instytucją kultury.

Muzeum powstało dzieki wielkiemu zaangażowaniu osób, których nie sposób tu nie wymienić. Byli to, obok wspomnianego już Alfonsa Kopii, Paweł Spałek, Czesław Piernikarczyk, późniejszy profesor - Antoni Gładysz, wieloletni prezes Stowarzyszenia – Norbert Kot, a także historyk i długoletni (do 1991 roku) dyrektor tarnogórskiego Muzeum – Janusz Modrzyński. Przez pierwsze dwa lata funkcjonowania Muzeum obowiązki jego kierownika pełniła etnograf Barbara Babirecka.

Wieczór pod renesansowym stropem z Bolesławem Luboszem, na zdjęciu m in. Jan Miodek, Maria Pańczyk, pastor Rudolf Baron, 6 marca 1999 r.
Wieczór pod renesansowym stropem z Bolesławem Luboszem, na zdjęciu m in. Jan Miodek, Maria Pańczyk, pastor Rudolf Baron, 6 marca 1999 r.

Tym wspaniałym ludziom udało się to, czego nie osiągnęli inni, którym już znacznie wcześniej marzyło się utworzenie muzeum w grodzie gwarków. Przypomnijmy, że już w 1886 roku jeden z obywateli Tarnowskich Gór przekazał miastu 32 monety z zamiarem zapoczątkowania muzeum numizmatycznego. Powiększany przez kolejne dary w 1900 roku zbiór liczył już 382 pozycje. Był on przechowywany w magistracie, zaginął jednak w nieznanych nam okolicznościach i czasie. W okresie międzywojennym powrócono do pomysłu utworzenia muzeum. Ówczesny burmistrz Fryderyk Antes w 1938 roku skierował do mieszkańców miasta apel o zbieranie zabytkowych przedmiotów, które miały stanowić zaczątek przyszłego muzeum regionalnego. Wraz z Józefem Piernikarczykiem i pracownikiem magistratu Wincentym Zuberem powołał komitet, którego zadaniem, obok udostępnienia do zwiedzania podziemi dawnych kopalń rud srebra i ołowiu, było gromadzenie zabytków. W krótkim czasie zebrano między innymi stroje ludowe i górnicze, tłoki pieczętne, narzędzia i inne przedmioty używane w kopalniach rud. Zamierzano ulokować muzeum przy Rynku, w domu nr 5. Realizację tych planów przerwał wybuch wojny. Wiele zebranych przedmiotów zaginęło, część przekazano do Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu i Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, które następnie oddało je Muzeum w Zabrzu.

Wernisaż wystawy Rysuneczki Andrzeja Mleczki, 10 marca 1998 r.
Wernisaż wystawy Rysuneczki Andrzeja Mleczki, 10 marca 1998 r.

Założyciele Muzeum początkowo zamierzali gromadzić przedmioty związane z górnictwem i hutnictwem, jako w oczywisty sposób nawiązującymi do przeszłości Tarnowskich Gór. Wkrótce jednak okazało się, że powstaje zbiór bardzo interesujących zabytków związanych z innymi dziedzinami życia i historii miasta. Zatem statut Muzeum przewidział już szerszy zakres zbieractwa, a w Muzeum utworzono szeroko potraktowany Dział Historyczny (w skład którego weszły zbiory górniczo-hutnicze) i Etnograficzny. Po kilku latach wyodrębniono jeszcze Dział Sztuki. Taki podział zachowano do dnia dzisiejszego. Zbiory zostały ponadto uzupełnione o bogate archiwum oraz liczącą blisko 3000 voluminów bibliotekę specjalistyczną, oraz przedmioty pomocnicze wystaw (np. kopie, odbitki starych fotografii, przedmioty nie posiadające cech zabytku). Działalnością badawczą objęto teren powiatu tarnogórskiego.

Wieczór pod renesansowym stropem z prof. Janem Miodkiem, 4 września 1992
Wieczór pod renesansowym stropem z prof. Janem Miodkiem, 4 września 1992

Według założeń programowych wiodącą rolę miał pełnić Dział Historii. Obecnie posiada on też największą ilość eksponatów. Obok zabytków cechowych i górniczych zgromadzono w w nim cenny, liczący ponad 200 przedmiotów zespół pamiątek związanych z powstaniami śląskimi i Plebiscytem, jak sztandary i broń, a także zdjęcia, materiały propagandowe, dokumenty. Do cennych nabytków należą XVII-wieczne rękopisy i jeden z dwudziestu tomów Carla Winklera Historische Nachrichten zur Geschichte der Stadt Tarnowitz z 1858 roku, z dołączonymi oryginałami i kopiami najczęściej już nieistniejących dokumentów. Zakupiono ponad 50 cennych starodruków od XVI do XVIII wieku i oraz druków XIX - wiecznych, a niedawno nabyto rzadkie stare mapy Śląska, odznaczające się przy tym dużymi walorami artystycznymi. Z XIX wieku pochodzą zabytki związane z Bractwem Strzeleckim, założonym w mieście w 1780 roku, w tym srebrne puchary, tablice pamiątkowe, tarcze pogrzebowe. Do ciekawszych kolekcji, cenionych w skali kraju, należą masonika, które zaczęto gromadzić w Muzeum w latach osiemdziesiątych minionego wieku (loża masońska w Tarnowskich Górach mieściła się w budynku poźniejszego Domu Kultury Kolejarz). Zebrano kilkadziesiąt odznak lóż i organizacji parawolnomularskich z całej Europy, szkła masońskie, szarfy i fartuszki obrzędowe. Najliczniejsze są pamiątki z okresu międzywojennego: dokumenty, fotografie, sztandary licznych działających w mieście organizacji i cechów. Jednym z cenniejszych jest zespół pamiątek po 3 Pułku Ułanów i 11 Pułku Piechoty, które stacjonowały w Tarnowskich Górach. Z czasów II wojny światowej pochodzą fotografie, dokumenty i mundury tarnogórzan walczących na różnych frontach. Dział Historii dokumentuje także współczesność, wszelkie dziedziny życia miasta do czasów najnowszych.

Targi Górnośląskich Muzeów w Ostrawie, 1 - 3 luty 2007 r.
Targi Górnośląskich Muzeów w Ostrawie, 1 - 3 luty 2007 r.

Mimo, iż pozostałym dwóm działom powierzono rolę drugorzędną, wpisują się one jednak znacząco w historię placówki głównie dzięki jakości zgromadzonych eksponatów i prowadzonym badaniom. Zbiory Działu Etnografii stanowią zwartą, nieprzypadkową kolekcję, dającą obraz kultury ludowej tarnogórskiego regionu z końca XIX i pierwszych dziesięcioleci XX wieku. Najliczniejszy jest zbiór elementów strojów ludowych kobiecych i męskich, a ponadto wyposażenia wnętrz mieszkalnych chłopskich i robotniczych, przedmioty codziennego użytku, związane z kultem, narzędzia rolnicze i rzemieślnicze, rekwizyty obrzędowe. Gromadzi się też dzieła współczesnych twórców nieprofesjonalnych. Eksponaty pozyskiwano poprzez penetracyjne badania terenowe, szczególnie intensywnie prowadzone w pierwszych latach działalności Muzeum, a także konkurs pt. Zbieramy pamiątki przeszłości Ziemi Tarnogórskiej, podczas organizacji i trwania wystaw czasowych. Prowadzono badania terenowe dotyczące zwyczajów i obrzędów, twórczości ludowej, ustalające stan kultury ludowej w Miasteczku Śląskim i Żyglinie w związku z postępujacym procesem uprzemysłowienia. Wynikiem badań kilkunastu miejscowości powiatu są materiały w postaci wywiadów, dokumentacji fotograficznej, zarejestrowanych na taśmach magnetofonowych opowiadań ludowych i pieśni. Zagadnienia związane ze śląską kulturą ludową w tarnogórskim regionie były podejmowane także przez Dział Oświatowy w formie konkursów i wystaw pokonkursowych (konkurs literacki nt. tradycji we współczesnej rodzinie śląskiej, na dawną fotografię, na najpiękniejsze jajko wielkanocne). W bieżącym roku odbędzie się już dziesiąta edycja konkursu na najpiękniejszą szopkę bożonarodzeniową, cieszącego się znaczną popularnością także w innych regionach Polski. Najpiękniejsze szopki przekazywane są do zbiorów Muzeum, były też wystawiane za granicą. Zbiory działu biorą udział w wystawach organizowanych w innych muzeach, a w 1999 roku zaprezentowano dużą wystawę w oparciu o własne zbiory pt. Volkskultur in Oberschlesien w Niemczech w Muzeum w Bernburgu.

Dział Sztuki wyodrębniony najpóźniej i najmniej liczny posiada jednak kilka znaczących kolekcji. Gromadzi przedmioty rzemiosła artystycznego, dzieła sztuki związane z kulturą i historią miasta i powiatu, a także prace współczesnych twórców miejscowych. Do znaczniejszych należy kolekcja ponad 130 wyrobów cynowych z wieków od XVII do początku XX. Są to wytwory takie, jak talerze, dzbany, kufle, lichtarze rzemieślników głównie śląskich, ale też z innych regionów i krajów. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej przekazało Muzeum 24 przedmioty związane z tarnogórskimi cechami rzemieślniczymi, w tym skrzynie cechowe, tłoki pieczętne, wilkomy, godła cechowe z XVII i XVIII wieku. Cenną kolekcję w zbiorach Muzeum stanowią sobiesciana, w której skład wchodzą obrazy, grafiki, medale, uzbrojenie, związane z osobą króla Jana III Sobieskiego i okresem jego panowania. Są to dzieła artystów polskich i obcych. Na szczególną uwagę zasługują medale wybite w okresie panowania Sobieskiego, a upamiętniające zwycięstwo pod Wiedniem, autorstwa znanych medalierów, zbroje z tego czasu oraz medale związane z potomkami króla. Zbiory działu uzupełniają niewielkie ilości, jednak bardzo interesujace wyrobów ceramicznych, szklanych, mebli dworskich z XVII i XIX wieku a także rzeźby. Chlubą Muzeum i niewątpliwie najcenniejszym skarbem, dla którego warto odwiedzić Tarnowskie Góry jest kolekcja malarstwa zachodnioeuropejskiego, zakupiona w latach 1965 –1966 od ks. infułata dra Michała Lewka. Jest to zespół 22 obrazów z wieków od XVI – pocz. XX, głównie szkół flamandzkiej, holenderskiej i włoskiej. Reprezentują one wyrównany, wysoki poziom artystyczny i mogłyby być ozdobą każdej galerii. Muzeum w ostatnich latach wdrożyło program badawczo-konserwatorski dotyczący kolekcji. Prace prowadzone są w pracowniach konserwatorskich Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Wynikiem było już m.in. ustalenie autorstwa obrazu i danych osoby przedstawionej - którą okazał się cytowany do dzisiaj badacz i lekarz Hendrik van Dewenter, sportretowany znakomicie przez Thomasa van der Wilt około lat 1690 –1700. Konserwacja i opracowanie naukowe Portretu mężczyzny w koronkowym kołnierzu zostały wyróżnione główną nagrodą Marszałka Województwa Śląskiego w konkursie na najciekawsze wydarzenie muzealne roku. Dalsze prace badawcze i konserwatorskie zostały dofinansowane drogą konkursu przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Niebawem zostanie zaprezentowany obraz, przekazany Muzeum jako depozyt Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, który okazał się dziełem jednego z najbardziej znanych malarzy flamandzkich. Dział Sztuki gromadzi także prace współczesnych artystów tarnogórskich – malarzy, grafików, rzeźbiarzy a także fotografików, z zamiarem utworzenia w przyszłości galerii sztuki współczesnej. W minionym roku nabyto niezwykle interesujący zbiór ponad 400 zdjęć tarnogórzan, fotografowanych w latach 60. i 70. XX wieku podczas Dni Tarnogórskich Gwarków przez jedną z najwybitniejszych artystek - Zofię Rydet.

Dział Naukowo-Oświatowy nie gromadzi zbiorów, ale popularyzuje rodzimą kulturę regionu poprzez konkursy, wystawy, lekcje muzealne, zajęcia plastyczne dla dzieci, współpracuje z mediami, innymi placówkami muzealnymi i naukowymi. W Muzeum dwukrotnie prowadzono roczny cykl wykładów z historii sztuki, skierowany głównie do przyszłych studentów tego kierunku, wykłady m.in. prowadzone przez pracowników IPN, a dotyczące historii PRL, prelekcje związane tematycznie z większymi wystawami czasowymi, np. poświęcone historii i kulturze Egiptu. Organizuje się sesje naukowe, ostatnio pt. Tarnowskie Góry wczoraj i dziś.

W latach 1992-1994 przeprowadzono w Muzeum remont generalny i zaadaptowano strychy do potrzeb placówki, dzięki czemu pozyskano pomieszczenia magazynowe i pracownie. Opracowano nowe wystawy stałe ze zbiorów własnych i w interesującej oprawie plastycznej: Z dziejów Tarnowskich Gór, Sobiesciana ze zbiorów tarnogórskiego Muzeum, Kultura ludowa ziemi gwarków. W sali renesansowej prezentuje się oprócz mebli kolekcję malarstwa europejskiego. Trzy sale przeznaczone są na wystawy czasowe, których przygotowuje się przeciętnie 8 rocznie. Przedstawiane są ekspozycje zarówno ze zbiorów własnych, jak i innych muzeów. Powodzeniem cieszą się wystawy z cyklu Wielkie kultury świata, jak poświęcone kulturze i sztuce Egiptu, Cypru, Afryki, Indii, nietypowo aranżowane, wzbogacane efektami dźwiękowymi. Równie dobrze odbierane są wystawy z cyklu „Kolekcje” (ze zbiorów prywatnych), np. porcelany śląskiej. Oprócz rodzimych twórców prezentowani byli znani artyści polscy, jak Andrzej Mleczko czy Jerzy Duda – Gracz, z którym odbyło się spotkanie podczas wystawy jego ponad stu obrazów. Muzeum współpracuje z inymi placówkami. Między innymi w krakowskim muzeum Celestat prezentowano wystawę poświęconą tarnogórskiemu Bractwu Strzeleckiemu, w Muzeum w Bernburgu przedstawiono kulturę ludową Górnego Śląska oraz fotografię artystyczną Brygidy Melcer-Kwiecińskiej, w węgierskiej Beckescsabie pokazano dzieła tarnogórskich artystów.

Ważną i podstawową dziedziną pracy Muzeum jest dokumentacja, opracowywanie naukowe zbiorów i ich konserwacja. Muzeum wydaje drukiem katalogi wystaw, materiały posesyjne oraz opracowania naukowe i popularno-naukowe. Warto wymienić takie pozycje, jak Tarnowskie Góry na dawnej pocztówce autorstwa Krzysztofa Gwoździa i Zofii Krzykowskiej, Tarnowskie Góry na dawnych planach Piotra Greinera i Krzysztofa Gwoździa. Wydano też pierwszy tom Rocznika Muzeum, a w przygotowaniu są dwa kolejne. Obszerna praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny Historia Tarnowskich Gór została wyróżniona przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w konkursie Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2000. Muzeum było wielokrotnie nagradzane za wystawy, działalność popularyzatorską i konserwatorską w podobnych konkursach na szczeblu wojewódzkim. Warto tu nadmienić, że pracę merytoryczną wykonuje zaledwie czworo pracowników, a był okres, że zaledwie jedna osoba.

Oprócz tej podstawowj działalności od 1991 roku w tarnogórskim Muzeum odbywają się Wieczory pod renesansowym stropem z osobami zasłużonymi dla kultury, nauki, sztuki, a związanymi z Tarnowskimi Górami urodzeniem, zamieszkaniem, pracą. Odbyło się już niemal sto spotkań prowadzonych przez Krystiana Krzemińskiego z naukowcami, artystami, pisarzami, aktorami, muzykami. Spotkaniom towarzyszą często wystawy, filmy, koncerty obrazujące dokonania gości. Raz w miesiącu (oprócz lipca i sierpnia) odbywają się niedzielne poranki muzyczne, na których goszczą znakomici artyści uprawiający różne gatunki muzyczne. Koncerty prowadzi Jacek Woleński.

W czerwcu bieżącego roku odbyła się już trzecia Świętojańska Noc Muzealna. Muzeum zwiedziło do północy blisko tysiąc osób. Wysłuchano koncertów, prelekcji, a na Rynku rozbili obóz średniowieczni rycerze i rzemieślnicy, którzy dali pokaz swojego rzemiosła, zaś po zmroku zaprezentowano taniec ognia. Tego rodzaju przedsięwzięcia mają na celu przyciągnięcie do Muzeum osób, które być może nigdy nie przyszłyby tutaj. W efekcie później chętnie odwiedzają ekspozycje i imprezy muzealne.

Z okazji jubileuszu 50 – lecia muzealnicy przygotowali dwie wystawy czasowe. Ekspozycja 50 lat temu w Tarnowskich Górach prezentuje wnętrza mieszkalne, ulicę z witrynami sklepów, plakaty filmowe i propagandowe, ubiory i przedmioty codziennego użytku końca lat 50. XX wieku, a także dokumenty i fotografie obrazujące życie kulturalne, sport, ale też prześladowania polityczne. Całość dopełnia pokaz wzornictwa artystycznego – ceramiki, tkaniny i mebli.

W ciągu półwiecza istnienia Muzeum zgromadziło ponad 5000 eksponatów. Postanowiono pokazać w nowej aranżacji te najciekawsze i najcenniejsze na wystawie Skarby Muzeum w Tarnowskich Górach. Wiele z nich prezentowanych jest po raz pierwszy. Część była już pokazywana na innych wystawach czasowych. Jest to jednak niewielki zaledwie fragment bogatych zasobów, które Muzeum zakupiło, pozyskało w trakcie badań terenowych, a w dużej mierze także otrzymało w darze od osób prywatnych i instytucji. Z powodu ciasnoty pomieszczeń, które już od lat są niewystarczające nie tylko dla eksponowania, ale przede wszystkim magazynowania zabytków zabiegamy o pozyskanie dodatkowego budynku dla pomieszczenia części zbiorów, stworzenia nowych ekspozycji i pracowni. Zamierzaliśmy stworzyć też galerię sztuki współczesnej, pracownię do zajęć z dziećmi i młodzieżą, a nawet pracownię konserwacji zabytków, która mogłaby przynieść dodatkowe dochody. Wiązaliśmy te nadzieje z willą przy ul. Ogrodowej, dawną posiadłością Donnersmarcków. Niestety, po roku pełnym nadziei na to, że wreszcie znaleźliśmy godne lokum dla znacznej części stale przybywających muzealiów, doskonałe miejsce dla realizacji różnych przedsięwzięć, tej nadziei zostajemy pozbawieni. Oby nie trzeba było czekać na kolejny okrągły jubileusz, aby praca wielu ludzi, ofiarność darczyńców nie poszła na marne, a tak cenne dowody naszej kultury i przeszłości znalazły należne sobie miejsce.

Zofia Krzykowska
Dyrektor Muzeum w Tarnowskich Górach