Detale architektoniczne

Ul. Górnicza
Ul. Górnicza
Część I

Żywa historia Tarnowskich Gór

W obrębie tarnogórskiego centrum wyznaczonego przebiegiem ulic: Bytomskiej, Piłsudskiego, Styczyńskiego, Powstańców Śl, Opolskiej, a potem Królika, Górniczej, Lipowej po rondo na Legionów, znajdziemy na fasadach kamienic nie tylko maszkarony, ale i inne elementy dekoracyjne.

Ul. Powstańców
Ul. Powstańców
Ul. Górnicza
Ul. Górnicza
Ul. Karola Miarki
Ul. Karola Miarki
Ul. Krakowska
Ul. Krakowska
Ul. Królika
Ul. Królika
Ul. Krakowska
Ul. Krakowska
Ul. Powstańców
Ul. Powstańców
Ul. Powstańców
Ul. Powstańców
Plac Gwarków
Plac Gwarków
Ul. Karola Miarki
Ul. Karola Miarki
Ul. Sienkiewicza
Ul. Sienkiewicza

Policzyć ich nie sposób. Jedne skromne, inne imponują formą, a nawet przywodzą na myśl te widywane w europejskich miastach o secesyjnej zabudowie. I tak na Bytomskiej 1 odnajdziemy ukryte pośród liści pokrywających płaszczyzny reliefów, dwie męskie twarze. Do złudzenia przypomina to rozwiązanie znane z wiedeńskiego Pawilonu Secesji według projektu Jana Marii Olbrichta. Z definicji relief to płaskorzeźba. Kompozycja rzeźbiarska na płycie kamiennej, metalowej lub drewnianej z pozostawieniem na niej tła. Mimo że płaskorzeźby powstawały jako dekoracja architektoniczna, to często stanowią odrębne, pełnowartościowe dzieło sztuki.

W październiku 2007 roku w Zespole Szkół Budowlano - Architektonicznych pod kierownictwem mgr. Anny Sopuch powstał - i nadal jest kontynuowany - projekt pt: „Żywa historia Tarnowskich Gór.” Polega on na stworzeniu dokumentacji fotograficznej elementów dekoracyjnych z fasad kamienic tworzących zabudowę centrum Tarnowskich Gór.

W zależności od stopnia wypukłości relief określa się jako: płaski, wypukły i wklęsły. W zależności od techniki wykonania płaskorzeźby są: rzeźbione, kute, odlewane, wykonywane chemigraficznie.

Również na Bytomskiej możemy zobaczyć trzy reliefy których głównymi elementami są medaliony z podobiznami – najprawdopodobniej konkretnych – postaci. Medalion to, owalny lub okrągły element dekoracyjny umieszczany na najbardziej reprezentacyjnej ścianie budynku, fasadzie. Wewnątrz lokowana jest płaskorzeźba.

Tak jak maszkarony, zdarzają się one na meblach lub ścianach wewnątrz pomieszczeń, gdzie płaskorzeźbę zastępuje czasem obraz. Znajdziemy je też na budynku dworcowym, a wewnątrz nich herby Wrocławia, Tarnowskich Gór i aktualne godło RP. Ale na innych budynkach motywy są najróżniejsze.

Najciekawsze na okrągłych reliefach przy ul. Miarki, Strzeleckiej i Opolskiej. Reliefy o kształcie okręgu nazywane są – tondami. Tondo było charakterystyczne dla sztuki włoskiego renesansu.

Ich najczęstszym motywem były scenki religijne, ale w Tarnowskich Górach obecne są na nich głównie dzieci.

Wiele interesujących reliefów odnajdziemy na tympanonach. Tympanon to wewnętrzna płaszczyzna frontonu. Najwyższej część budowli greckiej, przede wszystkim świątyń. Klasycznym przykładem frontonu z tympanonem wewnątrz znajdziemy na budynku Zakładu Pulmunologii na Lipowej.

Fronton ograniczał krawędzie boczne dachu dwuspadowego. Ale bywają też frontony stanowiące segment kręgu, półowalne, przerywane lub wyłamywane. Podobny element umieszczany był nad drzwiami, oknami, wnękami. Najczęściej reliefy spotkamy wprost na ścianach lub w tzw. płycinach. Najczęściej prostokątnych, lekko wgłębionych i oprofilowanych polach, w których umieszcza się dekorację malarską lub rzeźbiarską. Tam też można znaleźć wiele ciekawych motywów.

Generalnie na reliefach przeważają kwiaty, liście akantu, dębu, lauru, akacji, winnego grona i jego kiście. Obecne są fantazyjne zwierzęta np. gryfy na Lipowej. Lub znane, jak sowa czy kogut na Piastowskiej. Są też ludzkie twarze i postacie. Np. Pilarz na Sienkiewicza. Urokliwy św. Florian na płaskorzeźbie kościoła św. Anny. Intrygujący i tajemniczy – ze względu na symbolikę – prostokątny relief na budynku przy Sienkiewicza. Nieznane pozostają tylko kształty płaskorzeźb umieszczonych pod gzymsem kamienicy przy Piastowskiej 4 od strony wąskiego przesmyku między Krakowską, a Piastowską.

Swoistą odmianą reliefów są kartusze. To ozdobne, wydzielone płaszczyzny owalne, prostokątne lub sercowate, przeznaczone do umieszczenia na nich inskrypcji, emblematu, herbu, malowidła. Obramienie często przybiera formę zwoju z odwiniętymi brzegami. Przykładem mogą być dwa boczne kartusze nad wejściem do budynku Poczty Głównej. Co prawda nie ma na nich żadnych inskrypcji, ale są dwa małe maszkarony. Ni to ludzkie twarze, ni to lwie pyski. Wbrew pierwszemu sądowi, obydwa są inne.

Symetrię i powtarzalność motywu odkryjemy natomiast na fryzach. Terminu fryz używa się głównie do poziomego pasa powierzchni ściany budowli, sąsiadującej z gzymsem, stanowiącym przedłużenie dachu poza ścianę budynku. Przykładem fryz na gmachu Liceum im. Staszica. I choć tam znajdują się sylwetki gryfów, na fryzie mogą się znaleźć motywy geometryczne lub roślinne. Częstym jest stylizowany liść palmy zwany palmetą. Przykładem fryzu z elementem geometrycznym jest ten na gimnazjum przy Sobieskiego, gdzie jego detale wyróżnia od płaszczyzny ściany inny kolor cegły wystawionej ponadto poza jej lico. Fryzem możemy też nazwać każdy – podobny w konstrukcji powtarzających się elementów – element budowli.

Kto zechce, wiele zobaczy na tarnogórskich kamienicach.

Anna Sopuch