Z kart historii tarnogórskiego Muzeum

b_200_300_16777215_0___.._montes_images_stories_montes_33_P1020054a.jpg

Od wielu lat „Dni Gwarków” rozpoczynają się zorganizowaniem konferencji naukowej lub popularno naukowej. W tym roku zorganizowano konferencję poświęconą tematyce 50. lecia tutejszego Muzeum oraz wyspecjalizowanym temacie Ustawy górniczej z 1528r, a mianowicie Ordunkowi Gornemu.

W końcu miesiąca września i początkach października br. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej odebrało kilka telefonów, a także kilka osób przyszło do siedziby Stowarzyszenia z prośbą wyjaśnienia sprawy powołania w Tarnowskich Górach miejscowego Muzeum. Pytania dotyczyły okresu międzywojennego i prac nad powołaniem Muzeum po drugiej wojnie światowej.

W miesiącu wrześniu ukazały się w „Montes Tarnovicencis” i „Gwarku” dość obszerne materiały o historii Muzeum. Także dyrektor Muzeum relacjonowała na konferencji popularno-naukowej w dniu 12 września br. wysiłki, osiągnięcia i troski tutejszego Muzeum. Strony kierowały pytania odnośnie wkładu Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej w projektowanie i organizację Muzeum. Odniosły wrażenie z treści czytanych czasopism, że udział Stowarzyszenia w dzieło tworzenia tutejszego Muzeum jest minimalny lub artykuły tak zostały opracowane celowo. Poczuwamy się w obowiązku sprawę wyjaśnić.

Na zebraniu Zarządu Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej w dniu 9 października br. uzgodniono, aby podać możliwie kilka faktów udziału Stowarzyszenia w powstanie Muzeum i jego zarządzaniem.

Obecnie dyrektor Muzeum z swych publikowanych artykułach podała wiele faktów, nie będziemy ich powtarzali, są rzetelnie opracowane.

Szkoda, że myśl stworzenia Muzeum w Tarnowskich Górach za czasu burmistrza Fryderyka Antesa – przed II wojną światową z powodów przepisów prawnych przedłużała się, a wrzesień 1939 r. położył kres wysiłkom. Śmiała była myśl zorganizowania Muzeum na Rynku w budynkach podcieni oraz udostępnienie podziemnych wyrobisk społeczeństwu.

Wymieńmy najbardziej aktywnych członków – działaczy, oto oni: mgr Fryderyk Antes, burmistrz miasta, Alfons Kopia, Jan Nowak, Józef Piernikarczyk, inż. Feliks Piestrak. Wydana publikacja i program audycji Polskiego Radia w Katowicach są dokumentem wysiłku realizacji ochrony zabytków techniki w Tarnowskich Górach.

Idee po drugiej wojnie światowej wznowił Alfons Kopia, który został na I Walnym Zebraniu Stowarzyszenia Miłośników Historii i Zabytków Ziemi Tarnogórskiej w dniu 31 stycznia 1954r. jego pierwszym przewodniczącym . Już w 1953r. Alfons Kopia prowadził rozmowy z mgr Januszem Modrzyńskim w sprawach tworzenia Muzeum.

Na pierwszym Walnym Zebraniu Stowarzyszenia w 1954r. powołano między innymi Sekcję muzealną. I w zasadzie jest to data dokumentująca starania Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej o utworzenie Muzeum i udostępnienie górniczych podziemi tarnogórskich dla turystów. W annałach naszego Stowarzyszenia jest dokumentacja, w której czytamy: W maju 1955r. sierpniu 1956r, kwietniu 1957r, grudniu 1958r, styczniu 1960r. itd. miały miejsce „Czwartki Tarnogórskie”, w których przedstawiono osiągnięcia i stronę organizacyjną zbiorów muzealnych, w tym badanie podziemi pod kątem poszukiwania narzędzi pracy pozostawionych przez dawnych górników. Pozyskiwane przedmioty z podziemi wymagały, zwłaszcza drewniane tablice, korytka, łopatki, natychmiastowych zabiegów konserwatorskich. Wożono je do pracowni konserwacji drewna w Warszawie celem prób utwardzenia i konserwacji. Wyprawy w podziemia odbywały się po godzinach pracy zawodowej, zejście (po drabinie) do chodników miało miejsce około godz. 19.00-20.00.

Wyprawy do podziemi były czasem związane z przygodami. Oto jedna z wielu.

Kolega Benedykt Świerc zawiadomił kolegę mgr Janusza Modrzyńskiego, że odnaleziono w podziemiach ubikację górniczą, co dalej robić? Uzgodniono termin zjazdu, przygotowano sprzęt do transportu i ekipa w składzie: Benedykt Świerc, Paweł Spałek, inż. Karol Swoboda, mgr Janusz Modrzński przetransportowała ją do szybu, a następnie wywieziono eksponat na powierzchnię. Wracaliśmy po północy do domów. Sprawą konserwacji zajął się kolega Janusz. Czyniliśmy starania, aby przedmioty zabrane przez inne muzea przed 1954. rokiem pozyskać do zbiorów tutejszego Muzeum. Jedynie związkowe Muzeum Górnicze w Sosnowcu, w chwili likwidacji przekazało tarnogórskie eksponaty prawowitemu właścicielowi.

Pozyskiwane eksponaty przechowywane były w siedzibie Stowarzyszenia, która mieściła się w jednym pokoju i ciemnym magazynie na parterze ratusza. Remont budynku Sedlaczka zapoczątkowany w 1954r. (projekt koncepcyjny, techniczny opracował członek sekcji ochrony Zabytków inż. Józef Sage) ukończono w 1957-1958r. Sekcja muzealna uczestniczyła w projektowaniu i adaptacji I i II piętra przeznaczonego na pomieszczenia muzealne (sale wystawowe I piętro a II piętro to biura i magazyny).

Tam zgromadzono eksponaty. W 1954r. zaprezentowano społeczeństwu w oknie wystawowym ratusza jeden z pierwszych eksponatów, a mianowicie model kieratu konnego wykonany przez uczniów dawnej szkoły górniczej w Tarnowskich Górach. Pierwszą wystawę zabytków górniczych i cechowych zorganizował mgr Janusz Modrzyński przy ul. Sienkiewicza 12. Były to pomieszczenia restauracyjne, w których planowano remont. Uroczyste otwarcie wystawy miało miejsce w ostatnią niedzielę lipca 1955r. W celu pozyskiwania do zbiorów muzealnych, pamiątek i zabytków, Sekcja ogłosiła w czerwcu 1956r. konkurs z nagrodami. W wyniku konkursu zbiory muzealne powiększyły się o liczne materiały plebiscytowe, powstańcze, cechowe i Kurkowego Bractwa Strzeleckiego. To zalążek przyszłych zbiorów muzealnych. Nagrody rzeczowe fundowało Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.

Na „Gwarki” w 1958r. (6 września) Sekcja muzealna Stowarzyszenia miała do dyspozycji trzy wyremontowane sale wystawowe w budynku Sedlaczka. Tam zorganizowano wystawę „Zabytki tarnogórskie”. Zarząd Stowarzyszenia uznał, że zgromadzone zabytki w darze przekaże do sieci muzeów państwowych. Uzgodniono, że twórca Muzeum z ramienia Stowarzyszenia mgr Janusz Modrzyński przekaże zbiory dyrektorowi Muzeum Okręgowego w Bytomiu mgr Józefowi Ligęzie. Akt przekazania miał miejsce w dniu 6 września 1958r. w czasie „Dni Gwarków”. Muzeum w Tarnowskich Górach stało się Oddziałem Muzeum Okręgowego – podobnie jak wszystkie muzea w województwie. Nadal istniała ścisła współpraca Muzeum ze Stowarzyszeniem. Kustosz Muzeum mgr Janusz Modrzyński był w dalszym ciągu kierownikiem sekcji muzealnej Stowarzyszenia do 1970r. i członkiem Zarządu, a od 1976r. zastępcą przewodniczącego i kierownikiem Sekcji wydawniczej. Stąd w wydanych informatorach nie brakło tematyki muzealnej. Za stronę organizacyjną większości wystaw – nie tylko w Muzeum w czasie corocznej imprezy „Dni Gwarków” był odpowiedzialny kierownik Sekcji muzealnej – wystawienniczej mgr Janusz Modrzyński, który był jednocześnie dyrektorem Muzeum w Tarnowskich Górach do 1991r.

Jakże nie wspomnieć o wspólnych - Muzeum i Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej – realizacjach konferencji w czasie „Dni Gwarków”. W 1983r. w czasie „Dni Gwarków” na konferencji naukowej poświęconej rocznicy bitwy pod Wiedniem w 1683 z inicjatywy Stowarzyszenia wmurowano i odsłonięto na budynku Sedlaczka tablicę pamiątkową ku czci Jana III Sobieskiego. Tablicę wykonaną przez prof. Jerzego Nowakowskiego z Krakowa fundowało Stowarzyszenie. Uroczystość prowadził i przemawiał Kustosz Muzeum mgr Janusz Modrzyński.

Zanim oddano do ruchu turystycznego podziemne wyrobiska (5 wrzesień 1976r.), w salach Muzeum, zorganizowano roczne studium wiedzy o regionie. Merytorycznie prowadzone przy Muzeum organizacyjnie i finansowo przy Stowarzyszeniu oraz we współpracy z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej w Katowicach. W salach Stowarzyszenia miał miejsce kurs dla przyszłych przewodników po Kopalni Zabytkowej i mieście Tarnowskie Góry.

Współorganizatorem było PTTK Oddział wojewódzki w Katowicach. Wykładowcami byli między innymi Czesław Piernikarczyk, mgr Janusz Modrzyński i mgr Stanisław Wyciszczak. Przykładów owocnej współpracy Muzeum i Stowarzyszenia jest wiele. Dyrektor Muzeum zainicjował badania etnograficzne na terenie Miasteczka i Żyglina nad stanem kulturowym w/w miejscowości. Badania prowadzili etnografowie zatrudnieni w muzeach Górnego Śląska. Badania finansowało Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Latem 1984r. w Muzeum Tarnogórskim prowadził badania nad tutejszym górnictwem dr Rainer Slotta z Muzeum Górniczego w Bochum. W czasie przeszło trzytygodniowych badań dużą pomoc okazali członkowie Stowarzyszenia i Archiwum Państwowego.

W wydanej obszernej naukowej publikacji w 1985r. autor wymienia imiennie osoby z Muzeum i Stowarzyszenia, dzięki którym opracowanie przybrało taki rezultat. Czasami Stowarzyszenie ratowało Muzeum w nagłych potrzebach. Dyrektor Muzeum odnalazł w Krakowie do zakupu rękopis – jeden tom Carla Winklera dotyczący historii miasta Tarnowskie Góry. O zakup starały się uczelnie krakowskie. Mgr Janusz Modrzyński prosił o pomoc finansową na zakup tomu zarząd Stowarzyszenia, co naturalnie zapewniono. Przelicytował instytuty krakowskie i zdobył w urzędzie dodatkowe fundusze. Rękopis to kopalnia wiedzy o naszym mieście.

Wkład Stowarzyszenia w rozwój tutejszego Muzeum jest bezspornie ogromny. Rozpoczęto działalność społecznym wysiłkiem. Powstawały zbiory, działy. Muzeum posiada ciekawe zbiory wyrobów z cyny, skrzynie cechowe i ludowe, które chciano zabrać do Warszawy. Kiedy władze miejskie postanowiły przeprowadzić generalny remont budynku Domu Kultury, dawnej siedziby loży masońskiej, mgr Janusz Modrzyński zastanawiał się co i jakie pamiątki będą świadczyły o istnieniu w Tarnowskich Górach loży. Postanowił gromadzić przedmioty masońskie. Tak powstał cenny i ciekawy zbiór. W nim znajdują się m.in. pamiątkowy srebrny medal loży tarnogórskiej „srebrna skała”. Znany badacz i znawca wolnomularstwa w Europie Ludwik Hass w Warszawie, któremu pokazano masonika zgromadzone w Tarnowskich Górach był zbiorem zachwycony.

I jeszcze kilka faktów o współpracy Muzeum ze Stowarzyszeniem Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Po przekazaniu zbiorów do sieci Muzeów Górnośląskich po 1958r. i inicjatywy Stowarzyszenia w zabytkowej sali Muzeum organizowało „Wieczory z Kogutem”. Za stronę merytoryczną odpowiadał artysta plastyk Werner Lubos, za organizacyjną i finansową dyrektor Muzeum. Impreza cieszyła się wielkim powodzeniem widzów. Występująca młodzież uczestniczyła w proteście „PRASA KŁAMIE”, dyrektora Muzeum zmuszono do zaprzestania organizowania „Wieczorów”.

Dla młodzieży szkolnej organizowano do 1991r. spotkania „Przeszłość przyszłość”. Spotkania przy świecach prowadziła prof. Janina Maśka. Prelegentami byli znani działacze. Najczęściej nie pobierali honorariów.

W wypadku zobowiązań finansowych realizowało je Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.

Mgr Zofia Krzykowska obecna dyrektor Muzeum w Tarnowskich Górach w swych publikacjach uważa za najcenniejszy skarb tej placówki kolekcję malarstwa zachodnioeuropejskiego. Rodzi się pytanie jak to się stało, że kolekcja znajduje się w naszym Muzeum. Uchylmy rąbka tajemnicy. Inżynier Józef Sage pośredniczył w poznaniu mgr Janusza Modrzyńskiego z ks. infułatem Michałem Lewkiem w początkach 1964 roku. Mgr Janusz Modrzyński był częstym gościem na probostwie. Ks. infułat zwierzył się, że ma zamiar sprzedawać swój zbiór obrazów, pojedynczo lub w całości.

Chęć zakupu kolekcji do tutejszego Muzeum była wielka. Należało dokonać spisu, identyfikacji, wartości no i „znaleźć” fundusze.

Pierwszego spisu dokonali mgr Barbara Ćwiklińska – historyk sztuki z Muzeum w Gliwicach, mgr Adam Kudła – wojewódzki konserwator zabytków w Katowicach i mgr Janusz Modrzyński. Ten ostatni zwrócił się do prof. Jana Białosteckiego z Muzeum Narodowego w Warszawie o ekspertyzę. Profesor wyjeżdżał z kraju i przysłał „swoją prawą rękę” mgr Chudzikowskiego, który nie tylko dokonał identyfikacji i wyceny, ale oświadczył, że kolekcję powinno zakupić Muzeum Narodowe w Warszawie. Zachodziła obawa, że kolekcja „pójdzie” do Warszawy. Kłopot ten przedstawił dyrektor Muzeum skarbnikowi Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej Romanowi Spyrze. Panowie znaleźli sposób na pozostawienie zbiorów w Tarnowskich Górach.

Ponieważ kolekcji nie wolno ustawowo dzielić, Stowarzyszenie musiało znaleźć fundusze na zakup kilku obrazów. Zarząd podjął pozytywną uchwałę w sprawie zakupu obrazów. Skąd ale wziąć pieniądze na większość prac. Zainteresowano tą sprawą Przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach Jerzego Ziętka. W rezultacie zbiór cennych dzieł sztuki zakupiło Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach dla Muzeum w Tarnowskich Górach oraz 4 obrazy zakupiło Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Zakupione obrazy przekazaliśmy w długoterminowy depozyt do stworzonego przez nas Muzeum.

Stowarzyszenie od początku czynienia starań o gromadzenie pamiątek związanych z naszym miastem nie zapomniało o sławnych ludziach, którzy związani byli z Tarnowskimi Górami. Na pierwszy plan wybija się tutaj postać Jana III Sobieskiego. Wśród różnorodnych zabytków, portrety króla, sceny bitewne w pracach olejnych i grafice, medalach, broni znajdują się oryginalne zbroje husarskie i uzbrojenie. Unikalnym eksponatem, który Muzeum pozyskało dzięki staraniom Stowarzyszenia jest model pomnika Jana III Sobieskiego. Model wykonano w jednym z miast śląskich. Niestety pomnika dotąd nie wykonano – ale jest model.

Niniejszy artykuł nie rości sobie pretensji do szczegółowego przedstawienia wysiłku Stowarzyszenia w tworzeniu od 1953r. a następnie współpracy z Muzeum po 1958r. Pragniemy jedynie przybliżyć temat osobom, które pytały o nasz wkład przed 50 laty w tworzenie i organizację tarnogórskiego Muzeum. Jest to dzieło wielu ofiarnych społeczników, a część zbiorów to dary mieszkańców Tarnowskich Gór.

Do tego dzieła przyczyniło się wiele osób dobrej woli, których znikomą część wymieniamy z nazwiska i prosimy o wybaczenie, że wymieniamy tak nielicznych.

Najcenniejsze zbiory zostały zebrane do roku 1990 o czym również warto pamiętać.

Marek Kandzia
Józef Jakubowski
Stanisław Wyciszczak
 

Okładka Montes nr 33

Okładka Montes nr 33