Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Henryk Piszczek

Mansardowy dach kamienicy na ulicy Krakowskiej 16
Mansardowy dach kamienicy na ulicy Krakowskiej 16

Tarnogórscy budowniczowie cz. I

Kamienica pod numerem 16 na ulicy Krakowskiej to najładniejsza i najbardziej oryginalna z tarnogórskich kamienic wybudowanych na początku XX wieku. Spoglądając w górę, przypatrując się wystającemu i fantazyjnie pofalowanemu dachowi, który kojarzy się z okrętowym kasztelem – nie sposób temu zaprzeczyć. Jej projektant – Henryk Piszczek – został jednak zapomniany na 100 lat.

W niepublikowanym Studium konserwatorskim śródmieścia Tarnowskich Gór, opracowanym przez Pracownię konserwatorską AKANT w 1993 roku doceniono kamienicę pod numerem 16: „... secesja reprezentowana przez obiekty niezbyt liczne, ale o niezłej klasie, nawet w skali regionu - Krakowska 16, Opolska 10, i in.” i autora: „Piszczka znamy jedynie dwa projekty, Zamkowa 6 i Cebuli 2, oba na niezłym poziomie – być może dalsze badania ujawnią więcej”. Jednak w tym opracowaniu nie skojarzono Piszczka z kamienicą na ulicy Krakowskiej. W tym samym 1993 roku, „szesnastka” została wpisana do wojewódzkiego rejestru zabytków pod numerem 1535/93. Autorzy wpisu musieli znać zachowany w archiwum Urzędu Miejskiego projekt, lecz ozdobny, zawijany podpis błędnie odczytali jako „H. Eisepok”. Dyrekor tarnogórskiego Muzeum Zofia Krzykowska, w „Historii Tarnowskich Gór” (wydanej pod redakcją Jana Drabiny w 2000 roku) także zwróciła uwagę na „16”: „Najbardziej interesujące są jednak kamienice secesyjne, (...) Wyróżnia się tu dom przy ulicy Krakowskiej 16 z około 1906 roku, należący do najcenniejszych tego typu budowli w naszym województwie.”- lecz i tutaj nie wymieniono projektanta. Sześć lat później, w artykule „Architektura secesyjna Tarnowskich Gór” (Tarnowskie Góry wczoraj i dziś, 2006) dyrektor jeszcze raz wyróżnia kamienicę i podaje więcej informacji: „... jedna z najładniejszych na Śląsku kamienic – przy ul. Krakowskiej 16 z 1906 r., zbudowana dla Aloisa Benke przez budowniczego Emanuela Dziubę i wykonawcę Henryka Piszczka”.

Pocztówka z początku XX wieku, Wł. Sklep Kolekcjoner, Park Miejski, na podstawie Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000
Pocztówka z początku XX wieku, Wł. Sklep Kolekcjoner, Park Miejski, na podstawie Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000

Pora więc przywrócić Henryka Piszczka pamięci tarnogórzan.

Heinrich Piszczek urodził się 25 października 1874 roku w Bierawie (powiat Kędzierzyn-Koźle), jako syn Jozefa Piszczka i Euphemi z domu Sigmund – tak wpisano w akcie ślubu, który wziął z Marthą Antoniną Fleischer 9 czerwca 1900 roku w Tarnowskich Górach. Niestety brak informacji, gdzie Piszczek uczył się budowlanego rzemiosła, ani kiedy przybył do naszego miasta. Z aktu ślubu możemy dowiedzieć się jeszcze, że oboje małżonkowie byli katolikami, a z ksiąg stanu cywilnego tarnogórskiego magistratu, że urodziły się im wkrótce; w 1901, 1903, 1904 i 1907 dzieci. Natrafiamy także na smutne informacje o zgonie dwójki z nich w 1908 roku. Martha Antonina urodziła Heinrichowi jeszcze przynajmniej dwie córki w 1910 i 1912 roku, ale już w Rybniku – dokąd Piszczkowie przenieśli się około roku 1909. Po 100 latach czas zatarł informacje o życiu prywatnym Piszczków, poza tym że Heinrich, tak jak chyba wszyscy tarnogórscy budowniczowie należał do Bractwa Strzeleckiego. Oko miał przy tym dobre i rękę pewną, bo w strzelaniu konkursowym Okręgu Śląskiego w 1905 roku, wraz z czterema innymi braćmi kurkowymi z Tarnowskich Gór zdobył najlepszy wynik.

Projekt kamienicy przy ulicy Kaczyniec 10, 20 lutego 1902 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 654.
Projekt kamienicy przy ulicy Kaczyniec 10, 20 lutego 1902 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 654.
Pocztówka z około 1910 roku, Wł. J. Kalke, Rynek Ziemniaczany, na podstawie Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000
Pocztówka z około 1910 roku, Wł. J. Kalke, Rynek Ziemniaczany, na podstawie Historia Tarnowskich Gór, pod red. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000

Młodzi Piszczkowie zamieszkali w kamienicy na rogu Górniczej i Bondkowskiego (wówczas Henckelstrasse). Heinrich zaprojektował i wybudował (jako właściciel firmy budowlanej) tutaj nową, trzypiętrową kamienicę. Przy budowie wykorzystał część murów, starszego budynku - który kiedyś należał do innego tarnogórskiego budowniczego – Mrowietza. Można odczytać to z zachowanych w archiwum Urzędu Miejskiego rysunków noszących datę 28 lutego 1902 roku. Dom własny budowniczego był śmiałym i interesującym projektem, pierwszą secesyjną kamienicą w Tarnowskich Górach. Warto dokładnie przyjrzeć się rysunkowi, gdyż wiele elementów artykulacji (np. pasy biegnące wokół parteru i pod głównym gzymsem czy woluty w głowicach pilastrów) jest dzisiaj nieczytelnych.

Na fasadzie kamienicy zachował się rok ukończenia – 1903 i nieco zatarty inicjał właściciela - „HP” (odpadł „brzuszek” z litery P). Nieco wcześniej, 20 lutego 1902 roku, Piszczek przedstawił projekt kamienicy na Kaczyńcu pod nr. 10 – dla Wincenta Kujawczyka. W przeciwieństwie do kamienicy przy Bondkowskiego, projekt ten pozbawiony jest cech indywidualnych i artystycznego zacięcia.

W 1902 roku Piszczek pracuje także dla Adolfa Hirschmanna. W styczniu projektuje dla niego budynek wędzarni, a w kwietniu ogrodową altankę (ulica Górnicza 30 i Ogrodowa 2). Taką samą – a może nawet tą samą – altankę ustawiono później w Parku Miejskim.

Niezrealizowany projekt kamienicy przy ulicy Cebuli 2, grudzień 1903 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 403.
Niezrealizowany projekt kamienicy przy ulicy Cebuli 2, grudzień 1903 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 403.
Projekt kamienicy przy ulicy Bondkowskiego 1, 28 lutego 1902 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 383.
Projekt kamienicy przy ulicy Bondkowskiego 1, 28 lutego 1902 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 383.

W następnym 1903 roku, kiedy Piszczek, kończy budowę kamienicy na ulicy Bondkowskiego, rozpoczyna pracę dla swojego sąsiada, Alberta Panofskiego. Panofski, właściciel domu na ulicy Zamkowej 8 - kupuje wówczas sąsiednią parcelę i budynek na Zamkowej 6. 28 czerwca 1903 Panofski i Piszczek podpisują umowę na budowę dwupiętrowej kamienicy w miejscu starego piętrowego budynku. Piszczek przedstawia projekt budynku dwa miesiące później – 28 sierpnia 1903 i w ciągu półtoraroku kończy budowę.

Z grudnia 1903 pochodzi niezrealizowany projekt przebudowy domu Alberta Beyera na rogu obecnych ulic Cebuli i Królika.

25 stycznia 1906 roku Piszczek przedstawia swój najśmielszy projekt – trzypiętrowej secesyjnej kamienicy mieszkalno-handlowej na ulicy Krakowskiej 16. Kamienica miała być zbudowana dla zamożnego mistrza cechu rzeźników – Aloisa Benke w miejscu, starego, piętrowego budynku. Projektu jednak nie zrealizowano, mimo, że w marcu został zaakceptowany przez budowniczego miejskiego Szameitke. Na budowę nie wyraził zgody technik budowlany Hahn. Powodem była zbyt duża wysokość kamienicy, niedopasowana do sąsiednich budynków. Co więcej – na projekcie Piszczka znalazły się błędy. Ze skali rysunku wynika, że wysokość przekroju budynku jest wyższa niż podane wyliczenia, a rysunek fasady jest jeszcze wyższy niż rysunek przekroju. Według wyliczeń wysokość kamienicy do gzymsu miała wynieść 14,25 metra, na przekroju jest 14,75 m, a na rysunku fasady 15,75 metra. Trudno dziś powiedzieć czy był to tylko źle wyskalowany rysunek, czy też inwestor i budowniczy chcieli obejść przepisy budowlane. Hahn był jednak nieugięty i budowy nie rozpoczęto.

Projekt altanki (Górnicza 30 / Ogrodowa 2), 28 kwietnia 1902 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 182.
Projekt altanki (Górnicza 30 / Ogrodowa 2), 28 kwietnia 1902 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 182.
Projekt kamienicy przy ulicy Krakowskiej 16  wariant 2, 14 maja 1906 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 437.
Projekt kamienicy przy ulicy Krakowskiej 16 wariant 2, 14 maja 1906 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 437.

W międzyczasie, Piszczek rozpoczyna pracę dla kupca Felixa Benscha specjalizującego się w damskiej konfekcji. Bensch także chciał wybudować w miejscu małego (prawdopodobnie parterowego) budynku przy Krakowskiej 9 okazałą kamienicę. 29 marca Bensch i Piszczek podpisali umowę. O formie tej kamienicy możemy jedynie wnioskować z ogólnego rysunku na marginesie obliczeń statycznych. Do realizacji budowy nie doszło, być może dlatego, że Piszczek wrócił do pracy dla Aloisa Benke. Warto przypomnieć, że kamienicę przy Krakowskiej 9 wybudował wkrótce dla Benscha gliwicki budowniczy Bruno Przybilla.

14 maja 1906 roku Piszczek przedstawia drugi, tym razem skromniejszy projekt kamienicy na Krakowskiej 16. Projekt został zaakceptowany następnego dnia przez Hahna, choć ten skrupulatnie wyliczył i obniżył wysokość budynku o 13 cm - z 13,18 na 13,05 m (wysokość liczoną do połowy poddasza). 13,05 m była to średnia z sąsiednich kamienic o wysokości 14,0 i 12,1 m. Oczywiście wysokie poddasze powoduje, że „16” i tak wydaje się wyższa. Wartość „16” wynika jednak nie z wysokości lecz z jej urody, szczególnie śmiało zakomponowanego mansardowego dachu. Korygując wspomniany na początku tekst Zofii Krzykowskiej, należy dodać, że Emmanuel Dziuba jest autorem jedynie niewielkiej dobudówki w oficynie kamienicy nr 16.

Na tym informacje o pracach Piszczka się kończą. Około 1909 roku wyjeżdża do Rybnika, gdzie prowadzi usługi budowlane przy Herzog Viktorstrasse. Po przyłączeniu Rybnika do Polski Herzog Viktorstrasse przemianowano na ulicę Kościuszki, a Henryk nie tylko używa polskiej formy imienia, ale wraca także do właściwego nazwiska – Piszczek. Wcześniej bowiem podpisywał się – Pisczek – bez „z”. Na przełomie 1929 i 1930 roku Piszczek przenosi się do Katowic Załęża, gdzie prowadzi firmę budowlaną przy ulicy Beka 2 (Prawdopodobnie obecna ulica Bogusławskiego). W jednej z reklam przy nazwisku H. Piszczek pojawia się także skrót „inż”. Czy odbył jakieś studia?

Niezrealizowany projekt kamienicy przy ulicy Krakowskiej 16  wariant 1, 25 stycznia 1906 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 437.
Niezrealizowany projekt kamienicy przy ulicy Krakowskiej 16 wariant 1, 25 stycznia 1906 roku, rysunek tuszem, Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 437.

Projekt kamienicy przy ulicy Zamkowej 6, 28 sierpnia 1903 roku, rysunek tuszem, zaginiony, reprodukcja na podstawie Studium konserwatorskie śródmieścia Tarnowskich Gór, Tom IV (pierwotnie Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 63).
Projekt kamienicy przy ulicy Zamkowej 6, 28 sierpnia 1903 roku, rysunek tuszem, zaginiony, reprodukcja na podstawie Studium konserwatorskie śródmieścia Tarnowskich Gór, Tom IV (pierwotnie Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, teczka A 63).

Nie sposób na to odpowiedzieć. Po raz ostatni reklama firmy budowlanej Piszczka pojawia się w Księdze adresowej miasta Wielkie Katowic 1935/36 r. Niestety nie udało mi się dowiedzieć, kiedy Henryk Piszczek zmarł, ani co wybudował w Rybniku i Katowicach, ale „... być może dalsze badania ujawnią więcej”.

 

Marek Wojcik

Autor składa podziękowania za pomoc
koleżankom z: Urzędu Stanu Cywilnego i Archiwum Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach oraz
Burmistrzowi Miasta za zgodę na wykorzystanie
archiwalnych dokumentów.