Kilka uwag o statutach Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach

Strona tytułowa statutu Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach zatwierdzonego przez władze rejencji opolskiej 4 czerwca 1824 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach
Strona tytułowa statutu Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach zatwierdzonego przez władze rejencji opolskiej 4 czerwca 1824 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach

Pierwszy statut Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach datowany jest na 6 kwietnia 1780 r. Został on opracowany na podstawie reguły siostrzanego towarzystwa z Raciborza (Rattibor). Po zaaprobowaniu dokumentu przez starostę bytomskiego Erdmanna Gustava hrabiego Henckel von Donnersmarck (1734–1805) został zatwierdzony 29 maja 1780 r. przez Królewską Kamerę Wojenno-Dominialną we Wrocławiu (Königliche Kriegs- und Domainen-Kammer zu Breslau). Statut z 1780 r. nie obowiązywał jednak przez cały okres pruski

W dziewiętnastym stuleciu regułę towarzystwa modyfikowano trzykrotnie, a zmiany te wynikały m.in. z: zarządzeń władz, zmieniającej się sytuacji prawno-ustrojowej, potrzeby chwili bądź działań mających na celu usprawnienie zarządzania bractwem.

Pierwotny statut zastąpiono nowym już w 1824 r. Wpływ na ustanowienie nowej reguły miał żywiołowy rozwój ruchu strzeleckiego w monarchii pruskiej. Skutkiem tego władze wydały zarządzenia mające na celu unifikację różniących się pod wieloma względami przepisów brackich i roztoczenia nad konfraterniami kontroli. Równolegle zalecano unowocześnienie strzelnic, aby podnieść wymogi bezpieczeństwa, gdyż organizowane turnieje cieszyły się coraz większym zainteresowaniem mieszczan. Stosowne zalecenia władz pruskich polecające urzędom powiatowym kontrolę strzelnic i ujednolicenie praw strzeleckich ukazały się 7 listopada 1822 r. i 21 września 1823 r. W konsekwencji ówczesny starosta Carl Traugott hrabia Henckel von Donnersmarck (1773–1850) powołał do życia specjalną komisję dla powiatu bytomskiego, mającą uregulować te kwestie na podległym jego władzy terenie.

Pieczęć i podpis starosty bytomskiego Erdmanna Gustava Henckel von Donnersmarcka pod pismem zatwierdzającym pierwszy statut organizacji uchwalony 6 kwietnia 1780 r., ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej
Pieczęć i podpis starosty bytomskiego Erdmanna Gustava Henckel von Donnersmarcka pod pismem zatwierdzającym pierwszy statut organizacji uchwalony 6 kwietnia 1780 r., ze zbiorów Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej

Już w początkach 1823 r. organizacja rozpoczęła prace nad zmianą zapisów statutowych, o czym świadczą pierwsze poprawki wniesione do starej reguły strzeleckiej datowane na 19 maja 1823 r. Propozycję zmian zatwierdziły władze towarzystwa w składzie: inspektor Gustav Böhm (Boehm), radni miejscy Andreas Wallitzek i Drescher, Georg Wallitzek, nadsztygar, członek magistratu Koehler (Köhler). Członkowie organizacji uchwalili nowe zasady funkcjonowania towarzystwa 30 kwietnia 1824 r. Ostatecznie nowa ustawa weszła w życie z chwilą jej zatwierdzenia przez władze Królewskiej Rejencji w Opolu (Königliche Regierung zu Oppeln) 4 czerwca 1824 r.

W połowie lat 50. XIX w. tarnogórskie bractwo zwróciło się do władz miejskich z prośbą o przyznanie praw korporacyjnych. Magistrat wystosował w tej kwestii 21 maja 1856 r. stosowne pismo za pośrednictwem starosty bytomskiego Adolfa Leopolda von Tieschowitza (1803 –1862) do władz Królewskiej Rejencji w Opolu. Podkreślano w nim, iż organizacja ma charakter patriotyczny i obywatelski oraz wskazywano jej zasługi, m.in.: udostępnienie zabudowań strzeleckich na lazaret w latach 1813–1814, uczestnictwo członków bractwa w strażach obywatelskich powołanych w 1812 r. i 1848 r. Projekt nowego statutu przesłano do Opola za pośrednictwem wspomnianego landrata 17 września 1856 r. Ostatecznie po dokonaniu zmian nowy regulamin uchwalono 28 kwietnia 1858 r., a Wydział Spraw Wewnętrznych Królewskiej Rejencji w Opolu (Königliche Regierung zu Oppeln Abtheilung des Innern) zatwierdził go 26 czerwca 1858 r.

Pierwsza strona statutu uchwalonego w 1880 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach
Pierwsza strona statutu uchwalonego w 1880 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach
Dokument Królewskiej Kamery Wojenno-Dominialnej we Wrocławiu zatwierdzający pierwszy statut Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach, 29 maja 1780 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach, fot. Janusz Raczyński
Dokument Królewskiej Kamery Wojenno-Dominialnej we Wrocławiu zatwierdzający pierwszy statut Bractwa Strzeleckiego w Tarnowskich Górach, 29 maja 1780 r., ze zbiorów Archiwum Państwowego w Katowicach, fot. Janusz Raczyński

Kolejne zmiany statutowe zaprowadzono niespełna trzydzieści lat później w 1880 r. U ich podłoża leżały przede wszystkim: wewnątrzustrojowe przekształcenia spowodowane zjednoczeniem Niemiec, dążenie do unowocześnienia niektórych zapisów i dostosowania ich do nowej rzeczywistości oraz usunięcie z dokumentu anachronizmów. Statut z 1858 r. zawierał szereg sformułowań, które w końcu dziewiętnastego stulecia nie odpowiadały ówczesnemu stanowi faktycznemu. Przykład w tym wypadku stanowi zapis w § 6 dotyczący nieżyjącego już w 1880 r. członka honorowego towarzystwa – von Tieschowitza, zaś § 24 zawierał informację o organizowaniu corocznie około 15 października strzelania z okazji urodzin zmarłego w 1861 r. Fryderyka Wilhelma IV (ur. 1795). Anachronizmami u schyłku dziewiętnastego stulecia pozostawały także kwestie militarnego charakteru organizacji, czy też nazwy waluty, która została zmieniona w1873 r. z talarów na marki. Innych źródeł zmian zapisów statutowych w 1880 r. doszukiwać się należy w obchodzonym wówczas jubileuszu stulecia konfraterni oraz chęci usprawnienia zarządzania towarzystwem. Procedura związana ze zmianą statutu rozpoczęła się na Walnym Zgromadzeniu bractwa (Generalversammlung) 7 maja 1879 r., a nadprezydent Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien) Otto Theodor von Seydewitz (1818 – 1898) zatwierdził go we Wrocławiu 22 maja 1880 r.

Kolejny statut uchwalono w 1928 r., a wpływ na to miała sytuacja związana ze zmianą przynależności politycznej części Górnego Śląska (1922 r.). Pierwsza w dziejach polska reguła bracka znosiła obowiązujący statut z 8 lutego 1880 r. i po nowelizacjach z lat 30. XX w., podyktowanych przynależnością do Zjednoczenia Kurkowych Bractw Strzeleckich RP, obowiązywała do wybuchu II wojny światowej. Na kartach statutu podkreślono, że towarzystwo stanowi kontynuację organizacji powstałej u schyłku osiemnastego stulecia. Aby odeprzeć dotychczasowe posądzenia o antypolski charakter związku, w składzie którego znajdowało się wielu Niemców, po raz pierwszy w dziejach organizacji wprowadzono zapisy podkreślające jego apolityczność. Ponadto wyeksponowano obok działalności o charakterze sportowym i towarzyskim, cele nawiązujące do budzenia postaw obywatelskich i patriotycznych. Zaznaczono, że przynależenie do bractwa obliguje jej członków do służby na rzecz ojczyzny.

Krzysztof Gwóźdź

 

Okładka Montes nr 99

Okładka Montes nr 99