Dwa ratusze

Ratusz w Jaworze i Tarnowskich Górach
Ratusz w Jaworze i Tarnowskich Górach

Dnia 11 sierpnia ub. roku minęło 120 lat od uroczystości poświęcenia nowego tarnogórskiego ratusza. To okazja do wspomnienia nie tylko autora jego projektu

Hermann Guth (Wilhelm Julius Hermann Guth) żyjący na przełomie XIX i XX w. był historykiem architektury i architektem w państwie pruskim, w którego granicach znajdowało się wtedy nasze miasto. Ukończył szkołę realną we Frankfurcie nad Odrą, do 1875r. kształcił się w Berlińskiej Akademii Budownictwa. Prowadził swą działalność głównie w Berlinie-Charlottenburgu, gdzie mieszkał od 1866r. prawie do śmierci w 1924r. Pod koniec życia był wykładowcą w Królewskiej Akademii Sztuk w Berlinie.

Około 250 rysunków i dokumentów z dorobku Gutha zgromadziło Berlińskie Muzeum Architektury. Można przypuszczać, że był bardzo pracowitym i twórczym projektantem, gdyż wziął udział w licznych konkursach dotyczących głównie obiektów administracyjnych, a najciekawsze jego projekty dotyczyły ratuszy. Wśród nich znalazł się też ten, opracowany dla Tarnowskich Gór i podobny dla Jawora, miasta na Dolnym Śląsku. Obie prace koncepcyjne powstały prawie w tym samym czasie i zostały przesłane na konkursy ogłoszone przez władze obu miast. Podobieństwa wzniesionych budowli można zauważyć i wymienić.

• Oba gmachy zaprojektowano jako narożne: tarnogórski na działce numer 4 w południowej pierzei rynku u wylotu ulicy Górniczej, w Jaworze – w narożu bloku budynków w centralnej części rynku, na którym stała XIV- wieczna wieża. Projekt ratusza dla Tarnowskich Gór powstał w dwóch wariantach – na rzucie litery „L” na wzór projektu z Jawora i na planie nieregularnego czworoboku z dziedzińcem pośrodku (tzw. studnią świetlną), który to wariant ostatecznie zrealizowano. Jaworski zaprojektowano i wybudowano na planie litery „L” na rok przed tarnogórskim. Kubatura obu jest podobna – przekracza nieco 10.000 metrów sześciennych. Kosztorys wstępny obu ratuszy był taki sam i przewidywał wydatek 130 000 marek; oba kosztorysy zostały znacznie przekroczone – w Tarnowskich Górach o 36.000 a w Jaworze o 40.000 marek.

• Murowane bryły ratuszy są trzykondygnacyjne, asymetryczne z ryzalitami. Wielopołaciowe dachy z lukarnami nad dwupiętrowymi poddaszami pokryto czerwoną dachówką. Lukarny, szczyty ryzalitów i wykuszy ozdobione są pinaklami z kwiatonami i gałkami ze spatynowanej już na zielono blachy miedzianej, a wieża i wieżyczka żelaznymi chorągiewkami.

• Nad obu budynkami górują wieże. Nad tarnogórskim jest to zbudowana na dachu drewniana wieżyczka z galeryjką, zwieńczona cebulastym hełmem. Nad jaworskim murowana wieża starego ratusza, tak dobrze zintegrowana z nową budowlą, że wydają się być jednością.

• Główne elewacje obu ratuszy ozdobiono kartuszami herbowymi związanymi z historią miejscowości. Balkony mają kamienne, ażurowe balustrady, a nad wejściami głównymi w zwornikach łuków między kolumnami umieszczono płaskorzeźbę głowy kobiety. To prawdopodobnie wyobrażenie starożytnej bogini Tyche przedstawianej w corona muralis, a uznawanej kiedyś za patronkę dobrobytu i miast. W Tarnowskich Górach dwie główne elewacje wykonano z czerwonej cegły klinkierowej. Jaworski gmach jest otynkowany zaprawą w kolorze szarym.

• Elementem architektonicznym najbardziej upodabniającym do siebie te dwa ratusze projektu Gutha jest trójboczny wykusz zwieńczony w tarnogórskim cebulastą kopułą a w jaworskim tzw. latarnią oraz przylegającym do niego mniejszym jednopiętrowym wykuszem. Narożne wykusze stanowią ozdobę gmachów także dzięki zdobiącym je kamiennym kartuszom herbowym.

• W każdym z tych ratuszy zainstalowano zegar. Tarczę tarnogórskiego umieszczono nad oknami sali sesyjnej na ryzalicie frontowej elewacji zwieńczonym szczytem schodkowym. W Jaworze jego cztery tarcze zainstalowano na starej wieży. Oba zegary wyposażono w kuranty a ich tarcze podświetlono niedawno.

• Piwnice w obu ratuszach miały pierwotnie podobne przeznaczenie – urządzono w nich składy win. Obecnie w tarnogórskim znajdują się głównie magazyny i pomieszczenia gospodarcze, w jaworskim funkcjonuje elegancka restauracja, której wnętrza zdobią oryginalne kolumny z głowicami pokrytymi płaskorzeźbami wyobrażającymi fantazyjne smoki.

• Sale sesyjne są do siebie podobne. W obu zachowały się identyczne oryginalne drewniane, kasetonowe pseudosklepienia (sklepienia pozorne) o tzw. treflowym (trójlistnym) przekroju. Wzór ten był chętnie przez Hermanna Gutha używany, zastosował go on także w kilku innych projektach. Drewniane pilastry ozdobione znakami cechów rzemieślniczych i ściany wyłożone boazerią, drewniane portale i drzwi, podkreślają reprezentacyjność sal. W obu zainstalowano wysokie, wielodzielne okna, lecz w tarnogórskiej tylko w jednej ścianie a w jaworskiej w dwóch przeciwległych. W Jaworze zachowały się te oryginalne, sprzed 121 lat, wraz z witrażami. Na jednym z nich oddano panoramę dawnego miasta z herbami Jawora i Księstwa Jaworskiego. Witraże budzą zachwyt, tym bardziej, że w 1996r. poddano je renowacji, dzięki czemu odzyskały intensywność barw. Szkoda, że na podobne dzieła nie zdecydowali się kiedyś tarnogórscy rajcy.

• Guth przewidział dla obu sal sesyjnych taki sam wystrój wnętrza. W Tarnowskich Górach umeblowanie ani projektowany jego rozkład nie utrzymały się (a może nie zostały zastosowane), zaś w Jaworze tak. Meble w naszej sali sesyjnej są współczesne, w jaworskiej prawie wszystkie są z XIX wieku, w tym ozdobne, wyłożone skórą krzesła z wytłoczonym na wysokich oparciach herbem Jawora, przeznaczone dla przewodniczących rady miejskiej. Pozostali radni zasiadają za ustawionymi w łukowanym szyku pulpitami.

Gdy tarnogórzanie porównają obiektywnie oba ratusze, może będą mieć trudności w określeniu, który jest piękniejszy, ale nie będą mieć problemu z wyborem tego zasługującego na ich cieplejsze uczucia.

Tekst na podstawie materiałów opublikowanych przez Marka Wojcika w prasie, wydawnictw promocyjnych Urzędów Miejskich w Tarnowskich Górach i Jaworze oraz spostrzeżeń i zdjęć wykonanych przez autorkę w obu miastach.

Alicja Kosiba-Lesiak

 

Okładka Montes nr 96

Okładka Montes nr 96