Osada Jana

b_200_300_16777215_0___images_stories_montes_96_16_Osada.jpg

Dzielnicami dzisiejszych Tarnowskich Gór są, nie licząc Centrum, dawne wioski, później samodzielne gminy z własnymi herbami na pieczęciach

Osada Jana nigdy nie była wioską ani jednostką samorządu. Jest więc dzielnicą najmłodszą i najmniejszą, chociaż aktualnie najgęściej zaludnioną. Zwą ją czasem Galenbergiem lub poprawniej Galgenbergiem, bo wzgórze, na którym powstała, było dawniej miejscem straceń z miejską szubienicą

Na najstarszych, znanych mapach z okresu 1788 - 1880 r. w obrębie wzgórza zaznaczono tylko stary kamieniołom, krzyż ustawiony na miejscu szubienicy lub obok niego oraz trakty do Bobrownik i Radzionkowa, dziś ulice: Bytomska i Słoneczników.

Na północ od obecnej ul. Różanej istniały też dawne kopalnie rudy żelaza, a w XIX w. ten teren był częścią pola górniczego kopalni cynku Hedwig 2. Odwiercono na nim otwory poszukiwawcze i wybito kilka szybów, ale o wydobyciu galmanu, galeny czy żeleziaka konkretnych wiadomości nie ma.

Wspomniany kamieniołom był największym w pobliżu centrum Tarnowskich Gór, więc nie jest całkiem nieuprawnionym przypuszczenie, że stamtąd pochodził materiał budowlany do najstarszych murowanych domów w mieście, a zwłaszcza odbudowywanych po trzech wielkich pożarach, jakie trawiły miasto w XVIII w.

Na obszarze kamieniołomu, podarowanego przez hrabiego Łazarza Henckel von Donnersmarcka z Nakła Śląskiego, tarnogórski budowniczy Emanuel Dziuba w latach 1906-1907 wzniósł na zachodnim zboczu wzgórza neogotycką budowlę z czerwonej cegły na kamiennym cokole.

Jej centralną częścią był szpital znany też jako Lecznica św. Jana. Przylegały do niego jako skrzydła boczne; od północy jednonawowy kościół pw. Jana Chrzciciela a od południa klasztor zakonu OO. Kamilianów, którzy leczyli pensjonariuszy szpitala z alkoholizmu.

Dwukondygnacyjny budynek z wysokim, użytkowym poddaszem, kryje dach dwuspadowy z lukarnami. Na osi fasady głównej zakończonej szczytem i ozdobionej szarymi blendami oraz plecionką z czerwonej cegły znajduje się wejście w ostrołukowym portalu.

Kościół stał się sercem samodzielnej parafii erygowanej w 1942 r. przez biskupa katowickiego Stanisława Adamskiego. Jest jedynym w mieście, jaki nie został zmodernizowany po Soborze Watykańskim II i zachował w znacznej mierze swój pierwotny wystrój wnętrza. Tworzą go zwłaszcza sklepienia, ołtarze, niektóre malowidła i obrazy, stacje Drogi Krzyżowej oraz witraże. Zachowało się kilka pocztówek z początku XX w. przedstawiających dawne wnętrze nawy.

W 2006 r. na placu przed budowlą powstał pomnik papieża Jana Pawła II autorstwa tarnogórskiego rzeźbiarza Artura Lubosa.

Za trzema, zintegrowanymi ze sobą budynkami, o odmiennym przeznaczeniu, OO. Kamilianie już od 1907 r. tworzyli park krajobrazowy. Pagórki, wąwozy, zagłębienia terenu oraz pozostałe na nim głazy dolomitowe świadczą o dawnej przeszłości miejsca.

W zadrzewionym parku z alejkami powstało wtedy kilka drewnianych budowli małej architektury, dziś już nieistniejących.

Zbudowano też fontannę. Obecnie jej centralne miejsce zajmuje postument z posągiem Jana Chrzciciela.

Grotę z kamienia dolomitowego poświecono Matce Bożej z Lourdes. Istnieje też niewielki mostek oraz stare donice na kwiaty, a przy alejkach ławki.

W szpalerze alei lip rosną, co najmniej dwie, stuletnie. Do alei przylega cmentarz, na którym spoczęło 29 braci zakonnych. Pierwszy pochówek miał miejsce w 1931 r. (Frater Balthasar Joerissen), ostatni w 2017 r. (Ojciec Franciszek Pilarski).

Cały kompleks z trzyczłonową budowlą, parkiem oraz budynkami gospodarczymi był kiedyś i jest dziś ogrodzony, ale dostępny poza częścią klasztorną.

Dopiero w latach 20. XX w. pomiędzy parkiem a linią kolejową Tarnowskie Góry - Bytom wytyczono kilka ulic oraz niewielki czworokątny rynek przy obecnych ulicach Kopernika i Targowej. Nieliczne wówczas wille i domki jednorodzinne dały początek nowej osadzie. Istnieje na niej przy ul. Astrów polskie, betonowe stanowisko obronne z 1939 r.

Jednak jedynym obiektem o charakterze cennego zabytku jest budowla z 1907 r., a zwłaszcza kościół pw. Jana Chrzciciela.

Genezę ich powstania, kolejne losy, opisy wnętrz oraz parku zawiera obszerna „Monografia Rzymskokatolickiej Parafii pw. św. Jana Chrzciciela i św. Kamila w Tarnowskich Górach” pióra o. Wojciecha Węglickiego wydana w 2002 r.

Dziś znaczny obszar Osady Jana stanowi zabudowa, głównie mieszkalna, powstała w latach 60. i 80. XX w.

W 2004 r. konsekrowano nowy kościół pw. Matki Bożej Uzdrowienie Chorych wzniesiony na wschód od parku OO. Kamilianów przy ul. Różanej. Stary kościół jest obecnie filialnym.

Do dzielnicy należy też teren położony na zachód od ul. Bytomskiej w trójkącie między nią, Obwodnicą i torem kolei wąskotorowej poprowadzonym obok koryta rzeki Stoły płynącej kiedyś z Bobrownik do Lasowic.

Obejmuje niezamieszkały kompleks z ogródkami działkowymi oraz utworzony na nieużytkach pogórniczych w latach 70. XX w. Park Piny. Z dawnych jego obiektów pozostał tylko amfiteatr, ślady ścieżek między hałdami i zagłębieniami po wydobytym dolomicie.

Mieczysław Filak

 

Okładka Montes nr 96

Okładka Montes nr 96