Tarnogórskie wieże ciśnień

Wieża wodociągów miejskich. Ulica Opolska
Wieża wodociągów miejskich. Ulica Opolska

Znane są głównie jako części dawnych, miejskich systemów wodociągowych. Mniej dostrzegalny jest ich udział w wodnej infrastrukturze kolejowej lub zakładowej

Wieża ciśnień to budynek murowany na solidnych fundamentach, ze ścianami i zadaszony. W jego górnej części znajduje się zbiornik na wodę, mający za zadanie gromadzenie jej rezerwy na wypadek zwiększonego zużycia, dla zachowania ciągłości procesów technologicznych w przypadku awarii wodociągu oraz zapewnienia w nim stabilnego ciśnienia.

Takie wieże pełniły też funkcję zbiornika przeciwpożarowego.

Były więc obiektami wielofunkcyjnymi, bo lokowano w nich także urządzenia do uzdatniania wody w zależności od potrzeb odbiorcy. Najczęściej chodziło o zmiękczanie wody, czyli wytrącanie z niej węglanów wapnia, odkładających się jako kamień kotłowy.

Wieże ciśnień często realizowano według podobnych projektów architektonicznych, ale nie zawsze. Niektóre są prawdziwymi dziełami sztuki. Takich tu raczej nie mamy, choć sześć wież ciśnieniowych w Tarnowskich Górach się zachowało. Niektóre przyciągają uwagę, a nawet potrafią zafascynować. Najstarsze z nich związane są z koleją.

Wieża w parowozowni z 1886r.
Wieża w parowozowni z 1886r.
Wieża w parowozowni z 1889r.
Wieża w parowozowni z 1889r.

W 1856-1858 – Towarzystwo Kolej Opolsko-Tarnogórska buduje linię kolejową Tarnowskie Góry – Opole, do którego już w 1843 r. dotarła pierwsza na Śląsku linia kolejowa Wrocław – Mysłowice. Zgodnie z ustaleniami, które poczynił na podstawie dokumentów archiwalnych pan Fryderyk Zgodzaj z Tworoga, oddano ją do użytku w dwóch etapach, pierwszy z Tarnowskich Gór do Zawadzkiego w dn. 12.02.1857 r., drugi z Zawadzkiego do Opola w dn. 24.01.1858 r.

W Tarnowskich Górach poza układem torów powstał wówczas budynek dworca, lokomotywownia dla 4 parowozów, wagonownia, magazyny na węgiel, mały biurowiec, kuźnia i ujęcie wody, które miały też Opole i Tworóg.

 

Wieża zakładowa w Strzybnicy
Wieża zakładowa w Strzybnicy

Nie wiadomo dokładnie, jaki napęd pomp zastosowano we wspomnianych ujęciach. Jest informacja o tym, że w 1860 r. pogłębiono studnię służącą do zasilania parowozów w wodę, ale na pewno nie czerpano jej z tej studni wiadrami.

Do zasilania całej sieci rurociągu parowozowni zaprojektowano w 1886 r. i wystawiono na jej terenie wieżę ciśnień. To istniejący do dziś, niewysoki ośmioboczny budynek z czerwonej cegły.

Już trzy lata później zastąpiła ją nowocześniejsza, nieco wyższa ze zbiornikiem o pojemności 300 m3 i doświetlającą latarnią nad zadaszeniem. Wodę czerpano ze stacji pomp zlokalizowanej na północ od parowozowni nad rzeką Stołą.

Dla sieci stacyjnej i budynków mieszkalnych przy ul. Częstochowskiej wzniesiono przy tej ulicy w 1913 r. wieżę ciśnień o wysokości ok. 25 m ze zbiornikiem o pojemności 200 m3.

W 1959 r. zbudowano dla pomocniczej parowozowni „Las” smukłą wieżę ciśnień z doświetlającą wnętrze latarnią nad dachem oraz z własnym ujęciem wody w Lasowicach. Jej parametry nie są znane.

W miejskiej stacji wodociągowej przy ul. Opolskiej istniejącej od 1935 r. i czerpiącej wodę z podziemnych chodników przez szyb Kaehler, zbudowano w 1926 r. wieżę ciśnień o konstrukcji żelbetowej i zbiornikiem o pojemności 500 m3, wysoką na 45 metrów. Wieża nie stoi nad wspomnianym szybem, a jej kopuła w czerwonym kolorze i z latarnią doświetlającą dominuje wraz z wieżą kościoła Apostołów Piotra i Pawła w panoramie miasta roztaczającej się na północ z Hałdy Popłuczkowej.

Wieża kolejowa w Lasowicach
Wieża kolejowa w Lasowicach
Wieża kolejowa. Ulica Częstochowska
Wieża kolejowa. Ulica Częstochowska

Wieża ciśnień Huty Fryderyk w dzisiejszej Strzybnicy istnieje na mapie z 1911 r., ale dokładna data jej wzniesienia nie jest znana tak, jak i data wykonania tam dwóch odwiertów do głębokości 168 m. Jeden z nich zaznaczono na mapie tuż obok tej wieży.

W systemie wodociągu biorącego początek w podziemiach szybu Adolf/Staszic przy ul. Wodociągowej i zaopatrującego w wodę od 1884 r. nie tylko Chorzów, ale też miejscowości Sucha Góra i Stolarzowice, wybudowano także wieżę ciśnień tuż za dzisiejszą granicą administracyjną Tarnowskich Gór przy drodze do Bytomia na wzniesieniu Sucha Góra. Dziś można ją zobaczyć tylko na planach i wcale nie tak starych fotografiach.

Mieczysław Filak

 

Okładka Montes nr 92

Okładka Montes nr 92