Górniczy lazaret

Widok współczesny, fot. Marek Wojcik
Widok współczesny, fot. Marek Wojcik

Skromny fryderycjański budynek z charakterystycznym naczółkowym dachem przy ul. Wajdy 6-8, to niedoceniany, ale autentyczny świadek czasów rewolucji przemysłowej. To dawny lazaret górniczy

Jego historia sięga 9 lutego 1795 r. gdy Johann Gottlieb Henckel (ur. w Strzelinie w 1762 r.) został mianowany królewskim chirurgiem górniczym (Königlische Bergchyrurgus) w Tarnowskich Górach. Jest to najstarsza wzmianka, że przy Królewskiej Kopalni Fryderyk i Urzędzie Górniczym działa opieka zdrowotna dla pracowników.

Pierwotnie, niewielki lazaret (według katastru wart jedynie 100 talarów) działał w domu nr 123, co odpowiada dzisiejszemu adresowi ul. Sobieskiego 22. Kilka lat później Urząd Górniczy pozyskał niezabudowaną działkę nr 110 czyli obecną ul. Wajdy 6 i 8 i wybudował na niej znacznie większy budynek (dla porównania jego wartość katastralna wynosiła 800 talarów). W zbiorach Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu zachowały się jego archiwalne plany, niestety nie są one podpisane ani opatrzone datą. Czas powstania można określić tylko w przybliżeniu (na podstawie katastrów i planów miasta) na lata 1801-1804.

Budowla miała początkowo wymiary 86 x 38 stóp śląskich (25 x 11 m). Podzielona była na: trzy sale chorych (Kranken Stuben) - łącznie na 26 łóżek, pomieszczenie zarządcy (Krankenwärters Stube), kuchnię (Küche), łaźnię (Bade Cammer), dwa nieokreślone pomieszczenia oraz „Todten Camer” - co mogło oznaczać prosektorium lub kostnicę. Bliskość „Todten Camer” zapewne nie wpływała dobrze na samopoczucie pacjentów, dlatego wkrótce przeniesiono ją do niewielkiego budynku w narożniku działki, gdzie obok zbudowano jeszcze drewutnię (Holtzkammer), dwa ustępy (Abtritte) oraz chlewy (Schweinestall). Zabudowania widoczne są na planie miasta z 1811 r., co określa czas ich powstania na lata 1805-1811.

Mimo to budynek nadal był za ciasny, a doktor Henckel prawdopodobnie szczególny nacisk kładł na hydroterapię gdyż zachowały się aż cztery projekty dobudowy obszernych łaźni. Jeden z nich sporządził August Holtzhausen w marcu 1808 r., a trzy pozostałe Ernst Merker (niestety bez daty). W piwnicy zamierzano umieścić spory kocioł doprowadzający gorącą wodę do zespołu wanien.

Natomiast dawną niewielką łaźnię i „Todten Camer” miano przekształcić w salę dla rekonwalescentów (Reconva-lescenten Stube). Wspomniane plany, uwzględniające specyficzny zaoblony na północnym-wschodzie kształt ówczesnej działki nie zostały zrealizowane. Na jednym z planów Merkera dorysowano jednak ołówkiem rozbudowę o formie prostokątnej, taką jaką w rzeczywistości zrealizowano na powiększonej działce. Ta rozbudowa nastąpiła prawdopodobnie po 1811 r.

Wspomniany chirurg górniczy Henckel mieszkał na początku XIX w. w nowym budynku nr 139 naprzeciw lazaretu (obecnie - ul. Wajdy 3 i 5). W 1818 r. zastąpił go doktor Friedrich Wiegmann (ur. 1772 w Kłodzku) który rezydował tu do roku 1844. W samym lazarecie mieszkał natomiast zarządca wraz z rodziną. W 1872 r. był nim niejaki Franz Jureczek. W roku 1857 rozpoczęła działać Spółka Bracka w Tarnowskich Górach (Oberschlesischer Knappschaftsverein Tarnowitz) która przejęła lazaret, a w latach 80. XIX w. wybudowano nowy szpital Spółki Brackiej przy ul. Opolskiej. Stary budynek przy (obecnej) ul Wajdy sprzedano. Nabył go Wilhelm Psik. Później (w 1896 r.) należał on do wdowy Psik, a w 1909 r. do budowniczego Johannesa Kindlera. Na szczęście nowi właściciele nie dokonali jakiś wielkich przebudów i dawny lazaret zachował się w swojej skromnej, historycznej formie do dnia dzisiejszego.

Marek Wojcik

 

Okładka Montes nr 92

Okładka Montes nr 92


Montes Tarnovicensis

Strona główna | Montes Nr 1 | Montes Nr 2 | Montes Nr 3 | Montes Nr 4 | Wydanie specjalne | Montes Nr 5 | Montes Nr 6 | Montes Nr 7 | Montes Nr 8 | Montes Nr 9
Montes Nr 10 | Montes Nr 11 | Montes Nr 12 | Montes Nr 13 | Montes Nr 14 | Montes Nr 15 | Montes Nr 16 | Montes Nr 17 | Montes Nr 18 | Montes Nr 19 | Montes Nr 20
Montes Nr 21 | Montes Nr 22 | Montes Nr 23 | Montes Nr 24 | Montes Nr 25 | Montes Nr 26 | Montes Nr 27 | Montes Nr 28 | Montes Nr 29 | Montes Nr 30 | Montes Nr 31-32
Montes Nr 33 | Montes Nr 34-35 | Montes Nr 36 | Montes Nr 37 | Montes Nr 38 | Montes Nr 39 | Montes Nr 40 | Montes Nr 41 | Montes Nr 42 | Montes Nr 43 | Montes Nr 44
Montes Nr 45 | Montes Nr 46 | Montes Nr 47 | Montes Nr 48 | Montes Nr 49 | Montes Nr 50 | Montes Nr 51 | Montes Nr 52 | Montes Nr 53 | Montes Nr 54 | Montes Nr 55
Montes Nr 56 | Montes Nr 57 | Montes Nr 58 | Montes Nr 59 | Montes Nr 60 | Montes Nr 61 | Montes Nr 62 | Montes Nr 63 | Montes Nr 64 | Montes Nr 65 | Montes Nr 66
Montes Nr 67 | Montes Nr 68 | Montes Nr 69 | Montes Nr 70 | Montes Nr 71 | Montes Nr 72 | Montes Nr 73 | Montes Nr 74 | Montes Nr 75 | Montes Nr 76 | Montes Nr 77
Montes Nr 78 | Montes Nr 79 | Montes Nr 80 | Montes Nr 81 | Montes Nr 82 | Montes Nr 83 | Montes Nr 84 | Montes Nr 85 | Montes Nr 86 | Montes Nr 87 | Montes Nr 88
Montes Nr 89 | Montes Nr 90 | Montes Nr 91 | Montes Nr 92 | Montes Nr 93 | Montes Nr 94 | Montes Nr 95 | Montes Nr 96 | Montes Nr 97 | Montes Nr 98 | Montes Nr 99
Montes Nr 100 | Montes Nr 101 | Montes Nr 102