Montes Tarnovicensis - Tarnowskie Góry

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Lista pierwszych burmistrzów miasta

b_200_300_16777215_0___images_stories_montes_86_16_Lista.jpg

Wybrane wiadomości historyczne o mieście Tarnowskie Góry - Część I

Carl Winkler (1821-1896) nauczyciel szkoły katolickiej i dyrygent chóru przy kościele świętych Apostołów Piotra i Pawła dokonał w latach 50. i 60. XIX w. wielkiego dzieła uporządkowania archiwum parafii oraz archiwum magistratu Tarnowskich Gór

Zebrał on oryginały starych dokumentów w kilkadziesiąt grubych oprawnych tomów, niekiedy uzupełniając je sporządzonymi własnoręcznie odpisami (gdy dokumenty były w bardzo złym stanie lub pochodziły z innych źródeł) lub własnymi opracowaniami historycznymi. Wszystkie te tomy otrzymały wspólną nazwę: „Wiadomości historyczne miasta Tarnowskich Gór (oryg. „Historische Nachrichten der Stadt Tarnowitz”), a każdy z nich liczył od 1000 do ponad 2000 stron. Niestety nie wiemy dokładnie, ile ich było. Obecnie w Muzeum w Tarnowskich Górach znajduje się tom Ia (opatrzony datą sporządzenia 1858), natomiast tom Ib zawierający najcenniejsze archiwalia został rozpruty, a liczne dokumenty z niego znajdują się w Archiwum Państwowym w Katowicach. Tam też przechowywane są w całości tomy od IV do X oraz od XVII do XX. Pozostałe tomy zaginęły lub także zostały rozprute i podzielone na części. W tym miejscu chciałbym przypomnieć, niektóre wiadomości historyczne o Tarnowskich Górach, które tak pieczołowicie zebrał Carl Winkler.

Spośród zachowanych w całości tomów, najstarsze materiały z lat 1537-1599 zawiera tom IV. Oznaczony jest on obecnie w archiwum w Katowicach sygnaturą 12/1441/150 i posiada 1406 numerowanych stron. Składają się na niego m.in.:

 

Księgi dochodów i wydatków miejskich z lat 1539-1560 (s. 3-45, 77-414 i 439-580)

Fragment księgi dochodów i wydatków miejskich z lat 1537-1539 (s. 415-422 i 437)

Rachunki gwarków i gwarectw z 1558 i 1559 r. (s. 431-436)

Rachunki olbory z lat 1560-1561 (s. 585-800)

Rachunki olbory z lat 1573-1578 (s. 810-1073 i 1093-1107)

Rachunki gwarków i gwarectw z roku 1575 (s.1077-1092)

Rachunki olbory z lat 1581-1585 (s. 1113-1170)

Rachunki gwarków i gwarectw z lat 1575-1578 (s. 1235-1252)

Zeznania z 1584 r. dotyczące dawnego bytomskiego górnictwa (s. 1255-1286)

Księgi sądu i urzędu górniczego z 1592 r. (s. 1321-1392)

Prawie wszystkie te dokumenty spisane są w języku niemieckim. Wyjątek stanowi część zeznań z 1584 r. spisana w języku czeskim (s. 1265-1269) oraz pojedyncze dokumenty zapisane po polsku, np. rachunek przedstawiony burmistrzowi w 1559 r. (s. 435) czy prośba do żupnika o fryst (to znaczy o czasowe zawieszczenie działalności) na górę Laczkowską na Lyszczu z roku 1590 (s. 855):

 

Moy laskawy panie myly Zupniku na wolnosczy j.k.m.

miło prosza w.m. o ffryst na i spodlam gure w lesczu

na stare gwarky ktura y gurze miano yest laczkowska

tam gdzie my sie moze wymierzycz podle ordunku

j.k.m. pana nasego miło ad 1590 / 25 7bris

Datu na gurach tarnowskich die 24 september

 

Matys Zonka

oberman:

[innym charakterem pisma wyrażono zgodę:]

podle ordunku j.k.m:

dozwolono jest

 

Najstarsze księgi dochodów i wydatków miejskich z okresu od 6 kwietnia do 8 grudnia 1537 r. to akcyzy (oryg. Ungelt) od piwa i wina w wysokości 31 florenów, 5 groszy i 3 halerzy (floren liczył 30 groszy, a grosz 12 halerzy) oraz od mięsa w wysokości 12 florenów, 26 groszy i 5 halerzy. Z wydatków z roku 1538 r. warto wspomnieć te na pisarza miejskiego (41 florenów, 15 groszy i 12 halerzy za 2 lata i 11 tygodni) oraz budowę jatek mięsnych (13 florenów i 25 groszy, które odebrał Stenzel Piskorek). Budżet za 1538 r. skwitowali niewymieniony z imienia żupnik (w oryg. Bergmeister) oraz Simon Hasse, który w późniejszych dokumentach określany jest jako olbornik (urzędnik pobierający olborę, czyli opłatę w naturze).

Od kwietnia 1539 r., kiedy burmistrzem został Andres Heidekhen, zachowały się dokładne informacje o dochodach i wydatkach miejskich. Nie sposób ich tutaj przytoczyć, choć mogą być niezwykle cennym źródłem informacji o początkach Tarnowskich Gór. Ku pamięci odnotuję tylko nazwiska ówczesnych burmistrzów, przypominając, że ich kadencja wzorem rzymskich konsuli, wynosiła tylko rok:

 

IV - XII 1537: Christoff Reisig (s. 415)

XII - IV 1539:  brak jednoznacznych danych, prawdopodobnie nadal Reisig

IV 1539 - IV 1540: Andres Heidekhen (s. 17)

IV 1540 - 8 VI 1541: Jannson Meisingern (s. 37)

8 VI 1541 - 27 II 1542:      Stenzel Meniger (s. 77)

27 II 1542 - 2 IV 1543:      Christoff Reisig (s. 95)

2 IV 1543 - 21 IV 1544:     Christoff Reisig (s. 115)

21 IV 1544 - 13 IV 1545: Hanson Meisnigern (s.139)

13 IV 1545 - 3 V 1546:      Christoff Reisig (s. 169)

3 V 1546 - 17 IV 1547:      Valenti Kleiner (s. 205)

17 IV 1547 - 16 IV 1548:  Hanns Meisniger (s. 227)

16 IV 1548 - 29 IV 1549: Stenzel Piskorz (s. 261)

29 IV 1549 - 14 IV 1550: Frantz Dreissigmark (s. 285)

14 IV 1550 - 6 IV 1551:     Christoff Reissig (s. 309)

6 IV 1551 - 24 IV 1552:     Christoff Reissig (s. 335)

25 IV 1552 - 15 V1553:     Franz Dreissigmargk (s. 359)

15 V 1553 - 2 IV 1554:      Christoph Jasterwitz (s. 387)

2 IV1554 - 22 IV 1555:      Stenzel Piskorz (s. 439)

22 IV 1555 - 20 IV 1556: Christoff Jasterwitz (s. 465)

20 IV 1556 - 26 IV 1557: Stenzel Piskorz (s. 489)

26 IV 1557 - 18 IV 1558: Christoff Jasterwitz (s. 513)

18 IV 1558 - 3 IV 1559:     Malcher Czigan (s. 537b)

3 IV 1559 - 3 IV 1560:       Sebastian Weidner (s. 561)

 

Imiona i nazwiska podano, literalnie tak jak zanotowano w dokumentach, dlatego należy przypomnieć, że ówczesna swoboda notacji dopuszczała różną pisownię np. Meisingern – Meisnigern – Meisniger; czy nawet inną wersję imienia: Jannson – Hanson – Hanns.

Niewiele ponadto wiemy o pierwszych burmistrzach miasta. Kilka informacji z życia Valentego Kleinera przytoczyłem w poprzednim numerze „Montes Tarnovicensis” (art. „Długi wobec Króla każdy spłacić musi”), pewne informacje o pozostałych burmistrzach możemy znaleźć w „Memoriale w sprawie górnictwa” Abta i „Kronice miasta Tarnowskich Gór” Nowaka. Są to jednak informacje zdawkowe, np.:

Christoff Reisig w 1549 r. był zadłużony na 127 ½ florenów u żyda Izraela z Krakowa, dług zabezpieczył na wydobytym kruszcu. Strona tytułowa przychodów i wydatków (oryg. Einnam und Ausgab) miejskich z roku obrachunkowego 1551/1552 zawiera „memoriał Ch+R”, który pozwala wysnuć domniemanie, że burmistrz Reisig zmarł około 1552 r.

Hanns Meisingern (lub Meisnigern, Meisniger) w 1544 r. zawarł kontrakt na wyrąb drzew i wypalenie węgla. Abt wspomina jeszcze kilku gwarków o tym samym nazwisku (Absalom, Erns i Georg) zapewne jego krewnych. Rodzina ta występuje także w XVII w., pieczętuje się polskim herbem Grzymała.

Stenzel Meniger z „Khopenitz” (prawdopodobnie Kopanicy w Wielkopolsce) w 1553 r. występuje jako ochmistrz (Hofmeister) Państwa Bytomskiego, a w 1570 r. jako gegenschreiber (tzn. kontrpisarz, współpisarz).

Stenzel Piskorz w 1542 r. określony jest jako przełożony nad wielkim kunsztem wodnym.

Frantz Dreissigmark w 1550 r. był gwarkiem budującym na Lyszczu kunszty Petrii i Strossek, w w1556 r. występuje jako kunstmistrz, a na podstawie jego testamentu można wnioskować, że pod koniec życia był niewypłacalny.

Malcher Czigan był jeszcze wielokrotnie burmistrzem, zmarł 1 czerwca 1580 r.

Sebastian Weidner także później wielokrotnie wybierany na burmistrza, zmarł w 1570 r.

Marek Wojcik